bālacarite virocanavadho nāmaikotriṃśo'dhyāyaḥ
ka uvāca
mayājñaptaḥ kaśyapo'sau sṛṣṭiṃ nānāvidhāṃ kuru |
sa vinīto mahājñānī bhūtabhavyabhaviṣyavit
||1||मयाज्ञप्तः कश्यपोऽसौ सृष्टिं नानाविधां कुरु ।
स विनीतो महाज्ञानी भूतभव्यभविष्यवित्
ativaiśvānararavitejāḥ sutapasāṃ nidhiḥ |
sṛṣṭisāmarthyasamprāptau tatāpa sumahat tapaḥ
||2||अतिवैश्वानररवितेजाः सुतपसां निधिः ।
सृष्टिसामर्थ्यसम्प्राप्तौ तताप सुमहत् तपः
ṣaḍakṣareṇa mantreṇa dhyātvā devaṃ gajānanam |
divyavarṣasahasrānte sa devo varado'bhavat
||3||षडक्षरेण मन्त्रेण ध्यात्वा देवं गजाननम् ।
दिव्यवर्षसहस्रान्ते स देवो वरदोऽभवत्
īpsitānasya sarvān sa dadau nānāvarān śubhān |
tato'sau manasā yad yadakalpayata lāghavāt
||4||ईप्सितानस्य सर्वान् स ददौ नानावरान् शुभान् ।
ततोऽसौ मनसा यद् यदकल्पयत लाघवात्
tattadagne paśyati sma varadānaprabhāvataḥ |
caturdaśasu patnīṣu ṛtudānādanekadhā
||5||तत्तदग्ने पश्यति स्म वरदानप्रभावतः ।
चतुर्दशसु पत्नीषु ऋतुदानादनेकधा
cakāra tejasā sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
tāsu śreṣṭhe ca dve patnyau dityaditītināmataḥ
||6||चकार तेजसा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
तासु श्रेष्ठे च द्वे पत्न्यौ दित्यदितीतिनामतः
adityā'pi tapastaptaṃ viṣṇuprīṇanahetave |
saṃvatsarāṇāmayutaṃ tatastuṣṭo janārdanaḥ
||7||अदित्याऽपि तपस्तप्तं विष्णुप्रीणनहेतवे ।
संवत्सराणामयुतं ततस्तुष्टो जनार्दनः
jagatyāḥ pālanāyāsau dharmasaṃsthāpanāya ca |
śakrāditatsutānāṃ ca duṣṭānāṃ nigrahāya ca
||8||जगत्याः पालनायासौ धर्मसंस्थापनाय च ।
शक्रादितत्सुतानां च दुष्टानां निग्रहाय च
putratāmagamat tasyāstayā pūrvaṃ prasāditaḥ |
atha sā svāminaṃ prāha ditirhomāya sādaram
||9||पुत्रतामगमत् तस्यास्तया पूर्वं प्रसादितः ।
अथ सा स्वामिनं प्राह दितिर्होमाय सादरम्
ṛtuṃ me dehi bhagavan bādhate madanānalaḥ |
ityākarṇya vacastasyā munistāṃ prāha sādaram
||10||ऋतुं मे देहि भगवन् बाधते मदनानलः ।
इत्याकर्ण्य वचस्तस्या मुनिस्तां प्राह सादरम्
ayaṃ kālo ghorarūpo homakāla upasthitaḥ |
kṣaṇamācara dhairyaṃ tvaṃ paścād raṃsye tvayā saha
||11||अयं कालो घोररूपो होमकाल उपस्थितः ।
क्षणमाचर धैर्यं त्वं पश्चाद् रंस्ये त्वया सह
asmin kāle bhavedduṣṭamapatyaṃ devadharmadhruk |
iti svāmivacaḥ śrutvā haste dhṛtvā nanāma tam
||12||अस्मिन् काले भवेद्दुष्टमपत्यं देवधर्मध्रुक् ।
इति स्वामिवचः श्रुत्वा हस्ते धृत्वा ननाम तम्
uvāca raktanayanā dagdhukāmā jagatrayam |
idānīmeva me vāñchā na kṛtā cett tvayā mune
||13||उवाच रक्तनयना दग्धुकामा जगत्रयम् ।
