bālasañjīvanaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ
ka uvāca
evaṃ sā'nudinaṃ pūjya tuṣṭāva taṃ vināyakam |
ekasmin divase tasyāḥ sakhyo dūrvārthamāyayuḥ
||1||एवं साऽनुदिनं पूज्य तुष्टाव तं विनायकम् ।
एकस्मिन् दिवसे तस्याः सख्यो दूर्वार्थमाययुः
śukramāsavaśānnāpuḥ kvāpi dūrvāṅkurān śubhān |
śamīpatrāṇi bhūyāṃsi gṛhitvā tu tadantikam
||2||शुक्रमासवशान्नापुः क्वापि दूर्वाङ्कुरान् शुभान् ।
शमीपत्राणि भूयांसि गृहित्वा तु तदन्तिकम्
āyayuḥ paramaśrāntā dūrvā'bhāvaṃ nyavedayan |
śamīpatraiḥ pupūjenaṃ sarvopacārapūrvakam
||3||आययुः परमश्रान्ता दूर्वाऽभावं न्यवेदयन् ।
शमीपत्रैः पुपूजेनं सर्वोपचारपूर्वकम्
dūrvāṃ vinā nirāhārā'tiṣṭhatsā niyame ratā |
tasya tuṣṭiḥ parā jātā śamīpatraiḥ samarpitaiḥ
||4||दूर्वां विना निराहाराऽतिष्ठत्सा नियमे रता ।
तस्य तुष्टिः परा जाता शमीपत्रैः समर्पितैः
aśeta tatpuraḥ svapnamapaśyatsā mahādbhutam |
abdānte saiva mūrtistāmimāṃ vācamuvāca ha
||5||अशेत तत्पुरः स्वप्नमपश्यत्सा महाद्भुतम् ।
अब्दान्ते सैव मूर्तिस्तामिमां वाचमुवाच ह
varaṃ dadāmi te subhru śamīpatraiḥ sutoṣitaḥ |
sā novāca yadā kiñcit kīrtiḥ sā tāṃ punarjagau
||6||वरं ददामि ते सुभ्रु शमीपत्रैः सुतोषितः ।
सा नोवाच यदा किञ्चित् कीर्तिः सा तां पुनर्जगौ
mūrtiruvāca
vaśyaste bhavitā kānto bhogāśvānekaśaḥ śubhāḥ |
tvadbhaktinirataḥ putro bhaviṣyati mahābalaḥ
||7||वश्यस्ते भविता कान्तो भोगाश्वानेकशः शुभाः ।
त्वद्भक्तिनिरतः पुत्रो भविष्यति महाबलः
kṣipraprasādanetyevaṃ kuru nāmāsya sundaram |
turye'bde'sya viṣānmṛtyurbhaviṣyati punaḥ kṣaṇāt
||8||क्षिप्रप्रसादनेत्येवं कुरु नामास्य सुन्दरम् ।
तुर्येऽब्देऽस्य विषान्मृत्युर्भविष्यति पुनः क्षणात्
gṛtsamado dvijobhe'tyaṃ punastaṃ jīvayiṣyati |
rājyakartā cirāyuśca dharmaśīlo bhaviṣyati
||9||गृत्समदो द्विजोभेऽत्यं पुनस्तं जीवयिष्यति ।
राज्यकर्ता चिरायुश्च धर्मशीलो भविष्यति
idaṃ stotraṃ paṭhedyastu mama santoṣakāraṇam |
tasya vaśyo bhaved rājā kimanyaḥ prākṛto janaḥ
||10||इदं स्तोत्रं पठेद्यस्तु मम सन्तोषकारणम् ।
तस्य वश्यो भवेद् राजा किमन्यः प्राकृतो जनः
putravān dhanasampannau vedavedāṅapāragaḥ |
buddhiśca vardhate tasya medhāvṛddhirbhaved dṛḍhā
||11||पुत्रवान् धनसम्पन्नौ वेदवेदाङपारगः ।
बुद्धिश्च वर्धते तस्य मेधावृद्धिर्भवेद् दृढा
vācchitām̐llabhate so'rthān trisandhyaṃ yaḥ paṭhedidam |
