daityadamanaṃ virāṅdarśanaṃ nāmaikaṣaṣṭittamo'dhyāyaḥ
vināyaka uvāca
nedṛśo dṛṣṭapūrvo me bali ca vīryavattaraḥ |
idānī pauruṣaṃ paśya mama bālasya ceṣṭitam
||1||नेदृशो दृष्टपूर्वो मे बलि च वीर्यवत्तरः ।
इदानी पौरुषं पश्य मम बालस्य चेष्टितम्
ityukvā punarevāsau bāṇaṃ tūṇādakarṣayat |
ākarṇaṃ dhanurākakṛṣya prākṣipattaṃ narāntakam
||2||इत्युक्वा पुनरेवासौ बाणं तूणादकर्षयत् ।
आकर्णं धनुराककृष्य प्राक्षिपत्तं नरान्तकम्
prakāśayanvyomatalaṃ pātayanvṛkṣasañcayam |
āndolayanniva yayau puṣpavat taṃ narāntakam
||3||प्रकाशयन्व्योमतलं पातयन्वृक्षसञ्चयम् ।
आन्दोलयन्निव ययौ पुष्पवत् तं नरान्तकम्
sa bāṇo'chedayattasya caraṇau sa papāta ha |
ardhakāye nipatite daitye'garjadvināyakaḥ
||4||स बाणोऽछेदयत्तस्य चरणौ स पपात ह ।
अर्धकाये निपतिते दैत्येऽगर्जद्विनायकः
caraṇau vyomamārgeṇa bhramantau patitau gṛhe |
devāntakasya mahati cūrṇayantau bahūnjanān
||5||चरणौ व्योममार्गेण भ्रमन्तौ पतितौ गृहे ।
देवान्तकस्य महति चूर्णयन्तौ बहून्जनान्
arddhakāyaḥ sa daityendro mukhaṃ kṛtvā bhayānakam |
abhyadhāvadbalenāsau grasanniva jagattrayam
||6||अर्द्धकायः स दैत्येन्द्रो मुखं कृत्वा भयानकम् ।
अभ्यधावद्बलेनासौ ग्रसन्निव जगत्त्रयम्
tathaiva caraṇāvasya māyayā sambabhūvatuḥ |
vināyakasya nikaṭe babhāṣe'bhyetya daityarāṭ
||7||तथैव चरणावस्य मायया सम्बभूवतुः ।
विनायकस्य निकटे बभाषेऽभ्येत्य दैत्यराट्
tvayā yaddarśitaṃ mahyaṃ pauruṣaṃ kāyabhedanāt |
chetse tavāpi cāṅgāni paśya me pauruṣaṃ tathā
||8||त्वया यद्दर्शितं मह्यं पौरुषं कायभेदनात् ।
छेत्से तवापि चाङ्गानि पश्य मे पौरुषं तथा
śrutvā vākyaṃ punastasya jagarjāsau vināyakaḥ |
śaravṛṣṭiṃ punā raudrāṃ so'sṛjad daityapuṅgave
||9||श्रुत्वा वाक्यं पुनस्तस्य जगर्जासौ विनायकः ।
शरवृष्टिं पुना रौद्रां सोऽसृजद् दैत्यपुङ्गवे
so'pi tāṃ bhakṣayāmāsa saṅkhyātītāṃ mahābalaḥ |
tata eka mahābāṇamabhimantrya vināyakaḥ
||10||सोऽपि तां भक्षयामास सङ्ख्यातीतां महाबलः ।
तत एक महाबाणमभिमन्त्र्य विनायकः
agnituṇḍaṃ rukmapuṅkhaṃ garjamānaṃ bhayānakam |
ākarṇajyāmapākṛṣpa tatyāja daityamastake
||11||अग्नितुण्डं रुक्मपुङ्खं गर्जमानं भयानकम् ।
आकर्णज्यामपाकृष्प तत्याज दैत्यमस्तके
sa yayau vāyuvegena dārayanniva parvatān |
saṃharan pakṣisaṅghātān pātayan vṛkṣasañcayān
||12||स ययौ वायुवेगेन दारयन्निव पर्वतान् ।
संहरन् पक्षिसङ्घातान् पातयन् वृक्षसञ्चयान्
śrutvā tadīyaninadaṃ yayuḥ senā diśo daśa |
papāta daityakaṇṭhe sa girisānau yathā paviḥ
||13||श्रुत्वा तदीयनिनदं ययुः सेना दिशो दश ।
पपात दैत्यकण्ठे स गिरिसानौ यथा पविः
tadāghātācchiro'pyasya pakṣīvad gaganaṃ yayau |
nyapatat parikūjat tat piturgehe bhayānakam
||14||तदाघाताच्छिरोऽप्यस्य पक्षीवद् गगनं ययौ ।
न्यपतत् परिकूजत् तत् पितुर्गेहे भयानकम्
punaranyacchiro'syābhūdacchinnamiva pūrvatat |
tataḥ kopena daityo'pi cakre kṣveḍitamuccakaiḥ
