``upadeśayogo'' nāma daśamo'dhyāyaḥ
10 saptacatvāriṃśādadhikaśatatamo'dhyāyaḥ |
śrīgajānana uvāca |
daivyāsurī rākṣasī ca prakṛtistrividhā nṛṇām |
tāsāṃ phalāni cinhāni saṅkṣepātte'dhunā bruve
||1||१० सप्तचत्वारिंशादधिकशततमोऽध्यायः ।
श्रीगजानन उवाच ।
दैव्यासुरी राक्षसी च प्रकृतिस्त्रिविधा नृणाम् ।
तासां फलानि चिन्हानि सङ्क्षेपात्तेऽधुना ब्रुवे
ādyā saṃsādhayenmuktiṃ dve pare bandhanaṃ nṛpa |
cinhaṃ bravīmi cādyāyāstanme nigadataḥ śaṛṇu
||2||आद्या संसाधयेन्मुक्तिं द्वे परे बन्धनं नृप ।
चिन्हं ब्रवीमि चाद्यायास्तन्मे निगदतः शृणु
apaiśūnyaṃ dayā'krodhaścāpalyaṃ dhṛtirārjavam |
tejo'bhayahiṃsā ca kṣamā śaucamamānitā
||3||अपैशून्यं दयाऽक्रोधश्चापल्यं धृतिरार्जवम् ।
तेजोऽभयहिंसा च क्षमा शौचममानिता
ityādicinhamādyāyā āsuryāḥ śaṛṇu sāmpratam |
ativādo'bhimānaśca darpo'jñānaṃ sakopatā
||4||इत्यादिचिन्हमाद्याया आसुर्याः शृणु साम्प्रतम् ।
अतिवादोऽभिमानश्च दर्पोऽज्ञानं सकोपता
āsuryā evamādyāni cinhāni prakṛternṛpa |
niṣṭhuratvaṃ mado moho'haṅkāro garva eva ca
||5||आसुर्या एवमाद्यानि चिन्हानि प्रकृतेर्नृप ।
निष्ठुरत्वं मदो मोहोऽहङ्कारो गर्व एव च
dveṣo hiṃsā dayā krodha auddhatyaṃ durvinītatā |
ābhicārikakartṛtvaṃ krūrakarmaratistathā
||6||द्वेषो हिंसा दया क्रोध औद्धत्यं दुर्विनीतता ।
आभिचारिककर्तृत्वं क्रूरकर्मरतिस्तथा
aviśvāsaḥ satāṃ vākye'śucitvaṃ karmahīnatā |
nindakatvaṃ ca vedānāṃ bhaktānāmasuradviṣām
||7||अविश्वासः सतां वाक्येऽशुचित्वं कर्महीनता ।
निन्दकत्वं च वेदानां भक्तानामसुरद्विषाम्
muniśrotriyaviprāṇāṃ tathā smṛtipurāṇayoḥ |
pākhaṇḍavākye viśvāsaḥ saṅgatirmalinātmanām
||8||मुनिश्रोत्रियविप्राणां तथा स्मृतिपुराणयोः ।
पाखण्डवाक्ये विश्वासः सङ्गतिर्मलिनात्मनाम्
sadambhakarmakartṛtvaṃ spṛhā ca paravastuṣu |
anekakāmanāvattvaṃ sarvadā'nṛtabhāṣaṇam
||9||सदम्भकर्मकर्तृत्वं स्पृहा च परवस्तुषु ।
अनेककामनावत्त्वं सर्वदाऽनृतभाषणम्
parotkarṣāsahiṣṇutvaṃ parakṛtyaparāhatiḥ |
ityādyā bahavaścānye rākṣasyāḥ prakṛterguṇāḥ
||10||परोत्कर्षासहिष्णुत्वं परकृत्यपराहतिः ।
इत्याद्या बहवश्चान्ये राक्षस्याः प्रकृतेर्गुणाः
pṛthivyā svargaloke ca parivṛtya vasanti te |
madbhaktirahitā lokā rākṣasīṃ prakṛtiṃ śritāḥ
||11||पृथिव्या स्वर्गलोके च परिवृत्य वसन्ति ते ।
मद्भक्तिरहिता लोका राक्षसीं प्रकृतिं श्रिताः
tāmasīṃ ye śritā rājan yānti te rauravaṃ dhruvam |
anirvācyaṃ ca te duḥkhaṃ bhuñjate tatra saṃsthitāḥ
||12||तामसीं ये श्रिता राजन् यान्ति ते रौरवं ध्रुवम् ।
अनिर्वाच्यं च ते दुःखं भुञ्जते तत्र संस्थिताः
daivānniḥsṛtya narakājjāyante bhuvi kubjakāḥ |
jātyandhāḥ paṅgavo dīnāhīnajātiṣu te nṛpa
