bālacarite hāhādistutirnāma navamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
anyan te kathayiṣyāmi caritaṃ bālarūpiṇaḥ |
gajānanasyāghaharaṃ śaṛṇuṣvekamanā mune
||1||अन्यन् ते कथयिष्यामि चरितं बालरूपिणः ।
गजाननस्याघहरं शृणुष्वेकमना मुने
ekasmin samaye hāhā hūhūstumburureva ca |
vīṇāgānaratā vīṇāstā hariparāyaṇāḥ
||2||एकस्मिन् समये हाहा हूहूस्तुम्बुरुरेव च ।
वीणागानरता वीणास्ता हरिपरायणाः
śaṅkhacakragadāpadmatulasīdāmabhūṣaṇāḥ |
gopīcandanaliptāṅgāḥ pītāmbaradharāḥ śubhāḥ
||3||शङ्खचक्रगदापद्मतुलसीदामभूषणाः ।
गोपीचन्दनलिप्ताङ्गाः पीताम्बरधराः शुभाः
kailāsaṃ gantukāmāste kaśyapasyāśramaṃ yayuḥ |
atisammānitāstena pūjitāśca yathāvidhi
||4||कैलासं गन्तुकामास्ते कश्यपस्याश्रमं ययुः ।
अतिसम्मानितास्तेन पूजिताश्च यथाविधि
uvāca praṇatastān so'nāyāsena satāṃ dṛśiḥ |
kena puṇyena sañjātā dharmārthakāmamokṣadā
||5||उवाच प्रणतस्तान् सोऽनायासेन सतां दृशिः ।
केन पुण्येन सञ्जाता धर्मार्थकाममोक्षदा
dhanyaṃ tapo janirmātāpitarau jñānamāśramaḥ |
prayojanaṃ na jāne'haṃ calane tad vadantu me
||6||धन्यं तपो जनिर्मातापितरौ ज्ञानमाश्रमः ।
प्रयोजनं न जानेऽहं चलने तद् वदन्तु मे
iti tadvacanaṃ śrutvā sampṛṣṭāste tamabruvan |
kailāsaṃ gantukāmānāṃ jātaṃ tvaddarśanaṃ hi naḥ
||7||इति तद्वचनं श्रुत्वा सम्पृष्टास्ते तमब्रुवन् ।
कैलासं गन्तुकामानां जातं त्वद्दर्शनं हि नः
duritaṃ vilayaṃ yātaṃ jātaṃ ca saphalaṃ januḥ |
adūre paramā siddhirviśrāntiḥ paramā ca naḥ
||8||दुरितं विलयं यातं जातं च सफलं जनुः ।
अदूरे परमा सिद्धिर्विश्रान्तिः परमा च नः
anujānīhi gacchāmo girīśaṃ draṣṭumutsukāḥ |
śrutvā vākyāni teṣāṃ tu punarūce taponidhiḥ
||9||अनुजानीहि गच्छामो गिरीशं द्रष्टुमुत्सुकाः ।
श्रुत्वा वाक्यानि तेषां तु पुनरूचे तपोनिधिः
bhuktvā vrajantu viśrāmyāpyabhuktveto na ko gataḥ |
majjanāya jalaṃ tebhyo dattvā pākamakārayat
||10||भुक्त्वा व्रजन्तु विश्राम्याप्यभुक्त्वेतो न को गतः ।
मज्जनाय जलं तेभ्यो दत्त्वा पाकमकारयत्
devārcanaratāḥ snātvā babhūvurmunisattamāḥ |
te'pi sampūjya śarvāṇī śarvaṃ viṣṇuṃ vināyakam
||11||देवार्चनरताः स्नात्वा बभूवुर्मुनिसत्तमाः ।
तेऽपि सम्पूज्य शर्वाणी शर्वं विष्णुं विनायकम्
raviṃ viṣṇumayaṃ dhyānaniṣṭhā āsan muhūrtataḥ |
tadā vināyako bālo ramitvā bālakairbahiḥ
||12||रविं विष्णुमयं ध्याननिष्ठा आसन् मुहूर्ततः ।
तदा विनायको बालो रमित्वा बालकैर्बहिः
āgato'ntargṛhaṃ tāvat pañcamūrttiṃ dadarśa saḥ |
gṛhītvā bahirevāśu cikṣepāgnigṛhaṃ yayau
||13||आगतोऽन्तर्गृहं तावत् पञ्चमूर्त्तिं ददर्श सः ।
गृहीत्वा बहिरेवाशु चिक्षेपाग्निगृहं ययौ