इदानीमेव मे वाञ्छा न कृता चेत्त् त्वया मुने
dehatyāgaṃ kariṣyāmi vivhalā madanāgninā |
yathā tathāstāṃ daivānme hyapatyaṃ devadharmadhruk
||14||देहत्यागं करिष्यामि विव्हला मदनाग्निना ।
यथा तथास्तां दैवान्मे ह्यपत्यं देवधर्मध्रुक्
iti tadvacanaṃ śrutvā śaraṇāgatavatsalaḥ |
dadāvṛtuṃ tadā tasyai homaṃ snātvā cakāra ha
||15||इति तद्वचनं श्रुत्वा शरणागतवत्सलः ।
ददावृतुं तदा तस्यै होमं स्नात्वा चकार ह
tataścāsyāḥ suto jajñe hiraṇyākṣo mahābalaḥ |
hiraṇyakaśipuścobhau ceratustapa utkaṭam
||16||ततश्चास्याः सुतो जज्ञे हिरण्याक्षो महाबलः ।
हिरण्यकशिपुश्चोभौ चेरतुस्तप उत्कटम्
pañcākṣaraṃ mahāmantraṃ pitustau bahuvatsaram |
ekāṅguṣṭhasthitau vāyumātrabhakṣau savalmikau
||17||पञ्चाक्षरं महामन्त्रं पितुस्तौ बहुवत्सरम् ।
एकाङ्गुष्ठस्थितौ वायुमात्रभक्षौ सवल्मिकौ
athāyayau mahādevo varaṃ dātuṃ kṛpānidhiḥ |
tuṣṭuvatustatastaṃ tau bhaktyā devaṃ trilocanam
||18||अथाययौ महादेवो वरं दातुं कृपानिधिः ।
तुष्टुवतुस्ततस्तं तौ भक्त्या देवं त्रिलोचनम्
kṛtāñjalīpuṭau cobhau praṇipātapuraḥsaram |
yathāśakti yathājñānaṃ taddarśanasphuranmatī
||19||कृताञ्जलीपुटौ चोभौ प्रणिपातपुरःसरम् ।
यथाशक्ति यथाज्ञानं तद्दर्शनस्फुरन्मती
yo devo vṛṣavāhano daśabhujaścandrārdhanāgānvito nānārūpagaṇairgirīndratanayāyukto jagatkāraṇam |
yo vyāghrājinakṛttimāṃsrinayano yaḥ śūladhṛk kāmahā bhaktecchāparipūraṇaikanilayo dharmārthamokṣapradaḥ
||20||यो देवो वृषवाहनो दशभुजश्चन्द्रार्धनागान्वितो नानारूपगणैर्गिरीन्द्रतनयायुक्तो जगत्कारणम् ।
यो व्याघ्राजिनकृत्तिमांस्रिनयनो यः शूलधृक् कामहा भक्तेच्छापरिपूरणैकनिलयो धर्मार्थमोक्षप्रदः
iti stutvā mahādevaṃ sarvavyāpinamīśvaram |
namaśca caturdaivaṃ bhaktavāñchāsuradrumam
||21||इति स्तुत्वा महादेवं सर्वव्यापिनमीश्वरम् ।
नमश्च चतुर्दैवं भक्तवाञ्छासुरद्रुमम्
tāvuvāca tatastuṣṭo vṛṇutaṃ varamityasau |
vṛṇutastau varān devādamṛtiṃ yakṣarakṣasaḥ
||22||तावुवाच ततस्तुष्टो वृणुतं वरमित्यसौ ।
वृणुतस्तौ वरान् देवादमृतिं यक्षरक्षसः
kinnarairmānuṣaśreṣṭhaiḥ piśācaiścāraṇādibhiḥ |
na śastrairnārdraśuṣkaiśca jantubhirjalajairapi
||23||किन्नरैर्मानुषश्रेष्ठैः पिशाचैश्चारणादिभिः ।
न शस्त्रैर्नार्द्रशुष्कैश्च जन्तुभिर्जलजैरपि
sthāvarairjaṅgamairanyairna divā na niśāsu ca |
na pṛthivyāṃ na cākāśe nāntarāle tathoṣasi
||24||स्थावरैर्जङ्गमैरन्यैर्न दिवा न निशासु च ।
न पृथिव्यां न चाकाशे नान्तराले तथोषसि
tatheti tāvuvāceśastathā cāntardadhe haraḥ |
tadaiva tāvajayatāṃ rodasī ca rasātalam