||15||पुनरन्यच्छिरोऽस्याभूदच्छिन्नमिव पूर्वतत् ।
ततः कोपेन दैत्योऽपि चक्रे क्ष्वेडितमुच्चकैः
bibhyuḥ surāḥ pakṣisaṅghāḥ sarve ca janasañcayāḥ |
śaravṛṣṭiṃ punā raudrā cakre tasminvināyake
||16||बिभ्युः सुराः पक्षिसङ्घाः सर्वे च जनसञ्चयाः ।
शरवृष्टिं पुना रौद्रा चक्रे तस्मिन्विनायके
sa sarvān bāṇavṛṣṭyaiva madhye ciccheda lāghavāt |
ahorātramabhūdyuddhaṃ giribāṇamayaṃ navam
||17||स सर्वान् बाणवृष्ट्यैव मध्ये चिच्छेद लाघवात् ।
अहोरात्रमभूद्युद्धं गिरिबाणमयं नवम्
pariśaśrāma devo'pi so'pi daityo mahābalaḥ |
cintāmavāpa mahatīṃ prajajvāla ca tejasā
||18||परिशश्राम देवोऽपि सोऽपि दैत्यो महाबलः ।
चिन्तामवाप महतीं प्रजज्वाल च तेजसा
tato jagrāha paraśuṃ jvālāmālāsamākulam |
tolayāmāsa balavāṃścakampe dharaṇī tadā
||19||ततो जग्राह परशुं ज्वालामालासमाकुलम् ।
तोलयामास बलवांश्चकम्पे धरणी तदा
vimānagāḥ surāḥ sarve yuddhaṃ draṣṭumupāgatāḥ |
cakampire tadā śeṣo bibhāya ca rasātale
||20||विमानगाः सुराः सर्वे युद्धं द्रष्टुमुपागताः ।
चकम्पिरे तदा शेषो बिभाय च रसातले
avāsṛjad daityapatau sa tasyāśu śiro'harat |
punaranyadabhūccāruśiromukuṭakuṇḍalam
||21||अवासृजद् दैत्यपतौ स तस्याशु शिरोऽहरत् ।
पुनरन्यदभूच्चारुशिरोमुकुटकुण्डलम्
putastat pātayāmāsa śiraḥ kruddho vināyakaḥ |
punaranyadabhūttasya chinne tasmin punaḥpunaḥ
||22||पुतस्तत् पातयामास शिरः क्रुद्धो विनायकः ।
पुनरन्यदभूत्तस्य छिन्ने तस्मिन् पुनःपुनः
evaṃ śatasahasrāṇi śirāṃsi so'cchinad vibhuḥ |
punaśca cintayāmāsa mṛtau daityasya kāraṇam
||23||एवं शतसहस्राणि शिरांसि सोऽच्छिनद् विभुः ।
पुनश्च चिन्तयामास मृतौ दैत्यस्य कारणम्
mohayāmāsa sahasā māyayā taṃ narāntakam |
śivasya varadānena garvitaṃ balavattaram
||24||मोहयामास सहसा मायया तं नरान्तकम् ।
शिवस्य वरदानेन गर्वितं बलवत्तरम्
nājñāsīcca tadā daityo'paraṃ cātmānameva ca |
kṣaṇācca bhāsate rātriḥ kṣaṇācca dinameva ca
||25||नाज्ञासीच्च तदा दैत्योऽपरं चात्मानमेव च ।
क्षणाच्च भासते रात्रिः क्षणाच्च दिनमेव च
kṣaṇācca bhāsate svargaṃ pṛthvī pātālameva ca |
jāgaraśca suṣuptiśca turīyā svapna eva ca
||26||क्षणाच्च भासते स्वर्गं पृथ्वी पातालमेव च ।
जागरश्च सुषुप्तिश्च तुरीया स्वप्न एव च
vināyako'pi devo vā nārī vā puruṣo'pi vā |
guhyako vāstha siddho vā yakṣo rākṣasa eva ca
||27||विनायकोऽपि देवो वा नारी वा पुरुषोऽपि वा ।
गुह्यको वास्थ सिद्धो वा यक्षो राक्षस एव च
svakīyo vā paro vāpi pitā vā jananī tu vā |
nirjīvo vā sajīvo vā bhramādevamamanyata
||28||स्वकीयो वा परो वापि पिता वा जननी तु वा ।
निर्जीवो वा सजीवो वा भ्रमादेवममन्यत
cintāṃ ca paramāmāpa tarkayāmāsa cetasi |
evaṃ me tu varā dattāḥ śivena śūladhāriṇā
||29||चिन्तां च परमामाप तर्कयामास चेतसि ।
एवं मे तु वरा दत्ताः शिवेन शूलधारिणा
ayaṃ ca samayaḥ prāptaḥ prāyo mṛtyurbhaviṣyati |
ka uvāca |
evaṃ yāvaccintayate purastāvaddadarśa saḥ