bhasmāṅgarāṅga sarvatra kṛtvā līno'bhavacca saḥ |
visṛjya dhyānaṃ nāpaśyan mūrtīste purataḥ sthitāḥ
||14||भस्माङ्गराङ्ग सर्वत्र कृत्वा लीनोऽभवच्च सः ।
विसृज्य ध्यानं नापश्यन् मूर्तीस्ते पुरतः स्थिताः
tataste vismitāḥ sarve parasparamathābruvan |
kena daityena nītā no mūrtayaḥ karmahetavaḥ
||15||ततस्ते विस्मिताः सर्वे परस्परमथाब्रुवन् ।
केन दैत्येन नीता नो मूर्तयः कर्महेतवः
gandharvā rākṣasā yakṣā netuṃ mūrtīḥ kimāgatāḥ |
kiṃ vā sattvaparīkṣārthamantardhānaṃ gatā imāḥ
||16||गन्धर्वा राक्षसा यक्षा नेतुं मूर्तीः किमागताः ।
किं वा सत्त्वपरीक्षार्थमन्तर्धानं गता इमाः
tataḥ krodhena mahatā kaśyapaṃ praṣṭumāgatāḥ |
bhavadgṛhe kathaṃ dhyānaniṣṭhānāṃ mūrtayo gatāḥ
||17||ततः क्रोधेन महता कश्यपं प्रष्टुमागताः ।
भवद्गृहे कथं ध्याननिष्ठानां मूर्तयो गताः
krīḍanti jātivairāsta āśrame itaretaram |
devā bibhyati tat kasmādāśrame dasyavaḥsthitāḥ
||18||क्रीडन्ति जातिवैरास्त आश्रमे इतरेतरम् ।
देवा बिभ्यति तत् कस्मादाश्रमे दस्यवःस्थिताः
iti śrutvā vacasteṣāṃ kaśyapo'tiruṣānvitaḥ |
abhojino viniścitya mūrtiprāptiṃ vinā ca tān
||19||इति श्रुत्वा वचस्तेषां कश्यपोऽतिरुषान्वितः ।
अभोजिनो विनिश्चित्य मूर्तिप्राप्तिं विना च तान्
tataḥ śiṣyān samākārya kaśyapo munisattamaḥ |
tānuvāca na me janmāvadhyatra taskaro'bhavat
||20||ततः शिष्यान् समाकार्य कश्यपो मुनिसत्तमः ।
तानुवाच न मे जन्मावध्यत्र तस्करोऽभवत्
daivādidānīṃ ko jāto dasyustatra vadantu me |
krodhavākyaṃ niśamyetthamūcuḥ śiṣyā guruṃ prati
||21||दैवादिदानीं को जातो दस्युस्तत्र वदन्तु मे ।
क्रोधवाक्यं निशम्येत्थमूचुः शिष्या गुरुं प्रति
na vayaṃ taskarāḥ svāminputraste viditastava |
doṣānuvarṇane doṣā asmākaṃ tanna cakṣmahe
||22||न वयं तस्कराः स्वामिन्पुत्रस्ते विदितस्तव ।
दोषानुवर्णने दोषा अस्माकं तन्न चक्ष्महे
teṣāṃ brāhmīṃ samākarṇya yaṣṭihasto munistadā |
putramanveṣayan yāto vanhyāgāre dadarśa tam
||23||तेषां ब्राह्मीं समाकर्ण्य यष्टिहस्तो मुनिस्तदा ।
पुत्रमन्वेषयन् यातो वन्ह्यागारे ददर्श तम्
teṣāṃ puraḥ samānīto dṛṣṭastaiḥ śivasannibhaḥ |
uvāca tatsamakṣaṃ taṃ kaśyapaḥ krodhasannibhaḥ
||24||तेषां पुरः समानीतो दृष्टस्तैः शिवसन्निभः ।
उवाच तत्समक्षं तं कश्यपः क्रोधसन्निभः
mūrtīrānaya śīghraṃ tvaṃ no cetputra mariṣyasi |
mayā na nītāstāstāta pratyuvāca sa nirbhayaḥ
||25||मूर्तीरानय शीघ्रं त्वं नो चेत्पुत्र मरिष्यसि ।
मया न नीतास्तास्तात प्रत्युवाच स निर्भयः
bravīṣi śapathaṃ yaṃ yaṃ taṃ tameva karomyaham |
evaṃ vadan piturbhītyā ruroda bhṛśamarbhakaḥ
||26||ब्रवीषि शपथं यं यं तं तमेव करोम्यहम् ।
एवं वदन् पितुर्भीत्या रुरोद भृशमर्भकः
