hemakaṇṭhadarśanaṃ nāma dvipañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ
sūta uvāca
upariṣṭād dadarśā'tha nṛpo daivapuraṃ nijam |
jaharṣa gopurāṭṭālaśobhāṃ dṛṣṭvātha kāñcanīm
||1||उपरिष्टाद् ददर्शाऽथ नृपो दैवपुरं निजम् ।
जहर्ष गोपुराट्टालशोभां दृष्ट्वाथ काञ्चनीम्
tataḥ sudharmā sasmāra sabhāṃ ramyāṃ samīkṣya ha |
nijaṃ putraṃ snehavaśāt prāha gadgadabhāṣiṇī
||2||ततः सुधर्मा सस्मार सभां रम्यां समीक्ष्य ह ।
निजं पुत्रं स्नेहवशात् प्राह गद्गदभाषिणी
hemakaṇṭho mama suto bhadrāsanagato bhavet |
pitrormārgaṃ pratīkṣansa jāte saṃvatsare'dhunā
||3||हेमकण्ठो मम सुतो भद्रासनगतो भवेत् ।
पित्रोर्मार्गं प्रतीक्षन्स जाते संवत्सरेऽधुना
svāmin kṛpānidhe tasya darśanaṃ dātumarhasi |
striyo vākyaṃ niśamyaivaṃ śuśoca nṛpatistadā
||4||स्वामिन् कृपानिधे तस्य दर्शनं दातुमर्हसि ।
स्त्रियो वाक्यं निशम्यैवं शुशोच नृपतिस्तदा
nṛpa uvāca
hemakaṇṭho mama suto jīvan syād vā mṛto bhavet |
uktamāsīnmayā cāsmai vatsarād darśanaṃ bhavet
||5||हेमकण्ठो मम सुतो जीवन् स्याद् वा मृतो भवेत् ।
उक्तमासीन्मया चास्मै वत्सराद् दर्शनं भवेत्
anṛtāt kutra gaccheyaṃ noktamāsīt kadācana |
na tatra gantuṃ no hātuṃ śakto'haṃ paramaṃ padam
||6||अनृतात् कुत्र गच्छेयं नोक्तमासीत् कदाचन ।
न तत्र गन्तुं नो हातुं शक्तोऽहं परमं पदम्
viruddhaṃ kathametaddhi ghaṭetetyarudad bhṛśam ||
dṛṣṭvā dūtāstayoḥ śokamabruvan rājasattamam
||7||विरुद्धं कथमेतद्धि घटेतेत्यरुदद् भृशम् ॥
दृष्ट्वा दूतास्तयोः शोकमब्रुवन् राजसत्तमम्
yuvayo rodanaṃ śrutvā kṛpā naḥ samupāgatā ||
kṣaṇamuttārayāmo'tra dṛṣṭvā taṃ yāta satvaram
||8||युवयो रोदनं श्रुत्वा कृपा नः समुपागता ॥
क्षणमुत्तारयामोऽत्र दृष्ट्वा तं यात सत्वरम्
jāte bhavatsamādhāne santoṣo naḥ paro bhavet |
tata uttārayāmāsurdūtā devapurādudak
||9||जाते भवत्समाधाने सन्तोषो नः परो भवेत् ।
तत उत्तारयामासुर्दूता देवपुरादुदक्
vimānaṃ tadgaṇeśasya purāṇaśravaṇāgatam |
nagaraṃ prabhayā vyāptaṃ vādyaghoṣaiśca nāditam
||10||विमानं तद्गणेशस्य पुराणश्रवणागतम् ।
नगरं प्रभया व्याप्तं वाद्यघोषैश्च नादितम्
subalo jñānagamyaśca namaskṛtya nṛpaṃ gaṇān |
īyaturhemakaṇṭhaṃ taṃ sarvavṛttāntamīrituma
||11||सुबलो ज्ञानगम्यश्च नमस्कृत्य नृपं गणान् ।
ईयतुर्हेमकण्ठं तं सर्ववृत्तान्तमीरितुम
kṣaṇād bhadrāsanagataṃ hemakaṇṭhamapaśyatām |
sannaddhairvīramukhyaiśca parivītaṃ mahābalaiḥ
||12||क्षणाद् भद्रासनगतं हेमकण्ठमपश्यताम् ।
सन्नद्धैर्वीरमुख्यैश्च परिवीतं महाबलैः
amātyanāgarairyuktamīkṣantaṃ nṛtyamuttamam |