||13||दैवान्निःसृत्य नरकाज्जायन्ते भुवि कुब्जकाः ।
जात्यन्धाः पङ्गवो दीनाहीनजातिषु ते नृप
punaḥ pāpasamācārā mayyabhaktāḥ patanti te |
utpatanti hi madbhaktā yāṃ kāñcid yonimāśritāḥ
||14||पुनः पापसमाचारा मय्यभक्ताः पतन्ति ते ।
उत्पतन्ति हि मद्भक्ता यां काञ्चिद् योनिमाश्रिताः
labhante svargatiṃ yajñairanyairdharmaiśca bhūmipa |
sulabhā sā sakāmānāṃ mayi bhaktiḥ sudurlabhā
||15||लभन्ते स्वर्गतिं यज्ञैरन्यैर्धर्मैश्च भूमिप ।
सुलभा सा सकामानां मयि भक्तिः सुदुर्लभा
vimūḍhā mohajālena baddhāḥ svena ca karmaṇā |
ahaṃ hartā ahaṃ kartā ahaṃ bhokteti vādinaḥ
||16||विमूढा मोहजालेन बद्धाः स्वेन च कर्मणा ।
अहं हर्ता अहं कर्ता अहं भोक्तेति वादिनः
ahameveśvaraḥśāstā ahaṃ vettā ahaṃ sukhī |
etādṛśī matirnṝṇāmadhaḥpātayatīha tān
||17||अहमेवेश्वरःशास्ता अहं वेत्ता अहं सुखी ।
एतादृशी मतिर्नॄणामधःपातयतीह तान्
tasmādetat samutsṛjya daivīṃ prakṛtimāśraya |
bhaktiṃ kuru madīyāṃ tvamaniśaṃ dṛḍhacetasā
||18||तस्मादेतत् समुत्सृज्य दैवीं प्रकृतिमाश्रय ।
भक्तिं कुरु मदीयां त्वमनिशं दृढचेतसा
sāpi bhaktistridhā rājan sāttvikī rājasītarā |
yaddevān bhajate bhaktyā sāttvikī sā matā śubhā
||19||सापि भक्तिस्त्रिधा राजन् सात्त्विकी राजसीतरा ।
यद्देवान् भजते भक्त्या सात्त्विकी सा मता शुभा
rājasī sā tu vijñeyā bhaktirjanmamṛtipradā |
yadyakṣāṃścaiva rakṣāṃsi yajante sarvabhāvataḥ
||20||राजसी सा तु विज्ञेया भक्तिर्जन्ममृतिप्रदा ।
यद्यक्षांश्चैव रक्षांसि यजन्ते सर्वभावतः
vedenāvihitaṃ krūraṃ sāhaṅkāraṃ sadambhakam |
bhajante pretabhūtādīn karma kurvanti kāmukam
||21||वेदेनाविहितं क्रूरं साहङ्कारं सदम्भकम् ।
भजन्ते प्रेतभूतादीन् कर्म कुर्वन्ति कामुकम्
śoṣayanto nijaṃ dehamantasthaṃ māṃ dṛḍhāgrahāḥ |
tāmasyetādṛśī bhaktirnṛṇāṃ sā nirayapradā
||22||शोषयन्तो निजं देहमन्तस्थं मां दृढाग्रहाः ।
तामस्येतादृशी भक्तिर्नृणां सा निरयप्रदा
kāmo lobhastathā krodho dambhaścatvāra ityami |
mahādvārāṇi vīcīnāṃ tasmādetāṃstu varjayet
||23||कामो लोभस्तथा क्रोधो दम्भश्चत्वार इत्यमि ।
महाद्वाराणि वीचीनां तस्मादेतांस्तु वर्जयेत्
oṃ tatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārthaśāstre śrīmadādi śrīnmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde ``upadeśayogo'' nāma daśamo'dhyāyaḥ
||10||ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थशास्त्रे श्रीमदादि श्रीन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखण्डे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे ``उपदेशयोगो'' नाम दशमोऽध्यायः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe upadeśayogonāma saptacatvāriṃśādadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 147 ||