bālacarite catuḥpañcāśattamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
bhuktvā śuklagṛhe devo yāvatkrīḍati catvare |
kṣaṇaṃ suṣvāpa madhye sa tato nāgarikā janāḥ
||1||भुक्त्वा शुक्लगृहे देवो यावत्क्रीडति चत्वरे ।
क्षणं सुष्वाप मध्ये स ततो नागरिका जनाः
bhojanāya samārambhaṃ kṛtvā munisutasya ha |
kāśirājagṛhaṃ tāvadākārayitumāgatāḥ
||2||भोजनाय समारम्भं कृत्वा मुनिसुतस्य ह ।
काशिराजगृहं तावदाकारयितुमागताः
tānūce kāśirājastu krīḍankrīḍannito gataḥ |
paśyanti sma tato lokā gṛhegṛhe vināyakam
||3||तानूचे काशिराजस्तु क्रीडन्क्रीडन्नितो गतः ।
पश्यन्ति स्म ततो लोका गृहेगृहे विनायकम्
śuklasya sa gṛhaṃ yāta iti kecit samūcire |
tato janā ninindustaṃ devaṃ śuklamakiñcanam
||4||शुक्लस्य स गृहं यात इति केचित् समूचिरे ।
ततो जना निनिन्दुस्तं देवं शुक्लमकिञ्चनम्
janā ūcuḥ
uṣṭrastu kaṇṭakānbhuṅkte hitvā komalapallavān |
asmānāḍhyānvihāyāsau daridrasya gṛhaṃ gataḥ
||5||उष्ट्रस्तु कण्टकान्भुङ्क्ते हित्वा कोमलपल्लवान् ।
अस्मानाढ्यान्विहायासौ दरिद्रस्य गृहं गतः
vṛthaiveśvaratāṃ nīto rājñā bālo yadīśvaraḥ |
syādayaṃ cettadā kuryātsantuṣṭiṃ sarvacetasām
||6||वृथैवेश्वरतां नीतो राज्ञा बालो यदीश्वरः ।
स्यादयं चेत्तदा कुर्यात्सन्तुष्टिं सर्वचेतसाम्
kadannaṃ tadapi svalpaṃ kathaṃ bhokṣyati bālakaḥ |
kecitsatpuruṣāsteṣu tamānayitumutsukāḥ
||7||कदन्नं तदपि स्वल्पं कथं भोक्ष्यति बालकः ।
केचित्सत्पुरुषास्तेषु तमानयितुमुत्सुकाः
itastataḥ pradhāvanti vijñātuṃ vināyakam |
papracchurmārgagāṃlloṅkānkvacidṛṣṭo vināyakaḥ
||8||इतस्ततः प्रधावन्ति विज्ञातुं विनायकम् ।
पप्रच्छुर्मार्गगांल्लोङ्कान्क्वचिदृष्टो विनायकः
pṛṣṭā pṛṣṭvā vrajanti sma janāstadbhaktitatparāḥ |
keciducuḥ śuklagṛhaṃ gataḥ syāditi tānprati
||9||पृष्टा पृष्ट्वा व्रजन्ति स्म जनास्तद्भक्तितत्पराः ।
केचिदुचुः शुक्लगृहं गतः स्यादिति तान्प्रति
te śīghraṃ tadgṛhaṃ yātā jñātvā suptaṃ vināyakam |
atiṣṭhan sāttvikāstūṣṇīṃ prabuddhaḥ syād yadā vibhuḥ
||10||ते शीघ्रं तद्गृहं याता ज्ञात्वा सुप्तं विनायकम् ।
अतिष्ठन् सात्त्विकास्तूष्णीं प्रबुद्धः स्याद् यदा विभुः
tadainaṃ prārthayāmeti rājasāstu tamabruvan |
uttiṣṭha yāhi re bhoktumannaṃ paryuṣitaṃ bhavet
||11||तदैनं प्रार्थयामेति राजसास्तु तमब्रुवन् ।
