bālacaritaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ
dūtā ūcuḥ
vināyakaṃ rathasthaṃ tamājñāṃ prāpya gatā vayam |
sarvaireva tadā dṛṣṭaḥ kṛtāntasadṛśastu saḥ
||1||विनायकं रथस्थं तमाज्ञां प्राप्य गता वयम् ।
सर्वैरेव तदा दृष्टः कृतान्तसदृशस्तु सः
sarve niśācarāḥ svāmin mṛtāstadbhītito'nagha |
vayaṃ tava prasādena jīvantastvāṃ samāgatāḥ
||2||सर्वे निशाचराः स्वामिन् मृतास्तद्भीतितोऽनघ ।
वयं तव प्रसादेन जीवन्तस्त्वां समागताः
īśvarīya kṛpāyogāt siṃhavṛndād gajā iva |
trailokye tu pumān nāsti yo yudhyet saha tena vai
||3||ईश्वरीय कृपायोगात् सिंहवृन्दाद् गजा इव ।
त्रैलोक्ये तु पुमान् नास्ति यो युध्येत् सह तेन वै
ka uvāca
itthaṃ niśamya tadvākyaṃ jagade sa narāntakaḥ |
kiṃ vā vadatha bāliśyāt kva bālaḥ kva narāntakaḥ
||4||इत्थं निशम्य तद्वाक्यं जगदे स नरान्तकः ।
किं वा वदथ बालिश्यात् क्व बालः क्व नरान्तकः
kiṃ kartavyaṃ pataṅgena pralayānalasannidhau |
merugiriḥ patet kiṃ vā khanatā mūṣakena ca
||5||किं कर्तव्यं पतङ्गेन प्रलयानलसन्निधौ ।
मेरुगिरिः पतेत् किं वा खनता मूषकेन च
tataścājñāpa daityān kāśirājapurīṃ prati |
luṇṭhanaṃ tatra kartavyaṃ yena vyagro bhavennṛpaḥ
||6||ततश्चाज्ञाप दैत्यान् काशिराजपुरीं प्रति ।
लुण्ठनं तत्र कर्तव्यं येन व्यग्रो भवेन्नृपः
tasmin vyagre so'pi bhavet kaśyapasya suto'pi ca |
no cedubhau nihantavyau sarvaiḥ sarvaprayatnataḥ
||7||तस्मिन् व्यग्रे सोऽपि भवेत् कश्यपस्य सुतोऽपि च ।
नो चेदुभौ निहन्तव्यौ सर्वैः सर्वप्रयत्नतः
tato dadau mahārhāṇi tebhyo ratnānyanekaśaḥ |
vastrāṇi ca viśiṣṭāni śastrāṇi vividhāni ca
||8||ततो ददौ महार्हाणि तेभ्यो रत्नान्यनेकशः ।
वस्त्राणि च विशिष्टानि शस्त्राणि विविधानि च
te taṃ tadā namaskṛtya yayuḥ kāśīśapattanam |
parasparaṃ samūcuste dikcakraṃ vyāpya senayā
||9||ते तं तदा नमस्कृत्य ययुः काशीशपत्तनम् ।
परस्परं समूचुस्ते दिक्चक्रं व्याप्य सेनया
tatra yo'bhūn mahāsenānīrevaṃ so'diśat tadā |
yasya dṛṣṭigato daityāḥ sa tu tena nihanyatām
||10||तत्र योऽभून् महासेनानीरेवं सोऽदिशत् तदा ।
यस्य दृष्टिगतो दैत्याः स तु तेन निहन्यताम्
anyathā mama daṇḍyaḥ sa tasyāhaṃ prāṇanāśakṛt |
evaṃ tena samādiṣṭā daityā jagmurdiśodaśa
||11||अन्यथा मम दण्ड्यः स तस्याहं प्राणनाशकृत् ।
एवं तेन समादिष्टा दैत्या जग्मुर्दिशोदश
vināyakastena rājñā rathasthena gataḥ purīm |
nānādhvajapatākābhiścitritāṃ raṅgamālayā
||12||विनायकस्तेन राज्ञा रथस्थेन गतः पुरीम् ।
नानाध्वजपताकाभिश्चित्रितां रङ्गमालया
