caturtho'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
devāntakasya caritaṃ śrutaṃ bhaktyā tavānanāt |
idānīṃ vada me brahman narāntakaviceṣṭitam
||1||देवान्तकस्य चरितं श्रुतं भक्त्या तवाननात् ।
इदानीं वद मे ब्रह्मन् नरान्तकविचेष्टितम्
ka uvāca
śaṛṇuṣvāvahito brahman samyak satyavatīsuta |
kathayiṣye'dhunā tattu dṛṣṭvā te paramādaram
||2||शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् सम्यक् सत्यवतीसुत ।
कथयिष्येऽधुना तत्तु दृष्ट्वा ते परमादरम्
narāntako mahīṃ gatvā nānādaityagaṇānvitaḥ |
cakāra kadanaṃ rājñāṃ mārayāmāsa kām̐ścana
||3||नरान्तको महीं गत्वा नानादैत्यगणान्वितः ।
चकार कदनं राज्ञां मारयामास काँश्चन
sarve taṃ śaraṇaṃ yātā dṛṣṭvā rājño hatān bahūn |
yadyatsainyaṃ paśyati sma tat tad yāti diśo daśa
||4||सर्वे तं शरणं याता दृष्ट्वा राज्ञो हतान् बहून् ।
यद्यत्सैन्यं पश्यति स्म तत् तद् याति दिशो दश
yathā jñānena cājñānaṃ yathā sūryodaye tamaḥ |
evaṃ bhūmaṇḍalaṃ sarvaṃ vaśe cakre narāntakaḥ
||5||यथा ज्ञानेन चाज्ञानं यथा सूर्योदये तमः ।
एवं भूमण्डलं सर्वं वशे चक्रे नरान्तकः
ye tu taṃ śaraṇaṃ yātāstadīyatvātpade sthitāḥ |
ye hatāstatsutāstena sthāpitāḥ karadāḥ kṛtāḥ
||6||ये तु तं शरणं यातास्तदीयत्वात्पदे स्थिताः ।
ये हतास्तत्सुतास्तेन स्थापिताः करदाः कृताः
ye tu yaddhodyatā bhūpāste'pi sevākṛto'bhavan |
teṣāṃ padeṣu daityān so'sthāpayat svasya sammatān
||7||ये तु यद्धोद्यता भूपास्तेऽपि सेवाकृतोऽभवन् ।
तेषां पदेषु दैत्यान् सोऽस्थापयत् स्वस्य सम्मतान्
pālayāmāsa pṛthivīṃ samudravalayāṅkitām |
ātaṅkabhārasantaptā devadānavakinnarāḥ
||8||पालयामास पृथिवीं समुद्रवलयाङ्किताम् ।
आतङ्कभारसन्तप्ता देवदानवकिन्नराः
munayo'yurgiriguhāṃ yajña svādhyāyavarjitāḥ |
vedatyāgasya doṣeṇa manasā cābhyasan śrutīḥ
||9||मुनयोऽयुर्गिरिगुहां यज्ञ स्वाध्यायवर्जिताः ।
वेदत्यागस्य दोषेण मनसा चाभ्यसन् श्रुतीः
ātaṅkākrāntamanaso na tapasyāṃ ca cakrire |
tato narāntako daityān nāgalokajigīṣayā
||10||आतङ्काक्रान्तमनसो न तपस्यां च चक्रिरे ।
ततो नरान्तको दैत्यान् नागलोकजिगीषया
prāsthāpayat subalino nānāmāyāviśāradān |
te tārkṣyarūpāḥ saṃyātā babhakṣururagottamān
||11||प्रास्थापयत् सुबलिनो नानामायाविशारदान् ।
ते तार्क्ष्यरूपाः संयाता बभक्षुरुरगोत्तमान्
asaṅkhyātā bhakṣitāstaistataḥ śeṣo yayau puraḥ |
muktāphalāni ratnāni sahanāgāṅganāyutaḥ
||12||असङ्ख्याता भक्षितास्तैस्ततः शेषो ययौ पुरः ।
मुक्ताफलानि रत्नानि सहनागाङ्गनायुतः
anekadivyavastrāṇi pragṛhya rucirāṇi saḥ |