mama bhaktirdṛḍhā tasya mokṣaścānte bhaviṣyati
||12||वाच्छिताँल्लभते सोऽर्थान् त्रिसन्ध्यं यः पठेदिदम् ।
मम भक्तिर्दृढा तस्य मोक्षश्चान्ते भविष्यति
evaṃ dattvā varān svapne sa devo pidadhe kṣaṇāt |
jāgṛtā sāśrunayanā vismitā mānase'vadat
||13||एवं दत्त्वा वरान् स्वप्ने स देवो पिदधे क्षणात् ।
जागृता साश्रुनयना विस्मिता मानसेऽवदत्
dīnānāthena mahatī kṛpā mayi niyojitā |
anugraho mahānmahyaṃ yaddattaṃ darśanaṃ svayam
||14||दीनानाथेन महती कृपा मयि नियोजिता ।
अनुग्रहो महान्मह्यं यद्दत्तं दर्शनं स्वयम्
vināyakena devena pāvitā paramādarāt |
adyāhaṃ tena devena sarvabhūtānukampinā
||15||विनायकेन देवेन पाविता परमादरात् ।
अद्याहं तेन देवेन सर्वभूतानुकम्पिना
iyamevaparā siddhiridameva tapaḥphalam |
ayameva paro lābho yadavocanmayā saha
||16||इयमेवपरा सिद्धिरिदमेव तपःफलम् ।
अयमेव परो लाभो यदवोचन्मया सह
ka uvāca
tataḥ prabhāte snātā sā paramānandanirbharā |
pupūja parayā bhaktyā gaṇeśaṃ varadaṃ śubham
||17||ततः प्रभाते स्नाता सा परमानन्दनिर्भरा ।
पुपूज परया भक्त्या गणेशं वरदं शुभम्
samāpya niyamaṃ mūrtiṃ pūrvasthāne nyaveśayat
||18||समाप्य नियमं मूर्तिं पूर्वस्थाने न्यवेशयत्
purohitaṃ samānīya pūjayāmāsa bhaktitaḥ |
gaṇeśaṃ manasā dhyātvā vadantī nāmamālikām
||19||पुरोहितं समानीय पूजयामास भक्तितः ।
गणेशं मनसा ध्यात्वा वदन्ती नाममालिकाम्
smarantī tadvarān kīrtiḥ samayaṃ ca pratīkṣatī |
tataḥ kālena mahatā prabhā sā niṣprabhā'bhavat
||20||स्मरन्ती तद्वरान् कीर्तिः समयं च प्रतीक्षती ।
ततः कालेन महता प्रभा सा निष्प्रभाऽभवत्
raktapittavatī jātā prārabdhādīśvarecchayā |
karau pādau ca nāsā ca tasyāḥ kṣarati nityaśaḥ
||21||रक्तपित्तवती जाता प्रारब्धादीश्वरेच्छया ।
करौ पादौ च नासा च तस्याः क्षरति नित्यशः
atibībhatsarūpāṃ tāṃ tatyāja manasā patiḥ |
na vakti nekṣate jñātvā prayatnān niṣphalānbahūn
||22||अतिबीभत्सरूपां तां तत्याज मनसा पतिः ।
न वक्ति नेक्षते ज्ञात्वा प्रयत्नान् निष्फलान्बहून्
tataḥ kīrtergṛhaṃ yātastapasā sundarākṛteḥ |
kṛpayā gaṇarājasya svayaṃ vaśyo'bhavacca saḥ
||23||ततः कीर्तेर्गृहं यातस्तपसा सुन्दराकृतेः ।
कृपया गणराजस्य स्वयं वश्योऽभवच्च सः
sa gṛhītvā kare tāṃ tu mañcakaṃ samupānayat |
cikrīḍa svecchayā kīrtyā tanniṣṭhastatparāyaṇaḥ
||24||स गृहीत्वा करे तां तु मञ्चकं समुपानयत् ।
चिक्रीड स्वेच्छया कीर्त्या तन्निष्ठस्तत्परायणः
na viyogaṃ kṣaṇaṃ tasyāḥ sahate nṛpasattamaḥ |