vādyaindundubhirnirghoṣaiḥ pūjādravyairanekadhā |
amātyā nāgarāścaiva pratijagmurvināyakam
||13||वाद्यैन्दुन्दुभिर्निर्घोषैः पूजाद्रव्यैरनेकधा ।
अमात्या नागराश्चैव प्रतिजग्मुर्विनायकम्
upacāraiḥ ṣoḍaśabhirbhaktyā sarve'pyapūjayan |
rājānaṃ ca tato jagmurnagarīmantarā'khilaḥ
||14||उपचारैः षोडशभिर्भक्त्या सर्वेऽप्यपूजयन् ।
राजानं च ततो जग्मुर्नगरीमन्तराऽखिलः
tasmin praviṣṭe prāsādān ruruhuryoṣito'khilāḥ |
kāścid draṣṭuṃ bahiryātā vyastālaṅkaraṇāmbarāḥ
||15||तस्मिन् प्रविष्टे प्रासादान् रुरुहुर्योषितोऽखिलाः ।
काश्चिद् द्रष्टुं बहिर्याता व्यस्तालङ्करणाम्बराः
anādṛtapitṛbhrātṛbhartṛmātṛ suhṛjjanāḥ |
tyaktvā bhojanapātraṃ ca bhuktavanta patiṃ ca kāḥ
||16||अनादृतपितृभ्रातृभर्तृमातृ सुहृज्जनाः ।
त्यक्त्वा भोजनपात्रं च भुक्तवन्त पतिं च काः
ekā niruddhā sarvaiḥ sā dhyātvā devaṃ vināyakam |
bhaktyā nimīlya nayane jahau prāṇāṃstadadbhutam
||17||एका निरुद्धा सर्वैः सा ध्यात्वा देवं विनायकम् ।
भक्त्या निमील्य नयने जहौ प्राणांस्तदद्भुतम्
lājavarṣaiḥ puṣpavarṣairvavarṣustaṃ kumārikāḥ |
vimānasthā devagaṇā dadṛśustaṃ mahotsavam
||18||लाजवर्षैः पुष्पवर्षैर्ववर्षुस्तं कुमारिकाः ।
विमानस्था देवगणा ददृशुस्तं महोत्सवम्
brāhmaṇāḥ paramātmānaṃ paśyanti sma vināyakam |
kṣatriyāstaṃ mahāvīraṃ paśyanti smaraṇotsukam
||19||ब्राह्मणाः परमात्मानं पश्यन्ति स्म विनायकम् ।
क्षत्रियास्तं महावीरं पश्यन्ति स्मरणोत्सुकम्
vaiśyāstaṃ dadṛśuḥ sarve rudraṃ saṃhārakārakam |
śūdrāstaṃ harirūpeṇa nṛparūpeṇa cālukan
||20||वैश्यास्तं ददृशुः सर्वे रुद्रं संहारकारकम् ।
शूद्रास्तं हरिरूपेण नृपरूपेण चालुकन्
yasya yasya yathā bhāvastādṛśaṃ so'bhyavīkṣata |
yathā rakte site pīte sphaṭikastādṛśākṛtiḥ
||21||यस्य यस्य यथा भावस्तादृशं सोऽभ्यवीक्षत ।
यथा रक्ते सिते पीते स्फटिकस्तादृशाकृतिः
eka eva pumān yadvat pitā bhrātā ca śyālakaḥ |
tato vināyako'paśyat puramadhye mahāsurau
||22||एक एव पुमान् यद्वत् पिता भ्राता च श्यालकः ।
ततो विनायकोऽपश्यत् पुरमध्ये महासुरौ
vighaṭaṃ danturaṃ rantuṃ samāhvayata sādaram |
tau daityorduṣṭamanasau bālakaiḥ samupāgatau
||23||विघटं दन्तुरं रन्तुं समाह्वयत सादरम् ।
तौ दैत्योर्दुष्टमनसौ बालकैः समुपागतौ
āliṅgituṃ kṛtodyogau tena jñātau durāśayau |
āliṅgya cūrṇayāmāsa puṣpaṃ hastagataṃ yathā
||24||आलिङ्गितुं कृतोद्योगौ तेन ज्ञातौ दुराशयौ ।
आलिङ्ग्य चूर्णयामास पुष्पं हस्तगतं यथा
tyaktau bhūmigatau tau tu rejaturdaśayojanau |
kāśirājaśca lokāśca dṛṣṭvā'ścaryaṃ tu menire