उत्तिष्ठ याहि रे भोक्तुमन्नं पर्युषितं भवेत्
tvadarthaṃ nagare lokāḥ kolāhalaṃ prakurvate |
daridrasyāsya śuklasya śuklabhikṣāratasya ha
||12||त्वदर्थं नगरे लोकाः कोलाहलं प्रकुर्वते ।
दरिद्रस्यास्य शुक्लस्य शुक्लभिक्षारतस्य ह
paryāptiścāsya bhikṣāyā jāyate na kadācana |
na jalaṃ ko'pi pibati tasya gehe kathaṃ bhavān |
bhuktavān kutsitaṃ cānnaṃ kaśyapasyātmajo'pi san
||13||पर्याप्तिश्चास्य भिक्षाया जायते न कदाचन ।
न जलं कोऽपि पिबति तस्य गेहे कथं भवान् ।
भुक्तवान् कुत्सितं चान्नं कश्यपस्यात्मजोऽपि सन्
kecittaṃ vividhairvākyairninindustuṣṭuvuḥ pare |
muniruvāca |
evaṃ śrutvā sarvavākyamuvāca kaśyapātmajaḥ
||14||केचित्तं विविधैर्वाक्यैर्निनिन्दुस्तुष्टुवुः परे ।
मुनिरुवाच ।
एवं श्रुत्वा सर्ववाक्यमुवाच कश्यपात्मजः
deva uvāca
bhaktyopapāditaṃ cānnaṃ bhuktamadya yathecchataḥ |
padamātraṃ hi gantuṃ me śaktistṛptasya nāsti ca
||15||भक्त्योपपादितं चान्नं भुक्तमद्य यथेच्छतः ।
पदमात्रं हि गन्तुं मे शक्तिस्तृप्तस्य नास्ति च
grāsamātraṃ hi bhoktuṃ me vāñchānāstyadhunā janāḥ |
ka uvāca |
evaṃ niṣṭhuratāṃ jñātvāṃ janāste virasāstadā
||16||ग्रासमात्रं हि भोक्तुं मे वाञ्छानास्त्यधुना जनाः ।
क उवाच ।
एवं निष्ठुरतां ज्ञात्वां जनास्ते विरसास्तदा
ūcuḥ parasparaṃ kecitkartavyaṃ kiṃ hi bālake |
so'pi vivhalatāṃ jñātvā puravāsijanasya ha
||17||ऊचुः परस्परं केचित्कर्तव्यं किं हि बालके ।
सोऽपि विव्हलतां ज्ञात्वा पुरवासिजनस्य ह
eko'nantatvamāpede ghaṭākāśa iva kṣaṇāt |
jalakumbhagato yadvat savitā'nekarūpavān
||18||एकोऽनन्तत्वमापेदे घटाकाश इव क्षणात् ।
जलकुम्भगतो यद्वत् सविताऽनेकरूपवान्
pratigṛhaṃ gato nānākrīḍāsakto'bhavadvibhuḥ |
kvacit sopānamārgeṣu kvacid dolāgato'pi ca
||19||प्रतिगृहं गतो नानाक्रीडासक्तोऽभवद्विभुः ।
क्वचित् सोपानमार्गेषु क्वचिद् दोलागतोऽपि च
kvacicca paryaṅkagata kvacitsaudhagato'pi ca |
krīḍate hasate kvāpi gṛhabālairbhunakti ca
||20||क्वचिच्च पर्यङ्कगत क्वचित्सौधगतोऽपि च ।
क्रीडते हसते क्वापि गृहबालैर्भुनक्ति च
adhyeti kvāpi śāstrāṇi pāṭhayatyapi kutracit |
taṃ dṛṣṭvā svagṛhaṃ yātaṃ kāśirājena saṃyutam
||21||अध्येति क्वापि शास्त्राणि पाठयत्यपि कुत्रचित् ।
तं दृष्ट्वा स्वगृहं यातं काशिराजेन संयुतम्