||25||तथेति तावुवाचेशस्तथा चान्तर्दधे हरः ।
तदैव तावजयतां रोदसी च रसातलम्
devasthānāni sarvāṇi balādākramya tau sthitau |
hiraṇyakaśiporjātaḥ pralhādo nāma nāmataḥ
||26||देवस्थानानि सर्वाणि बलादाक्रम्य तौ स्थितौ ।
हिरण्यकशिपोर्जातः प्रल्हादो नाम नामतः
tanayo viṣṇubhakteṣu garīyān vaṃśakaṇṭakaḥ |
japannārāyaṇaṃ devaṃ pitrā santāḍito bhṛśam
||27||तनयो विष्णुभक्तेषु गरीयान् वंशकण्टकः ।
जपन्नारायणं देवं पित्रा सन्ताडितो भृशम्
anekayātanāyāṃ sa rakṣito'nekadhā'munā |
jale sthale viṣādagnerviṣṇunā karūṇāvatā
||28||अनेकयातनायां स रक्षितोऽनेकधाऽमुना ।
जले स्थले विषादग्नेर्विष्णुना करूणावता
hiraṇyakaśipuḥ so'yaṃ sarvalokabhayaṅkaraḥ |
nārasiṃhena vapuṣā nakharaiḥ sa vidāritaḥ
||29||हिरण्यकशिपुः सोऽयं सर्वलोकभयङ्करः ।
नारसिंहेन वपुषा नखरैः स विदारितः
vārāheṇa hataḥ pūrvo daṃṣṭrayā vasudhā hṛtā |
virocanasutastasya balistasyā'bhavatsutaḥ
||30||वाराहेण हतः पूर्वो दंष्ट्रया वसुधा हृता ।
विरोचनसुतस्तस्य बलिस्तस्याऽभवत्सुतः
virocanaḥ sūryabhakto mukuṭaṃ prāptavāṃstataḥ |
ūcivāṃstaṃ ca saptāśvaḥ parahasto yadā spṛśyet
||31||विरोचनः सूर्यभक्तो मुकुटं प्राप्तवांस्ततः ।
ऊचिवांस्तं च सप्ताश्वः परहस्तो यदा स्पृश्येत्
mukuṭasya tadā dhvaṃso bhavitā nātra saṃśayaḥ |
sa sūryavaradānena cakre tribhuvanaṃ vaśe
||32||मुकुटस्य तदा ध्वंसो भविता नात्र संशयः ।
स सूर्यवरदानेन चक्रे त्रिभुवनं वशे
cyutasthānāstato devā acyutaṃ śaraṇaṃ yayuḥ |
sa cintāṃ mahatīṃ kṛtvā niścayaṃ nādhyagacchata
||33||च्युतस्थानास्ततो देवा अच्युतं शरणं ययुः ।
स चिन्तां महतीं कृत्वा निश्चयं नाध्यगच्छत
tatastena dhṛtaṃ rūpaṃ sarvayoṣidvaraṃ striyaḥ |
tena taṃ ramayāmāsa bahukālaṃ virocanam
||34||ततस्तेन धृतं रूपं सर्वयोषिद्वरं स्त्रियः ।
तेन तं रमयामास बहुकालं विरोचनम्
tataḥ sa surataṃ kartumudyato'bhūt kubuddhimān |
tatastaṃ sudatī prāha mamaikā vāsanā'sti bhoḥ
||35||ततः स सुरतं कर्तुमुद्यतोऽभूत् कुबुद्धिमान् ।
ततस्तं सुदती प्राह ममैका वासनाऽस्ति भोः
abhyaṅgaṃ kuru pūrvaṃ tvaṃ tato hi raṃsyase mayā |
iti śrutvā sa tadvākyaṃ kāmāsakto'nvamodata
||36||अभ्यङ्गं कुरु पूर्वं त्वं ततो हि रंस्यसे मया ।
इति श्रुत्वा स तद्वाक्यं कामासक्तोऽन्वमोदत
uttārya mukuṭaṃ sā'tha mūrdhni tailaṃ vyamardayat |
sa tadā śatacūrṇo'bhūt sārūpyaṃ sa āptavān
||37||उत्तार्य मुकुटं साऽथ मूर्ध्नि तैलं व्यमर्दयत् ।
स तदा शतचूर्णोऽभूत् सारूप्यं स आप्तवान्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite virocanavadho nāmaikotriṃśo'dhyāyaḥ || 29 ||