||30||अयं च समयः प्राप्तः प्रायो मृत्युर्भविष्यति ।
क उवाच ।
एवं यावच्चिन्तयते पुरस्तावद्ददर्श सः
vināyakaṃ virāṅrūpaṃ gaganordhvagamastakam |
pātālavyāptacaraṇaṃ dikṣrotraṃ vṛkṣaromakam
||31||विनायकं विराङ्रूपं गगनोर्ध्वगमस्तकम् ।
पातालव्याप्तचरणं दिक्ष्रोत्रं वृक्षरोमकम्
bhramadbrahmāṇḍaromāñcaṃ payodhiśramabindukam |
nakhāgre yasya devānāṃ bhānti triṃśastrikoṭayaḥ
||31||भ्रमद्ब्रह्माण्डरोमाञ्चं पयोधिश्रमबिन्दुकम् ।
नखाग्रे यस्य देवानां भान्ति त्रिंशस्त्रिकोटयः
udare bhāntyekadaśe bhuvanāni caturdaśa |
tato vināyakā daityaṃ mardayāmāsa tatkṣaṇāt
||33||उदरे भान्त्येकदशे भुवनानि चतुर्दश ।
ततो विनायका दैत्यं मर्दयामास तत्क्षणात्
pādāṅguṣṭhanakhāgreṇa matkuṇaṃ bālako yathā |
tato devāśca munayo jayaśabdairmuhurmuhuḥ
||34||पादाङ्गुष्ठनखाग्रेण मत्कुणं बालको यथा ।
ततो देवाश्च मुनयो जयशब्दैर्मुहुर्मुहुः
tuṣṭuvurmumucuḥ puṣpavṛṣṭiṃ bhaktyā praharṣitāḥ |
antarhite tu vairāṭe rūpe'gāddharaṇī vibhum
||35||तुष्टुवुर्मुमुचुः पुष्पवृष्टिं भक्त्या प्रहर्षिताः ।
अन्तर्हिते तु वैराटे रूपेऽगाद्धरणी विभुम्
natvā provāca deveśa ardhabhāro hṛto mama |
pūrṇe hṛte parā prītirme syāttasmātsadā kurū
||36||नत्वा प्रोवाच देवेश अर्धभारो हृतो मम ।
पूर्णे हृते परा प्रीतिर्मे स्यात्तस्मात्सदा कुरू
tasyāmantahitāyāṃ tu kāśīrājaḥ pupūja tam |
uvāca ca prasannātmā vinayāvanato nṛpaḥ
||37||तस्यामन्तहितायां तु काशीराजः पुपूज तम् ।
उवाच च प्रसन्नात्मा विनयावनतो नृपः
atyāścaryaṃ vibho dṛṣṭaṃ manovāṇyoragocaram |
avatīrṇo'si bhūbhāraṃ hartuṃ tacca kṛtaṃ tvayā
||38||अत्याश्चर्यं विभो दृष्टं मनोवाण्योरगोचरम् ।
अवतीर्णोऽसि भूभारं हर्तुं तच्च कृतं त्वया
trayastriṃśatkoṭidevairavadhyo'yaṃ hato yataḥ |
atipuṇyena dṛṣṭaṃ te virāṅrūpaṃ sureśvara
||39||त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवैरवध्योऽयं हतो यतः ।
अतिपुण्येन दृष्टं ते विराङ्रूपं सुरेश्वर
ka uvāca
evaṃ bruvati rājendre paurāḥ sarve'bruvanstadā |
dhanyo'si bālabhāvena sarvānno bhrāmayasyaho
||40||एवं ब्रुवति राजेन्द्रे पौराः सर्वेऽब्रुवन्स्तदा ।
धन्योऽसि बालभावेन सर्वान्नो भ्रामयस्यहो
yaśaḥ prathayituṃ sarvaṃ kṛtametad vibho tvayā |
pupūjuśca mahābhaktyā prārthayanniti taṃ vibhum
||41||यशः प्रथयितुं सर्वं कृतमेतद् विभो त्वया ।
पुपूजुश्च महाभक्त्या प्रार्थयन्निति तं विभुम्
bhaktiṃ te dehi no deva svaviyogaṃ ca mā kuru |
tato rājā ca te lokā dadurdānānyanekaśaḥ
||42||भक्तिं ते देहि नो देव स्ववियोगं च मा कुरु ।
ततो राजा च ते लोका ददुर्दानान्यनेकशः
brāhmaṇānprārthayāmāsurevameva jayo'stu naḥ |
upāyanāni ca tadā dadū rājñe parasparam
||43||ब्राह्मणान्प्रार्थयामासुरेवमेव जयोऽस्तु नः ।
उपायनानि च तदा ददू राज्ञे परस्परम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe daityadamanavirāṅrūpadarśanaṃ nāmaikaṣaṣṭittamo'dhyāyaḥ || 61 ||