jahṛṣe sa gṛhasvāmī dhanyo'hamiti cābravīt |
evaṃ sarvagṛhe rājasahito'sau vināyakaḥ
||22||जहृषे स गृहस्वामी धन्योऽहमिति चाब्रवीत् ।
एवं सर्वगृहे राजसहितोऽसौ विनायकः
kvacidabhyajyate tailaiḥ snāti kvāpi śubhairjalaiḥ |
pādaprakṣālanaṃ kvāpi kriyate paramādarāt
||23||क्वचिदभ्यज्यते तैलैः स्नाति क्वापि शुभैर्जलैः ।
पादप्रक्षालनं क्वापि क्रियते परमादरात्
upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjyate kvāpi bhaktitaḥ |
bhujyate paramānnena bālabhāvād yathā tathā
||24||उपचारैः षोडशभिः पूज्यते क्वापि भक्तितः ।
भुज्यते परमान्नेन बालभावाद् यथा तथा
kvacinnānāparimalaiḥ kastūrīcandanādibhiḥ |
arcyate sumanobhiśca naivedyairvividhairapi |
sevyate gṛhapatnībhiḥ śiśubhiḥ sevakairapi
||25||क्वचिन्नानापरिमलैः कस्तूरीचन्दनादिभिः ।
अर्च्यते सुमनोभिश्च नैवेद्यैर्विविधैरपि ।
सेव्यते गृहपत्नीभिः शिशुभिः सेवकैरपि
bhuktvā yatheṣṭaṃ suṣvāpa pādasaṃvāhanādibhiḥ |
vedāparāyaṇarataḥ kvāpi gānaratastu saḥ
||26||भुक्त्वा यथेष्टं सुष्वाप पादसंवाहनादिभिः ।
वेदापरायणरतः क्वापि गानरतस्तु सः
śaṛṇoti satkathāṃ kvāpi harerapi kathāṃ kvacit |
kvacicca pramadānṛtyaṃ paśyati sma nṛpeṇa saḥ
||27||शृणोति सत्कथां क्वापि हरेरपि कथां क्वचित् ।
क्वचिच्च प्रमदानृत्यं पश्यति स्म नृपेण सः
ārārtikyaiśca vividhaiḥ kvāpi nīrājyate vibhuḥ |
kvacicca pāśahasto'sau krīḍate kṣudrabālakaiḥ
||28||आरार्तिक्यैश्च विविधैः क्वापि नीराज्यते विभुः ।
क्वचिच्च पाशहस्तोऽसौ क्रीडते क्षुद्रबालकैः
purāṇaṃ vācyate kvāpi dharmaśāstraṃ smṛtistathā |
evaṃ sarvagṛhe bhuktvā sarveṣāṃ kāmapūrakaḥ
||29||पुराणं वाच्यते क्वापि धर्मशास्त्रं स्मृतिस्तथा ।
एवं सर्वगृहे भुक्त्वा सर्वेषां कामपूरकः
yasya yasya yathā vāñcchā tathā tāṃ vyadadhād vibhuḥ |
suprasanno mahādevo yathākalpadrumo'pi ca
||30||यस्य यस्य यथा वाञ्च्छा तथा तां व्यदधाद् विभुः ।
सुप्रसन्नो महादेवो यथाकल्पद्रुमोऽपि च
yathā cintāmaṇiḥ kāmadhenurvā'khilakāmadā |
dīnanātheti yannāma kṛtaṃ tat sārthakaṃ tadā
||31||यथा चिन्तामणिः कामधेनुर्वाऽखिलकामदा ।
दीननाथेति यन्नाम कृतं तत् सार्थकं तदा
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭirgṛhe gṛhe |
dṛṣṭvetthaṃ kāśirājā'sau bhrānta ūce nijānprati