tadamātyau jñānagamyaṃ subalaṃ samapaśyatām
||13||अमात्यनागरैर्युक्तमीक्षन्तं नृत्यमुत्तमम् ।
तदमात्यौ ज्ञानगम्यं सुबलं समपश्यताम्
uttasthuḥ sarvavīrāśva sāmātyo hemakaṇṭhakaḥ |
āliṅganāya te sarve tayoḥ prāpuḥ susambhramam
||14||उत्तस्थुः सर्ववीराश्व सामात्यो हेमकण्ठकः ।
आलिङ्गनाय ते सर्वे तयोः प्रापुः सुसम्भ्रमम्
teṣāmāliṅgane jāte tato nṛpasuto yayau |
harṣeṇa mahatā yuktaḥ saromāñco'bravīcca tau
||15||तेषामालिङ्गने जाते ततो नृपसुतो ययौ ।
हर्षेण महता युक्तः सरोमाञ्चोऽब्रवीच्च तौ
mama mātā pitā'mātyau kṣemayuktau na vā kvacit |
tyaktvā tau pitarau yāto yuvāmekākinau katham
||16||मम माता पिताऽमात्यौ क्षेमयुक्तौ न वा क्वचित् ।
त्यक्त्वा तौ पितरौ यातो युवामेकाकिनौ कथम्
evamuktvā svāsane tāvupaveśya prapūjya ca |
vastracandanabhūṣādiphalatāmbūlakāñcanaiḥ
||17||एवमुक्त्वा स्वासने तावुपवेश्य प्रपूज्य च ।
वस्त्रचन्दनभूषादिफलताम्बूलकाञ्चनैः
tayorvinā mama prāṇāḥ kaṇṭhamātrāvalambinaḥ |
aharniśaṃ tayordhyānaṃ nānyasya mama mānase
||18||तयोर्विना मम प्राणाः कण्ठमात्रावलम्बिनः ।
अहर्निशं तयोर्ध्यानं नान्यस्य मम मानसे
pitā me prāvadat pūrvamekadā darśanaṃ punaḥ |
dāsyāmīti kathaṃ taccānṛtaṃ vākyaṃ kariṣyati
||19||पिता मे प्रावदत् पूर्वमेकदा दर्शनं पुनः ।
दास्यामीति कथं तच्चानृतं वाक्यं करिष्यति
tāvūcatuḥ
mā kuruṣva vṛthā cintāṃ pitroste kuśalaṃ nṛpa |
tayoḥ puṇyaprabhāvaṃ ko jānāti bhuvanatraye
||20||मा कुरुष्व वृथा चिन्तां पित्रोस्ते कुशलं नृप ।
तयोः पुण्यप्रभावं को जानाति भुवनत्रये
anujñāṃ bhavato gṛhya nirgatā nagarād vayam |
catvāro'pi pituste'bhūt saukumāryādikaṃ mahat
||21||अनुज्ञां भवतो गृह्य निर्गता नगराद् वयम् ।
चत्वारोऽपि पितुस्तेऽभूत् सौकुमार्यादिकं महत्
kṣudhayā pīḍito'tyantaṃ raktasrāvi padāmbujam |
kandamūlaiḥ phalaistṛptirna cāsīt tasya bhūpateḥ
||22||क्षुधया पीडितोऽत्यन्तं रक्तस्रावि पदाम्बुजम् ।
कन्दमूलैः फलैस्तृप्तिर्न चासीत् तस्य भूपतेः
mātuste'pi yathāvasthā celaturna padaṃ tadā |
bhramadbhirbahudhā paścād dṛṣṭaṃ cāru saro mahat
||23||मातुस्तेऽपि यथावस्था चेलतुर्न पदं तदा ।
भ्रमद्भिर्बहुधा पश्चाद् दृष्टं चारु सरो महत्
śītalaṃ vṛkṣavallībhistatra suṣvāpa bhūmipaḥ |
sudharmā pādasaṃvāhaṃ cakāra śramakarṣitā
||24||शीतलं वृक्षवल्लीभिस्तत्र सुष्वाप भूमिपः ।
सुधर्मा पादसंवाहं चकार श्रमकर्षिता
āvāṃ tu kandamūlārthe yātastatrāyayau muniḥ ||
cyavano muniśārdūlo jalārthe tau dadarśaha
||25||आवां तु कन्दमूलार्थे यातस्तत्राययौ मुनिः ॥
च्यवनो मुनिशार्दूलो जलार्थे तौ ददर्शह