||25||त्यक्तौ भूमिगतौ तौ तु रेजतुर्दशयोजनौ ।
काशिराजश्च लोकाश्च दृष्ट्वाऽश्चर्यं तु मेनिरे
mumucuḥ puṣpavarṣāṇi devāstasmin nabhogatāḥ |
sādhu sādhviti śabdaiśca jayaśabdaiśca kecana
||26||मुमुचुः पुष्पवर्षाणि देवास्तस्मिन् नभोगताः ।
साधु साध्विति शब्दैश्च जयशब्दैश्च केचन
munayaścaiva devāśca tuṣṭuvustaṃ vināyakam |
māyāmānuṣarūpeṇa carantaṃ bālalīlayā
||27||मुनयश्चैव देवाश्च तुष्टुवुस्तं विनायकम् ।
मायामानुषरूपेण चरन्तं बाललीलया
śakrādīnāmajeyau yau tāvanena hi cūrṇitau |
tato vīthīratikramya ratho yāto'grato'grataḥ
||28||शक्रादीनामजेयौ यौ तावनेन हि चूर्णितौ ।
ततो वीथीरतिक्रम्य रथो यातोऽग्रतोऽग्रतः
tato'nyāvasurau dṛṣṭau hantumenaṃ samīyatuḥ |
pataṅgavidhulau nāmnā vātyārupau mahābalau
||29||ततोऽन्यावसुरौ दृष्टौ हन्तुमेनं समीयतुः ।
पतङ्गविधुलौ नाम्ना वात्यारुपौ महाबलौ
tato vyākulito loko rajasācchādito'khilaḥ |
prāsādā vṛkṣasaṅghāśca patitā vasudhātale
||30||ततो व्याकुलितो लोको रजसाच्छादितोऽखिलः ।
प्रासादा वृक्षसङ्घाश्च पतिता वसुधातले
prāvāranicayā bhānti gagane pakṣisannibhāḥ |
keṣāccinmastakāt peturuṣṇiṣāṇi diśo daśa
||31||प्रावारनिचया भान्ति गगने पक्षिसन्निभाः ।
केषाच्चिन्मस्तकात् पेतुरुष्णिषाणि दिशो दश
kolāhalo mahānāsīn na prājñāyata kiñcana |
ratho'pi gaganaṃ gantumudyatastambhito'munā
||32||कोलाहलो महानासीन् न प्राज्ञायत किञ्चन ।
रथोऽपि गगनं गन्तुमुद्यतस्तम्भितोऽमुना
niḥsāramanujāḥ petuḥ sadyojātā ivānanīm |
tato'tibalinau jñātvā dadhāra śikhayorubhau
||33||निःसारमनुजाः पेतुः सद्योजाता इवाननीम् ।
ततोऽतिबलिनौ ज्ञात्वा दधार शिखयोरुभौ
ekena muṣṭinā devo bhrāmayitvā balācciram |
tatyāja sa dharāpṛṣṭhe vyasū tau dadṛśe janaḥ
||34||एकेन मुष्टिना देवो भ्रामयित्वा बलाच्चिरम् ।
तत्याज स धरापृष्ठे व्यसू तौ ददृशे जनः
tarkayāmāsa devo'yaṃ kaśyapasya suto balī |
yato'nena hatāvetāvasurau yojanāyatau
||35||तर्कयामास देवोऽयं कश्यपस्य सुतो बली ।
यतोऽनेन हतावेतावसुरौ योजनायतौ
asmin vayasi kasyāpi nedṛśaṃ vīkṣyate balam |
etāvaddṛṣṭasāmarthyaṃ kāśirājo'pyanandata
||36||अस्मिन् वयसि कस्यापि नेदृशं वीक्ष्यते बलम् ।
एतावद्दृष्टसामर्थ्यं काशिराजोऽप्यनन्दत
avaplutya rathāt tasmāt taṃ nanāma vināyakam |
uvāca ca mahāyogin bālasyāpi na te kṛtiḥ
||37||अवप्लुत्य रथात् तस्मात् तं ननाम विनायकम् ।
उवाच च महायोगिन् बालस्यापि न ते कृतिः
brahmādijñānaviṣayā kutaḥsyāccarmacakṣuṣaḥ |
jagadutpādako'nekarūpo'syavanahetave
||38||ब्रह्मादिज्ञानविषया कुतःस्याच्चर्मचक्षुषः ।
जगदुत्पादकोऽनेकरूपोऽस्यवनहेतवे