||32||देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिर्गृहे गृहे ।
दृष्ट्वेत्थं काशिराजाऽसौ भ्रान्त ऊचे निजान्प्रति
ayaṃ vināyako bālaḥ sannidhau mama tiṣṭhati |
sa kathaṃ sarvagṛhagaḥ pūjyate sarvamānavaiḥ
||33||अयं विनायको बालः सन्निधौ मम तिष्ठति ।
स कथं सर्वगृहगः पूज्यते सर्वमानवैः
gṛhe gṛhe tu sa kathaṃ tiṣṭhatyatrāpi sāmpratam |
yo māmākārayati taṃ vadāmi ca punaḥ punaḥ
||34||गृहे गृहे तु स कथं तिष्ठत्यत्रापि साम्प्रतम् ।
यो मामाकारयति तं वदामि च पुनः पुनः
vinā vināyakaṃ yāmi kathaṃ bhoktuṃ bhavadgṛhe |
gṛhamadhyasthitaṃ cānnaṃ bhuñje kāśyapasaṃyutaḥ
||35||विना विनायकं यामि कथं भोक्तुं भवद्गृहे ।
गृहमध्यस्थितं चान्नं भुञ्जे काश्यपसंयुतः
taṃ bhuktavantaṃ tyaktvaiva bahisthamatha dṛṣṭavān |
itastato'bruvam̐llokā dṛḍhavismitamānasāḥ
||36||तं भुक्तवन्तं त्यक्त्वैव बहिस्थमथ दृष्टवान् ।
इतस्ततोऽब्रुवँल्लोका दृढविस्मितमानसाः
nānāgṛhagato bhuṅkte kāśirājayuto vibhuḥ |
ākarṇya vacanaṃ teṣāṃ hasannūce nṛpaḥ sa tān
||37||नानागृहगतो भुङ्क्ते काशिराजयुतो विभुः ।
आकर्ण्य वचनं तेषां हसन्नूचे नृपः स तान्
vinā māṃ sa kathaṃ yāto bhoktuṃ nānāgṛhāniti |
tato gṛhāṇi dvitrīṇi gatvā rājā hi dṛṣṭavān
||38||विना मां स कथं यातो भोक्तुं नानागृहानिति ।
ततो गृहाणि द्वित्रीणि गत्वा राजा हि दृष्टवान्
svaṃ ca kaśyapaputraṃ ca bhuktavantaṃ gṛhe gṛhe |
etasminnantare prāptau snātvā tau munisattamau
||39||स्वं च कश्यपपुत्रं च भुक्तवन्तं गृहे गृहे ।
एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तौ स्नात्वा तौ मुनिसत्तमौ
bhuktyarthaṃ bhramamāṇau tau sanakaśca sanandanaḥ |
purīṃ mahotsavayutāṃ vināyakamayīṃ śubhām
||40||भुक्त्यर्थं भ्रममाणौ तौ सनकश्च सनन्दनः ।
पुरीं महोत्सवयुतां विनायकमयीं शुभाम्
yad yad gṛhaṃ praviśatastatra tatra vināyakam |
paśyataḥ smaratastau tu yātaḥ sma bahireva ca
||41||यद् यद् गृहं प्रविशतस्तत्र तत्र विनायकम् ।
पश्यतः स्मरतस्तौ तु यातः स्म बहिरेव च
bhuktaṃ ca bhuktavantaṃ ca suptaṃ krīḍantameva ca |
japantaṃ ca paṭhantaṃ ca pāṭhayantaṃ ca paśyataḥ
||42||भुक्तं च भुक्तवन्तं च सुप्तं क्रीडन्तमेव च ।
जपन्तं च पठन्तं च पाठयन्तं च पश्यतः
evaṃ sarvatra taṃ dṛṣṭvā parasparamathocatuḥ |
na sthalaṃ bhojanārthāya dṛśyate'thātra nirmalam