tayorhārdaṃ sa gṛhyaiva nijamāśramamāyayau ||
tata āvāṃ samāyātau gṛhya mūlaphalaṃ bahu
||26||तयोर्हार्दं स गृह्यैव निजमाश्रममाययौ ॥
तत आवां समायातौ गृह्य मूलफलं बहु
sarve tadāśrame yātā muninā pūjitā bhṛśam |
bhojitāḥ ṣaḍrasaiścānnairviśrāntiṃ paramāṃ gatāḥ
||27||सर्वे तदाश्रमे याता मुनिना पूजिता भृशम् ।
भोजिताः षड्रसैश्चान्नैर्विश्रान्तिं परमां गताः
tataḥkathāprasaṅgo'bhūnmuninā ca nṛpeṇa ca |
sarvaṃ cākathayadrājā vṛttāntaṃ munaye tadā
||28||ततःकथाप्रसङ्गोऽभून्मुनिना च नृपेण च ।
सर्वं चाकथयद्राजा वृत्तान्तं मुनये तदा
tato munirdhyānabalāt pūrvaṃ janmāsya sañjagau |
duritaṃ tacchamopāyamabravīt karuṇāyutaḥ
||29||ततो मुनिर्ध्यानबलात् पूर्वं जन्मास्य सञ्जगौ ।
दुरितं तच्छमोपायमब्रवीत् करुणायुतः
duritaśravaṇecāsya santrāso nau nṛpābhavat |
sa sandigdhamanā yāvat tāvad dehād vinirgatāḥ
||30||दुरितश्रवणेचास्य सन्त्रासो नौ नृपाभवत् ।
स सन्दिग्धमना यावत् तावद् देहाद् विनिर्गताः
pakṣiṇaḥ śvetavarṇāstamārabdhā bhakṣituṃ nṛpam |
teṣāṃ cañcuprahāreṇa vivhalaḥ patito nṛpaḥ
||31||पक्षिणः श्वेतवर्णास्तमारब्धा भक्षितुं नृपम् ।
तेषां चञ्चुप्रहारेण विव्हलः पतितो नृपः
rakṣa rakṣeti kāruṇyātproktaḥ prārthanayā muniḥ |
tasya prekṣaṇamātreṇa pakṣiṇo'ntardadhuḥ kṣaṇāt
||32||रक्ष रक्षेति कारुण्यात्प्रोक्तः प्रार्थनया मुनिः ।
तस्य प्रेक्षणमात्रेण पक्षिणोऽन्तर्दधुः क्षणात्
sa tu hastayugaṃ baddhavā tasthau munimukho nṛpaḥ |
mahajjñātvā nṛpainaḥ sa bhāvayāmāsa bhaktitaḥ
||33||स तु हस्तयुगं बद्धवा तस्थौ मुनिमुखो नृपः ।
महज्ज्ञात्वा नृपैनः स भावयामास भक्तितः
gaṇeśasya purāṇaṃ yad varṣamātraṃ kṛpānidhiḥ |
aṣṭottaraśatenādau devanāmnā prasicya ca
||34||गणेशस्य पुराणं यद् वर्षमात्रं कृपानिधिः ।
अष्टोत्तरशतेनादौ देवनाम्ना प्रसिच्य च
tadaṅgāt puruṣaṃ ghoraṃ niṣkāsya tapaso balāt |
vyomakeśo lalajjivho vyākulaḥ kṣudhayā bhṛśam
||35||तदङ्गात् पुरुषं घोरं निष्कास्य तपसो बलात् ।
व्योमकेशो ललज्जिव्हो व्याकुलः क्षुधया भृशम्
bhakṣyaṃ yayāce sa bhṛguṃ so'vadat taṃ purasthitam |
bhakṣayasvāmravṛkṣaṃ tvaṃ mahāntaṃ śuṣkameva ca
||36||भक्ष्यं ययाचे स भृगुं सोऽवदत् तं पुरस्थितम् ।
भक्षयस्वाम्रवृक्षं त्वं महान्तं शुष्कमेव च
tena spṛṣṭa āmravṛkṣo bhasmasādabhavat kṣaṇāt |
tatastaṃ dhīvaraṃ prāha bhakṣayasvetyasau muniḥ
||37||तेन स्पृष्ट आम्रवृक्षो भस्मसादभवत् क्षणात् ।
ततस्तं धीवरं प्राह भक्षयस्वेत्यसौ मुनिः
tato nṛpaṃ muniḥ prāha purāṇaśravaṇaṃ mahat |
śreyo nikṣipa nityaṃ tvamasmin bhasmani bhūmipa