tāni sarvāṇi dattvaiva sāma cakre'suraiḥ saha
||13||अनेकदिव्यवस्त्राणि प्रगृह्य रुचिराणि सः ।
तानि सर्वाणि दत्त्वैव साम चक्रेऽसुरैः सह
śāsanaṃ parijagrāha narāntakasamīritam |
karabhāraṃ vārṣikaṃ sa svīcakre'nantaśīrṣakaḥ
||14||शासनं परिजग्राह नरान्तकसमीरितम् ।
करभारं वार्षिकं स स्वीचक्रेऽनन्तशीर्षकः
tathāpi daityastatrāpyasthāpayad daityapuṅgavam |
aneka daityasahitaṃ sarvādhyakṣaṃ rasātale
||15||तथापि दैत्यस्तत्राप्यस्थापयद् दैत्यपुङ्गवम् ।
अनेक दैत्यसहितं सर्वाध्यक्षं रसातले
ājñāpayāmāsa ca taṃ tatrasthaṃ sa narāntakaḥ |
yadaiva vikṛtiṃ paśyeruragāṇāṃ tadaiva naḥ
||16||आज्ञापयामास च तं तत्रस्थं स नरान्तकः ।
यदैव विकृतिं पश्येरुरगाणां तदैव नः
dūtamukhāt sūcayasva haniṣyāmo'khilānahīn |
itthaṃ śikṣāpya taṃ te tu daityāḥ sarve narāntakam
||17||दूतमुखात् सूचयस्व हनिष्यामोऽखिलानहीन् ।
इत्थं शिक्षाप्य तं ते तु दैत्याः सर्वे नरान्तकम्
mṛtyuloke sthitaṃ yātā vṛttāntaṃ sarvamabruvan |
narāntakaḥ sadā'preṣīn mṛtyupātālalokajam
||18||मृत्युलोके स्थितं याता वृत्तान्तं सर्वमब्रुवन् ।
नरान्तकः सदाऽप्रेषीन् मृत्युपाताललोकजम्
devāntakāya vṛttāntaṃ sarvasya yamanuṣṭhitam |
upāyanāni sarvāṇi svarloke durlabhāni ca
||19||देवान्तकाय वृत्तान्तं सर्वस्य यमनुष्ठितम् ।
उपायनानि सर्वाणि स्वर्लोके दुर्लभानि च
devāntako'thā'praiṣīttaṃ durlabhaṃ yacca bhūtale |
evaṃ trailokyarājyaṃ tau cakrāte parayā mudā
||20||देवान्तकोऽथाऽप्रैषीत्तं दुर्लभं यच्च भूतले ।
एवं त्रैलोक्यराज्यं तौ चक्राते परया मुदा
somakānta uvāca
kathametau hatau kena rūpeṇa tad vadasva me |
kenāstreṇa ca śastreṇa hyavatāreṇa kena ca
||21||कथमेतौ हतौ केन रूपेण तद् वदस्व मे ।
केनास्त्रेण च शस्त्रेण ह्यवतारेण केन च
bhṛguruvāca
evameva kṛtapraśno vyāsamūce caturmukhaḥ |
yā kathāṃ parayā prītyā tāmeva tvāṃ bravīmyaham
||22||एवमेव कृतप्रश्नो व्यासमूचे चतुर्मुखः ।
या कथां परया प्रीत्या तामेव त्वां ब्रवीम्यहम्
ka uvāca
durjayau varagarvau tau yena rūpeṇa ghātitau |
yenāvatāreṇa muneṃ yena śastreṇa cāstrataḥ
||23||दुर्जयौ वरगर्वौ तौ येन रूपेण घातितौ ।
येनावतारेण मुनें येन शस्त्रेण चास्त्रतः
samprāptā brahmaṇā lokā devāśca svapade sthitāḥ |
tatsarvaṃ kathayiṣyāmi sādaraṃ śrūyatāṃ mune
||24||सम्प्राप्ता ब्रह्मणा लोका देवाश्च स्वपदे स्थिताः ।
तत्सर्वं कथयिष्यामि सादरं श्रूयतां मुने
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bhūtalarasātalavijayonāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||
ādita ślokānāṃ samaṣṭyaṅkāḥ = 4234 + 24 = 4258