||43||एवं सर्वत्र तं दृष्ट्वा परस्परमथोचतुः ।
न स्थलं भोजनार्थाय दृश्यतेऽथात्र निर्मलम्
yāvaḥ śuklagṛhaṃ kartā sa nānātithyamādarāt |
ityuktvā tadgṛhaṃ yāto dṛṣṭastatrāpi kāśyapaḥ
||44||यावः शुक्लगृहं कर्ता स नानातिथ्यमादरात् ।
इत्युक्त्वा तद्गृहं यातो दृष्टस्तत्रापि काश्यपः
adhomukhau kṣudhārtau tau yātaḥ sma nagarād bahiḥ |
paśyataḥ sma parāṃ mūrti sphuṭāṃ vaināyakīṃ śubhām
||45||अधोमुखौ क्षुधार्तौ तौ यातः स्म नगराद् बहिः ।
पश्यतः स्म परां मूर्ति स्फुटां वैनायकीं शुभाम्
antarhṛdi ca netre sve nimīlyonmīlya vā punaḥ |
adhaścordhvaṃ cāntarāle dikṣu caiva vidikṣu ca
||46||अन्तर्हृदि च नेत्रे स्वे निमील्योन्मील्य वा पुनः ।
अधश्चोर्ध्वं चान्तराले दिक्षु चैव विदिक्षु च
tasthatustau tataḥ paścād dhyānastimitavīkṣaṇau |
kṣaṇamudghāṭya nayane vināyakasvarūpiṇam
||47||तस्थतुस्तौ ततः पश्चाद् ध्यानस्तिमितवीक्षणौ ।
क्षणमुद्घाट्य नयने विनायकस्वरूपिणम्
parasparaṃ paśyati sma sanakastaṃ paro'pi tam |
yaṃ devaṃ tau dhyāyataḥ sma paśyatastaṃ vināyakam
||48||परस्परं पश्यति स्म सनकस्तं परोऽपि तम् ।
यं देवं तौ ध्यायतः स्म पश्यतस्तं विनायकम्
sarvavyāpī sarvarūpa āvirāsittayoḥ puraḥ |
daśabāhuḥ siṃhagataḥ siddhibuddhi virājitaḥ
||49||सर्वव्यापी सर्वरूप आविरासित्तयोः पुरः ।
दशबाहुः सिंहगतः सिद्धिबुद्धि विराजितः
suprakāśaṃ kirīṭaṃ ca kuṇḍale cāṅgade dadhat |
divyagandhaṃ ca mālyaṃ ca nāgaṃ candrārddhameva ca
||50||सुप्रकाशं किरीटं च कुण्डले चाङ्गदे दधत् ।
दिव्यगन्धं च माल्यं च नागं चन्द्रार्द्धमेव च
kastūrītilakaṃ divye vasane daśanaprabhe |
saumyatejāḥ sumanasāṃ duṣṭānāṃ durnirīkṣaṇaḥ
||51||कस्तूरीतिलकं दिव्ये वसने दशनप्रभे ।
सौम्यतेजाः सुमनसां दुष्टानां दुर्निरीक्षणः
tyaktvā bhramaṃ tu tattvajñau praṇametāṃ vināyakam |
baddhvā karapuṭaṃ tau taṃ tuṣṭuvāte mahāmatī
||52||त्यक्त्वा भ्रमं तु तत्त्वज्ञौ प्रणमेतां विनायकम् ।
बद्ध्वा करपुटं तौ तं तुष्टुवाते महामती
tau ūcatuḥ
nityamadvaitamaparaṃ paraṃ brahmaṃ sanātanam |
tameva parayā bhaktyā pañcabhūtātmakaṃ vibhum
||53||नित्यमद्वैतमपरं परं ब्रह्मं सनातनम् ।
तमेव परया भक्त्या पञ्चभूतात्मकं विभुम्
carācaragataṃ sarvarūpiṇaṃ parameśvaram |
bhramanti yasya romāncagatā brahmāṇḍakoṭayaḥ