prasārya vadanaṃ bhūmau patitobhṛśavivhalaḥ |
jananī ca tadā yātā tāmuvāca tato'rbhakaḥ
||27||प्रसार्य वदनं भूमौ पतितोभृशविव्हलः ।
जननी च तदा याता तामुवाच ततोऽर्भकः
yadi me bhakṣitā devāstarhyāsye dṛśyatāṃ mama |
prasārite tadāsye sā dadarśa viśvamantarā
||28||यदि मे भक्षिता देवास्तर्ह्यास्ये दृश्यतां मम ।
प्रसारिते तदास्ये सा ददर्श विश्वमन्तरा
vismitā mūrchitā bhūmau patitā bhayavivhalā |
tataste dadṛśustatra gandharvāḥ kaśyapo'pi ca
||29||विस्मिता मूर्छिता भूमौ पतिता भयविव्हला ।
ततस्ते ददृशुस्तत्र गन्धर्वाः कश्यपोऽपि च
kailāsaṃ śaṅkaraṃ sāṅgaṃ vaikuṇṭhaṃ viṣṇumeva ca |
brahmāṇaṃ satyalokaṃ ca śakraṃ caivāmarāvatīm
||30||कैलासं शङ्करं साङ्गं वैकुण्ठं विष्णुमेव च ।
ब्रह्माणं सत्यलोकं च शक्रं चैवामरावतीम्
saparvatavanākīrṇāṃ dharaṇīṃ lokasaṃyutām |
saritaḥ sāgarānyakṣān rakṣāṃsi pannagānapi
||31||सपर्वतवनाकीर्णां धरणीं लोकसंयुताम् ।
सरितः सागरान्यक्षान् रक्षांसि पन्नगानपि
vṛkṣānpakṣigaṇāṃścaiva bhuvanāni caturdaśa |
indrādi sarvalokāṃśca pātālāni diśodaśa
||32||वृक्षान्पक्षिगणांश्चैव भुवनानि चतुर्दश ।
इन्द्रादि सर्वलोकांश्च पातालानि दिशोदश
tato mātā prabuddhā sā stanapānaṃ dadau mudā |
nanāma kaśyapastaṃ tu dṛṣṭvetthaṃ viśvarūpiṇam
||33||ततो माता प्रबुद्धा सा स्तनपानं ददौ मुदा ।
ननाम कश्यपस्तं तु दृष्ट्वेत्थं विश्वरूपिणम्
tarkayāmāsa manasi sākṣādīśvara eva yaḥ |
avatīrṇo mama gṛheṃ tamahaṃ tāḍituṃ gataḥ
||34||तर्कयामास मनसि साक्षादीश्वर एव यः ।
अवतीर्णो मम गृहें तमहं ताडितुं गतः
tataḥ sa kaśyapaḥ prāha bhujyatāmiti tānprati |
nāyaṃ bālastāḍayituṃ mayā śakyo mahābalaḥ
||35||ततः स कश्यपः प्राह भुज्यतामिति तान्प्रति ।
नायं बालस्ताडयितुं मया शक्यो महाबलः
bhīṣayantūgrarūpeṇa samaṣṭivyaṣṭirūpavān |
bhavatāṃ yadi śaktiścettāḍyatāṃ mūrttihetave
||36||भीषयन्तूग्ररूपेण समष्टिव्यष्टिरूपवान् ।
भवतां यदि शक्तिश्चेत्ताड्यतां मूर्त्तिहेतवे
ta ūcurna vayaṃ kiñcid bhakṣayāmastavālaye |
annaṃ vā kandamūlādi pañcāyatanamantarā
||37||त ऊचुर्न वयं किञ्चिद् भक्षयामस्तवालये ।
अन्नं वा कन्दमूलादि पञ्चायतनमन्तरा
ityuktavanto dadṛśurbālakaṃ pañcadhā'pite |
śivāśivenaviśebhānanarūpaṃ tameva hi
||38||इत्युक्तवन्तो ददृशुर्बालकं पञ्चधाऽपिते ।
शिवाशिवेनविशेभाननरूपं तमेव हि
praṇemu sthiracittāste pupūjustuṣṭuvurjaguḥ |
kṣaṇaṃ te dadṛśurbālaṃ kṣaṇaṃ pañcasvarūpiṇam
||39||प्रणेमु स्थिरचित्तास्ते पुपूजुस्तुष्टुवुर्जगुः ।
क्षणं ते ददृशुर्बालं क्षणं पञ्चस्वरूपिणम्
kṣaṇaṃ mahābhītikaraṃ kṣaṇaṃ taṃ viśvarūpiṇam |
tatastasmai nivedyānnaṃ ṣaḍrasaṃ bubhujuśca te
||40||क्षणं महाभीतिकरं क्षणं तं विश्वरूपिणम् ।