sā'pi bhogānalaṅakārānanantān bubhuje satī
||25||न वियोगं क्षणं तस्याः सहते नृपसत्तमः ।
साऽपि भोगानलङकाराननन्तान् बुभुजे सती
sā'pi garbhavatī jātā kālena suṣuve sutam |
śubhe muhūrte rājā'sau dadau dānānyanekaśaḥ
||26||साऽपि गर्भवती जाता कालेन सुषुवे सुतम् ।
शुभे मुहूर्ते राजाऽसौ ददौ दानान्यनेकशः
putrajanmaprahṛṣṭaḥ san brāhmaṇebhyo yathārhataḥ |
dikṣu sthāpya dvijānpañca jātakarma cakāra saḥ
||27||पुत्रजन्मप्रहृष्टः सन् ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः ।
दिक्षु स्थाप्य द्विजान्पञ्च जातकर्म चकार सः
kṣipraprasādanetyevaṃ nāma cakre tato'sya ha |
tutoṣa putraṃ dṛṣṭvaiva nānālaṅakārasaṃyutam
||28||क्षिप्रप्रसादनेत्येवं नाम चक्रे ततोऽस्य ह ।
तुतोष पुत्रं दृष्ट्वैव नानालङकारसंयुतम्
atiprītimatī kīrtirabhavat putradarśanāt |
prabhā ca duḥkhitā putraṃ sapatnyā vīkṣya sundaram
||29||अतिप्रीतिमती कीर्तिरभवत् पुत्रदर्शनात् ।
प्रभा च दुःखिता पुत्रं सपत्न्या वीक्ष्य सुन्दरम्
eṣa eva bhaved rājā jyeṣṭhaputro'yamityata |
dadhyodanaṃ tu saviṣaṃ kīrtiputrāya sā dadau
||30||एष एव भवेद् राजा ज्येष्ठपुत्रोऽयमित्यत ।
दध्योदनं तु सविषं कीर्तिपुत्राय सा ददौ
sa tu vivhalatāṃ yāto vivṛttanayanaḥ kṣaṇāt |
prabhaiva ca mahāśabdaṃ kṛtvā'rodīd bhṛśāturā
||31||स तु विव्हलतां यातो विवृत्तनयनः क्षणात् ।
प्रभैव च महाशब्दं कृत्वाऽरोदीद् भृशातुरा
tasyā śabdaṃ samākarṇya kīrtistamagamat tadā |
tamudantaṃ sā pataye nyavedayata sādaram
||32||तस्या शब्दं समाकर्ण्य कीर्तिस्तमगमत् तदा ।
तमुदन्तं सा पतये न्यवेदयत सादरम्
bhiṣajo'pi dadustasmā auṣadhāni nṛpājñayā |
parīkṣya viṣabādhāṃ te tasmai rājñe nyavedayan
||33||भिषजोऽपि ददुस्तस्मा औषधानि नृपाज्ञया ।
परीक्ष्य विषबाधां ते तस्मै राज्ञे न्यवेदयन्
na guṇāya bhavanti sma nānāmantrauṣadhāni ca |
prabhātu dhikkṛtā bhartrā nirastā dūrato gṛhāt
||34||न गुणाय भवन्ति स्म नानामन्त्रौषधानि च ।
प्रभातु धिक्कृता भर्त्रा निरस्ता दूरतो गृहात्
kīrtistaṃ bālakaṃ gṛhya sakhībhiḥ kānanaṃ yayau |
nagarād yojanaṃ yāti tāvad bālo mamāra saḥ
||35||कीर्तिस्तं बालकं गृह्य सखीभिः काननं ययौ ।
नगराद् योजनं याति तावद् बालो ममार सः
aṅke kṛtvā tu taṃ bālaṃ ruroda śokavivhalā |
mūrchitā patitā bhūmau lateva vāyuneritā
||36||अङ्के कृत्वा तु तं बालं रुरोद शोकविव्हला ।
मूर्छिता पतिता भूमौ लतेव वायुनेरिता
cyutālaṅkaraṇā dhvastakaṅkaṇā mastakāñcalā |