na saṅkhyā vartate svāminnavatāragatā tava
||39||न सङ्ख्या वर्तते स्वामिन्नवतारगता तव
tato'grato ratho yātastvarayā nṛpatergṛham
||40||ततोऽग्रतो रथो यातस्त्वरया नृपतेर्गृहम्
tato dadarśa bālo'sau daityaṃ pāṣāṇarūpiṇam |
tato'hanat paraśunā śatadhā so'bhavat tadā
||41||ततो ददर्श बालोऽसौ दैत्यं पाषाणरूपिणम् ।
ततोऽहनत् परशुना शतधा सोऽभवत् तदा
tasmād viniḥsṛto bhīmo daṃṣṭrādaśanabhāsuraḥ |
śmaśrulo dīrghakāyaśca puruṣaḥ piṅgalo mahān
||42||तस्माद् विनिःसृतो भीमो दंष्ट्रादशनभासुरः ।
श्मश्रुलो दीर्घकायश्च पुरुषः पिङ्गलो महान्
tataste bālakāḥ sarve lokāścānye'pi dudruvuḥ |
taṃ cāpi nyahanan muṣṭayā sa cāpi nyapatad bhuvi
||43||ततस्ते बालकाः सर्वे लोकाश्चान्येऽपि दुद्रुवुः ।
तं चापि न्यहनन् मुष्टया स चापि न्यपतद् भुवि
asaṃmata janā bālaṃ bhagavantaṃ dhṛtākṛtim |
tato rājā hṛṣṭamanā rathāduttīrya bālakam
||44||असंमत जना बालं भगवन्तं धृताकृतिम् ।
ततो राजा हृष्टमना रथादुत्तीर्य बालकम्
antaḥpraveśayāmāsa svayamādāya satvaram |
ratnavarṇamaye svīye āsane copaveśya tam
||45||अन्तःप्रवेशयामास स्वयमादाय सत्वरम् ।
रत्नवर्णमये स्वीये आसने चोपवेश्य तम्
upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ prapūjya ca yathāvidhi |
mahārhavastrābharaṇairdivyaiścaiva sugandhibhiḥ
||46||उपचारैः षोडशभिः प्रपूज्य च यथाविधि ।
महार्हवस्त्राभरणैर्दिव्यैश्चैव सुगन्धिभिः
paramālhāda saṃyuktastuṣṭāva ca nanāma ca |
annaṃ ca ṣaḍrasaṃ nānā pakvānnaṃ vyañjanānvitam
||47||परमाल्हाद संयुक्तस्तुष्टाव च ननाम च ।
अन्नं च षड्रसं नाना पक्वान्नं व्यञ्जनान्वितम्
suhṛdbhirbhojayāmāsa paramānnamanekadhā |
tato nānāphalānyāśu dadau tebhyo narādhipaḥ
||48||सुहृद्भिर्भोजयामास परमान्नमनेकधा ।
ततो नानाफलान्याशु ददौ तेभ्यो नराधिपः
tato'ṣṭāṅgaṃ ca tāmbūlaṃ ratnakāñcanasaṃyutam |
tataḥ svayaṃ bubhojāśu śiśubhiḥ parivāritaḥ
||49||ततोऽष्टाङ्गं च ताम्बूलं रत्नकाञ्चनसंयुतम् ।
ततः स्वयं बुभोजाशु शिशुभिः परिवारितः
tataḥ prasvāpayāmāsa kṛtasandhyāvidhiṃ ca tam |
paryaṅke rucire dīpavitānapariśobhite
||50||ततः प्रस्वापयामास कृतसन्ध्याविधिं च तम् ।
पर्यङ्के रुचिरे दीपवितानपरिशोभिते
svayaṃ tadājñayā rājāsuṣvāpa priyayā saha |
atyāptāṃścaturaḥ sthāpya jāgarāya tadantike
||51||स्वयं तदाज्ञया राजासुष्वाप प्रियया सह ।
अत्याप्तांश्चतुरः स्थाप्य जागराय तदन्तिके
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite vighaṇṭadantūravadhonāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||