ततस्तस्मै निवेद्यान्नं षड्रसं बुभुजुश्च ते
tataste nunuvurbhaktyā bālaṃ taṃ viśvarūpiṇam
||41||ततस्ते नुनुवुर्भक्त्या बालं तं विश्वरूपिणम्
traya ūcuḥ
ajñānena vimohitaṃ jagadidaṃ saṃsāracakre bhraman nānābhedadhiyā svarūpavimukhaṃ nānāvidhibhrāmitam |
nānāpāśaniyantritaṃ nijakṛtaiḥ karmāṅkurairbhraṃśitaṃ nānārūpamarūpamekamaguṇaṃ hitvā bhavantaṃ vibho
||42||अज्ञानेन विमोहितं जगदिदं संसारचक्रे भ्रमन् नानाभेदधिया स्वरूपविमुखं नानाविधिभ्रामितम् ।
नानापाशनियन्त्रितं निजकृतैः कर्माङ्कुरैर्भ्रंशितं नानारूपमरूपमेकमगुणं हित्वा भवन्तं विभो
anye te caraṇāravindaniratā hitvā phalaṃ yājakā ātmānaṃ svapareṣu varṣmasu sadā sañcintayanto'malāḥ |
te jñānena vidhūya sarvakaluṣaṃ dagdhvāṅkurānkarmajān tvāmevāśu viśanti sarvasarito vārddhiṃ yathā meghajāḥ
||43||अन्ये ते चरणारविन्दनिरता हित्वा फलं याजका आत्मानं स्वपरेषु वर्ष्मसु सदा सञ्चिन्तयन्तोऽमलाः ।
ते ज्ञानेन विधूय सर्वकलुषं दग्ध्वाङ्कुरान्कर्मजान् त्वामेवाशु विशन्ति सर्वसरितो वार्द्धिं यथा मेघजाः
ye kecidbhajanānuraktamanasaḥ siddhiṃ gatā bhūyasīṃ te tatraivaṃ nimagnamānasatayā vismṛtya pādāmbujam |
te kṛcchāduparahaya cottamapadaṃ tasmātpatanto nijā- dajñānānnavidurviṣaṃ hi pibato hitvā'mṛtaṃ durlabham
||44||ये केचिद्भजनानुरक्तमनसः सिद्धिं गता भूयसीं ते तत्रैवं निमग्नमानसतया विस्मृत्य पादाम्बुजम् ।
ते कृच्छादुपरहय चोत्तमपदं तस्मात्पतन्तो निजा- दज्ञानान्नविदुर्विषं हि पिबतो हित्वाऽमृतं दुर्लभम्
tasmānno jananaṃ bhavedyadi śubhaṃ yadvā'śubhaṃ tvatsmṛti - rāstāṃ tatra nirantaraṃ śubhakarī bhaktiśca duḥkhanāśinī |
evaṃ ced bhramatāṃ kadāpi hi bhavet saṃsārapāthonidheḥ nistāro bhavataḥ kṛpekṣaṇavaśāt sarvātmane te namaḥ
||45||तस्मान्नो जननं भवेद्यदि शुभं यद्वाऽशुभं त्वत्स्मृति - रास्तां तत्र निरन्तरं शुभकरी भक्तिश्च दुःखनाशिनी ।
एवं चेद् भ्रमतां कदापि हि भवेत् संसारपाथोनिधेः निस्तारो भवतः कृपेक्षणवशात् सर्वात्मने ते नमः
tavāvatārān na hi ko'pi śakto vettuṃ kathaṃ vā katicit kadeti |
yogīśa māyeśa guṇeśa bhūman namo namaste bhagavan namaste
||46||तवावतारान् न हि कोऽपि शक्तो वेत्तुं कथं वा कतिचित् कदेति ।
योगीश मायेश गुणेश भूमन् नमो नमस्ते भगवन् नमस्ते
ka uvāca
evaṃ stutvā gatāste tu kailāsaṃ giriśālayam |
pañcāyatanamarcanto vismitā bālaceṣṭitam
||47||एवं स्तुत्वा गतास्ते तु कैलासं गिरिशालयम् ।
पञ्चायतनमर्चन्तो विस्मिता बालचेष्टितम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite hāhāhūhūdistutirnāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||
ādita ślokānāṃ samaṣṭyaṅkāḥ 4426 + 47 = 4473