kṣaṇena kiñcidāśvastā sasmāra dviradānanam
||37||च्युतालङ्करणा ध्वस्तकङ्कणा मस्तकाञ्चला ।
क्षणेन किञ्चिदाश्वस्ता सस्मार द्विरदाननम्
utpateḥ smaratī bālaceṣṭitaṃ nighnatī svahṛt |
daivāt tenaiva mārgeṇa prayayau munisattamaḥ
||38||उत्पतेः स्मरती बालचेष्टितं निघ्नती स्वहृत् ।
दैवात् तेनैव मार्गेण प्रययौ मुनिसत्तमः
nāmnā gṛtsamadaḥ sādhuḥ sākṣātsūrya ivāparaḥ |
gaṇeśabhaktapravarastapasāṃ paramo nidhiḥ
||39||नाम्ना गृत्समदः साधुः साक्षात्सूर्य इवापरः ।
गणेशभक्तप्रवरस्तपसां परमो निधिः
sa tasthau karuṇāviṣṭaḥ sā kīrtiḥ praṇanāmatam |
uvāca śvasatī sā taṃ gaṇanāthaprasādajaḥ
||40||स तस्थौ करुणाविष्टः सा कीर्तिः प्रणनामतम् ।
उवाच श्वसती सा तं गणनाथप्रसादजः
ayaṃ bālo mama mṛto jīvayainaṃ tapo balāt |
kṣipraprasādana iti nāma devājñayā kṛtam
||41||अयं बालो मम मृतो जीवयैनं तपो बलात् ।
क्षिप्रप्रसादन इति नाम देवाज्ञया कृतम्
sapatnyā duṣṭabhāvena viṣamasmai samarpitam |
tato'nena samaprāpi mune maraṇamīdṛśam
||42||सपत्न्या दुष्टभावेन विषमस्मै समर्पितम् ।
ततोऽनेन समप्रापि मुने मरणमीदृशम्
na satāṃ darśanaṃ vyarthamiti yāce tapodhana |
śaraṇāgatasantyāgaṃ nehante sādhavo janāḥ
||33||न सतां दर्शनं व्यर्थमिति याचे तपोधन ।
शरणागतसन्त्यागं नेहन्ते साधवो जनाः
iti tasyā vacaḥ śrutvā muhūrtaṃ dhyānatatparaḥ |
abhavanmuniśārdūlastato gṛtsamado'bravīt
||44||इति तस्या वचः श्रुत्वा मुहूर्तं ध्यानतत्परः ।
अभवन्मुनिशार्दूलस्ततो गृत्समदोऽब्रवीत्
śaṛṇu devi pravakṣye'hamupāyaṃ putrajīvane |
ajñānataḥ śamīpatraistvayā'pūji vināyakaḥ
||45||शृणु देवि प्रवक्ष्येऽहमुपायं पुत्रजीवने ।
अज्ञानतः शमीपत्रैस्त्वयाऽपूजि विनायकः
tatpuṇyamasya haste tvamarpayasva mamājñayā |
tatprasādādāśu suta utthāsyati tavādhunā
||46||तत्पुण्यमस्य हस्ते त्वमर्पयस्व ममाज्ञया ।
तत्प्रसादादाशु सुत उत्थास्यति तवाधुना
sā tu tadvacanasyānte kīrtiharṣasamanvitā |
dadau tasmai śamīpūjāsambhavaṃ puṇyamutkaṭam
||47||सा तु तद्वचनस्यान्ते कीर्तिहर्षसमन्विता ।
ददौ तस्मै शमीपूजासम्भवं पुण्यमुत्कटम्
uttasthau sukumāro'syā amṛtenokṣito yathā |
sā tu harṣānmuneḥ pādau vavande śirasā punaḥ
||48||उत्तस्थौ सुकुमारोऽस्या अमृतेनोक्षितो यथा ।
सा तु हर्षान्मुनेः पादौ ववन्दे शिरसा पुनः
uvāca taṃ muniṃ jñātaṃ kathaṃ śamyā prapūjanam |
mahimānaṃ vada mune śamīpūjanasambhavam
||49||उवाच तं मुनिं ज्ञातं कथं शम्या प्रपूजनम् ।