||54||चराचरगतं सर्वरूपिणं परमेश्वरम् ।
भ्रमन्ति यस्य रोमान्चगता ब्रह्माण्डकोटयः
sa kathaṃ stavanīyo'sau vedāntānāmagocaraḥ |
āvayorvāñchitaṃ deva tvayā jñātvā prapūritam
||55||स कथं स्तवनीयोऽसौ वेदान्तानामगोचरः ।
आवयोर्वाञ्छितं देव त्वया ज्ञात्वा प्रपूरितम्
na vidmo mahimānaṃ te bālarūpadharasya ha |
bhūbhāraharaṇārthāya kāśyapaṃ rūpamuttamam
||56||न विद्मो महिमानं ते बालरूपधरस्य ह ।
भूभारहरणार्थाय काश्यपं रूपमुत्तमम्
ka uvāca
antardadhe tu tadrupamubhayoḥ stuvatoḥ puraḥ |
na paśyato yadā rūpaṃ tadā tau śramavarjitau
||57||अन्तर्दधे तु तद्रुपमुभयोः स्तुवतोः पुरः ।
न पश्यतो यदा रूपं तदा तौ श्रमवर्जितौ
prāsādaṃ paramaṃ kṛtvā mūrtiṃ vaināyakīṃ śubhām |
brahmavāditraghoṣaiśca yathā dṛṣṭaṃ śubhe dine
||58||प्रासादं परमं कृत्वा मूर्तिं वैनायकीं शुभाम् ।
ब्रह्मवादित्रघोषैश्च यथा दृष्टं शुभे दिने
sthāpayāmāsaturnāma vararado'yaṃ vināyakaḥ |
gaṇeśatīrthamiti ca tatra yat sara uttamam
||59||स्थापयामासतुर्नाम वररदोऽयं विनायकः ।
गणेशतीर्थमिति च तत्र यत् सर उत्तमम्
sthāpitaṃ nāma tasyāpi tatra tat khyātimāgamat |
atra snānena dānena gaṇeśa pūjanena ca
||60||स्थापितं नाम तस्यापि तत्र तत् ख्यातिमागमत् ।
अत्र स्नानेन दानेन गणेश पूजनेन च
sarvān kāmānavāpnoti hitvā pāpaṃ purātanam |
tatreyurmunayaḥ sarve devāśca sadigīśvarāḥ
||61||सर्वान् कामानवाप्नोति हित्वा पापं पुरातनम् ।
तत्रेयुर्मुनयः सर्वे देवाश्च सदिगीश्वराः
dṛṣṭvā sampūjitaṃ devaṃ stutvā natvā yayuḥ punaḥ |
muniruvāca |
evaṃ tau bālarūpasya prabhāvaṃ draṣṭumāgatau
||62||दृष्ट्वा सम्पूजितं देवं स्तुत्वा नत्वा ययुः पुनः ।
मुनिरुवाच ।
एवं तौ बालरूपस्य प्रभावं द्रष्टुमागतौ
dṛṣṭaprabhāvau santuṣṭau svasthānamāpatuḥ param |
ya idaṃ śaṛṇuyādbhaktyā bālasya caritaṃ śubham
||63||दृष्टप्रभावौ सन्तुष्टौ स्वस्थानमापतुः परम् ।
य इदं शृणुयाद्भक्त्या बालस्य चरितं शुभम्
sarvānkāmānavāpnoti pretyaṃ brahmamayo bhavet |
na bālagrahapīḍā syāt sarvatra vijayī bhavet
||64||सर्वान्कामानवाप्नोति प्रेत्यं ब्रह्ममयो भवेत् ।
न बालग्रहपीडा स्यात् सर्वत्र विजयी भवेत्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite sanakasanandanastutivarṇanaṃ nāma catuḥpañcāśattamo'dhyāyaḥ || 54 ||