||38||ततो नृपं मुनिः प्राह पुराणश्रवणं महत् ।
श्रेयो निक्षिप नित्यं त्वमस्मिन् भस्मनि भूमिप
yāvaccūtasya vakṣo'tra bhavedanyo yathā purā |
tatastvamapi rājendra divyadeho bhaviṣyasi
||39||यावच्चूतस्य वक्षोऽत्र भवेदन्यो यथा पुरा ।
ततस्त्वमपि राजेन्द्र दिव्यदेहो भविष्यसि
tathaiva sa nṛpaścakre snātvā śrutvā kathāṃ bahu |
nyakṣipat prattyahaṃ śreyastasmin bhasmani bhaktitaḥ
||40||तथैव स नृपश्चक्रे स्नात्वा श्रुत्वा कथां बहु ।
न्यक्षिपत् प्रत्त्यहं श्रेयस्तस्मिन् भस्मनि भक्तितः
saṃvatsarānte vṛkṣo'sau bhavannṛpa yathā purā |
gaṇeśasya purāṇe tu samāpte phalapuṣpavān
||41||संवत्सरान्ते वृक्षोऽसौ भवन्नृप यथा पुरा ।
गणेशस्य पुराणे तु समाप्ते फलपुष्पवान्
napo'pi divyakāntiḥ sa śaśisūryanibho'bhavat |
yāvannṛpo muniṃ stauti vimānaṃ tāvadāgatam
||42||नपोऽपि दिव्यकान्तिः स शशिसूर्यनिभोऽभवत् ।
यावन्नृपो मुनिं स्तौति विमानं तावदागतम्
nṛtyagītasamāyuktaṃ vādyaghoṣanināditam |
gaṇeśadūtasaṃyuktamāśramāntikamāsthitam
||43||नृत्यगीतसमायुक्तं वाद्यघोषनिनादितम् ।
गणेशदूतसंयुक्तमाश्रमान्तिकमास्थितम्
yacchobhāṃ paśyatornātha dṛśo nau saphalāḥ kila |
atipuṇyāt pituste te dūtā devājñayā nṛpam
||44||यच्छोभां पश्यतोर्नाथ दृशो नौ सफलाः किल ।
अतिपुण्यात् पितुस्ते ते दूता देवाज्ञया नृपम्
nyakṣipan yānamadhye nau nṛpekṣaṇapraṇoditāḥ |
sudharmā ca munerājñāṃ gṛhya yātā vimānagā
||45||न्यक्षिपन् यानमध्ये नौ नृपेक्षणप्रणोदिताः ।
सुधर्मा च मुनेराज्ञां गृह्य याता विमानगा
dṛṣṭaṃ devapuraṃ yāvat tāvat tvatsmṛtirāgatā |
ata uttāritaṃ yānaṃ uttare nagarānnṛpa
||46||दृष्टं देवपुरं यावत् तावत् त्वत्स्मृतिरागता ।
अत उत्तारितं यानं उत्तरे नगरान्नृप
didṛkṣayā pitṛbhyāṃ te tau yātau tvāṃ niveditum |
tayoḥ śīghraṃ darśanāya yāhi no ced gamiṣyati
||47||दिदृक्षया पितृभ्यां ते तौ यातौ त्वां निवेदितुम् ।
तयोः शीघ्रं दर्शनाय याहि नो चेद् गमिष्यति
tayorvākyaṃ niśamyatthaṃ hemakaṇṭhastvarānvitaḥ |
romāñcāśrusamāyukto dhāvamānaḥ śrutākhilaḥ
||48||तयोर्वाक्यं निशम्यत्थं हेमकण्ठस्त्वरान्वितः ।
रोमाञ्चाश्रुसमायुक्तो धावमानः श्रुताखिलः
yayau taddarśanautsukyāt puraskṛtya tadā tu tau |
viśīrṇabhūṣaṇagaṇo nāgaraiḥ sevakairvṛtaḥ
||49||ययौ तद्दर्शनौत्सुक्यात् पुरस्कृत्य तदा तु तौ ।
विशीर्णभूषणगणो नागरैः सेवकैर्वृतः
galadaśruḥ kṣaṇāt prāpa vimānaṃ gaṇasaṅkulam
||50||गलदश्रुः क्षणात् प्राप विमानं गणसङ्कुलम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe hemakaṇṭhadarśanaṃ nāma dvipañcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 152 ||