महिमानं वद मुने शमीपूजनसम्भवम्
yena sañjīvito bālo muktaśca yamakiṅkaraiḥ |
jñātvā taṃ ca kariṣyāmi nityaṃ śamyāḥ prapūjanam
||50||येन सञ्जीवितो बालो मुक्तश्च यमकिङ्करैः ।
ज्ञात्वा तं च करिष्यामि नित्यं शम्याः प्रपूजनम्
yena vai bahudhā krūrā yamadūtā durāsadāḥ |
nirastā gaṇanāthasya dūtairbahu raṇājire
||51||येन वै बहुधा क्रूरा यमदूता दुरासदाः ।
निरस्ता गणनाथस्य दूतैर्बहु रणाजिरे
jīvayitvā śiśuṃ me te gatā dhāma gajānanam |
yena puṇyena bālo me viṣaṃ tyaktvā sukhī punaḥ
||52||जीवयित्वा शिशुं मे ते गता धाम गजाननम् ।
येन पुण्येन बालो मे विषं त्यक्त्वा सुखी पुनः
sañjīvannutthitaḥ śīghraṃ suptotthita ivāparaḥ |
ato'haṃ paripṛcchāmi mahimānaṃ śamībhavam
||53||सञ्जीवन्नुत्थितः शीघ्रं सुप्तोत्थित इवापरः ।
अतोऽहं परिपृच्छामि महिमानं शमीभवम्
ka uvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā proce gṛtsamadastu tām |
gṛtsamada uvāca |
uccārite nāmni yasyāḥ koṭipātakanāśanam
||54||इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रोचे गृत्समदस्तु ताम् ।
गृत्समद उवाच ।
उच्चारिते नाम्नि यस्याः कोटिपातकनाशनम्
mahimānaṃ hi kastasyāḥ sākalpena vaded bhuvi |
saṅkṣepeṇa tu vakṣyāmi mahimānaṃ yathāmati
||55||महिमानं हि कस्तस्याः साकल्पेन वदेद् भुवि ।
सङ्क्षेपेण तु वक्ष्यामि महिमानं यथामति
vratadānatapobhiśca nānātīrtha'niṣevaṇaiḥ |
pañcāgnisādhanairapsu nivāsairhimakālikaiḥ
||56||व्रतदानतपोभिश्च नानातीर्थऽनिषेवणैः ।
पञ्चाग्निसाधनैरप्सु निवासैर्हिमकालिकैः
na tatphalamavāpnoti yat syācchamyā prapūjane |
prātaḥkāle trisandhyaṃ vā śamīṃ nityaṃ smaret tu yaḥ
||57||न तत्फलमवाप्नोति यत् स्याच्छम्या प्रपूजने ।
प्रातःकाले त्रिसन्ध्यं वा शमीं नित्यं स्मरेत् तु यः
vandayedarcayed vāpi bhaktibhāvasamanvitaḥ |
dhyātvā gajānanaṃ devaṃ tasya tuṣṭo vināyakaḥ
||58||वन्दयेदर्चयेद् वापि भक्तिभावसमन्वितः ।
ध्यात्वा गजाननं देवं तस्य तुष्टो विनायकः
dadāti vāñcchitānarthānante mokṣaṃ na saṃśayaḥ |
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam
||59||ददाति वाञ्च्छितानर्थानन्ते मोक्षं न संशयः ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
nāradasya ca saṃvādaṃ śakrasya ca mahātmanaḥ
||60||नारदस्य च संवादं शक्रस्य च महात्मनः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālasañjīvanaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||