bālacarite vāmanāvatārakathanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ
ka uvāca
balistu haribhaktatvānna kiñcidanvatapyata |
vedavedāṅgavit prājñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ
||1||बलिस्तु हरिभक्तत्वान्न किञ्चिदन्वतप्यत ।
वेदवेदाङ्गवित् प्राज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः
paranindāparadravyaparadrohaparāṅmukhaḥ |
dātā yajvā mānayitā mānyānāṃ paramādarāt
||2||परनिन्दापरद्रव्यपरद्रोहपराङ्मुखः ।
दाता यज्वा मानयिता मान्यानां परमादरात्
gacchanvadansvapanbhuñjistiṣṭhannapi japanpiban |
dhyāyati sma hari nityaṃ bhaktyā saṃsthiracetasā
||3||गच्छन्वदन्स्वपन्भुञ्जिस्तिष्ठन्नपि जपन्पिबन् ।
ध्यायति स्म हरि नित्यं भक्त्या संस्थिरचेतसा
ekadā śukramāhūya pārapūjya yathāvidhi |
papraccha taṃ balirnītiṃ śakro bhuṅktte'marāvatīm
||4||एकदा शुक्रमाहूय पारपूज्य यथाविधि ।
पप्रच्छ तं बलिर्नीतिं शक्रो भुङ्क्त्तेऽमरावतीम्
kathaṃ ca bhāgo nāsmākaṃ bhrātṛtve satataṃ sthite |
iti me saṃśayaṃ prājña chettumarhasyaśeṣataḥ
||5||कथं च भागो नास्माकं भ्रातृत्वे सततं स्थिते ।
इति मे संशयं प्राज्ञ छेत्तुमर्हस्यशेषतः
śukra uvāca
tava pūrvairatedarthaṃ kṛtaṃ vairaṃ nirantaram |
suraiḥ sārddhaṃ mahābhāga te sarve nāśamāpitāḥ
||6||तव पूर्वैरतेदर्थं कृतं वैरं निरन्तरम् ।
सुरैः सार्द्धं महाभाग ते सर्वे नाशमापिताः
devairviṣṇusahāyaistu nānāmāyābalāśrayāt |
tyaktvā vairaṃ bhavānsādhu yajatāṃ śatasaṅkhyayā
||7||देवैर्विष्णुसहायैस्तु नानामायाबलाश्रयात् ।
त्यक्त्वा वैरं भवान्साधु यजतां शतसङ्ख्यया
tatpuṇyasya balādaindraṃ padaṃ pūrṇamavāpsyasi ||
baliruvāca |
samyaguktaṃ tvayā brahman nītiśāstraviśārada
||8||तत्पुण्यस्य बलादैन्द्रं पदं पूर्णमवाप्स्यसि ॥
बलिरुवाच ।
सम्यगुक्तं त्वया ब्रह्मन् नीतिशास्त्रविशारद
sāmno dānavidherbhedājjaghanyo nigraho mataḥ |
so'pi puṇyabalāt sidhyet tasmātpuṇaṃ dṛḍhaṃ matam
||9||साम्नो दानविधेर्भेदाज्जघन्यो निग्रहो मतः ।
सोऽपि पुण्यबलात् सिध्येत् तस्मात्पुणं दृढं मतम्
ka uvāca
evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā vasiṣṭhādīn samāhvayat |
bhṛgvādīṃśca munīnpūjya sumuhūrte samārabhat
||10||एवं स निश्चयं कृत्वा वसिष्ठादीन् समाह्वयत् ।
भृग्वादींश्च मुनीन्पूज्य सुमुहूर्ते समारभत्
yajñaṃ mahāsamārambhaṃ sarvānandakaraṃ param |
sarve te yajñakuṇḍāni prācīsādhanapūrvakam
||11||यज्ञं महासमारम्भं सर्वानन्दकरं परम् ।
सर्वे ते यज्ञकुण्डानि प्राचीसाधनपूर्वकम्
cakruśca kārayāmāsuryajñasambhārasañcayān |
vedikāmaṇḍapādām̐śca bhūmiśodhanapūrvakam
||12||चक्रुश्च कारयामासुर्यज्ञसम्भारसञ्चयान् ।
वेदिकामण्डपादाँश्च भूमिशोधनपूर्वकम्
kṛtvā'bhyudayikaṃ śrāddhaṃ svastivācanapūrvakam |
mātṝṇāṃ pūjanaṃ kṛtvā sthāpayāmāsurādarāt |
mantrairnānāvidhairviprāḥ sarvā maṇḍapadevatāḥ
||13||कृत्वाऽभ्युदयिकं श्राद्धं स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।
मातॄणां पूजनं कृत्वा स्थापयामासुरादरात् ।
मन्त्रैर्नानाविधैर्विप्राः सर्वा मण्डपदेवताः
rejāte dampatī tatra śvetavastrāvalaṅkṛtau |
amātyarājasuhṛdāṃ paurāṇāṃ ca gaṇairvṛtau
||14||रेजाते दम्पती तत्र श्वेतवस्त्रावलङ्कृतौ ।
अमात्यराजसुहृदां पौराणां च गणैर्वृतौ
sammānitāḥ striyo'paśyan gavākṣastaṃ mahotsavam |
anvārabdhā brāhmaṇāste pūrvāṅgāni nyavartayan
||15||सम्मानिताः स्त्रियोऽपश्यन् गवाक्षस्तं महोत्सवम् ।
अन्वारब्धा ब्राह्मणास्ते पूर्वाङ्गानि न्यवर्तयन्
ālabhanta paśuṃ vedakalpavākyānusārataḥ |
tattaddevāya tanmantrairjuhvati sma vidhānataḥ
||16||आलभन्त पशुं वेदकल्पवाक्यानुसारतः ।
तत्तद्देवाय तन्मन्त्रैर्जुह्वति स्म विधानतः
yajñavāṭe catudvāre sarveṣāmanivārite |
āyānti yānti sarve'pi pūjitāstrividhā janāḥ
||17||यज्ञवाटे चतुद्वारे सर्वेषामनिवारिते ।
आयान्ति यान्ति सर्वेऽपि पूजितास्त्रिविधा जनाः
vivadante mahāvādairekato viduṣāṃ janāḥ |
nṛtyantyapsaraso'nyatra paṭhante vaidikāḥ kila
||18||विवदन्ते महावादैरेकतो विदुषां जनाः ।
नृत्यन्त्यप्सरसोऽन्यत्र पठन्ते वैदिकाः किल
gāyanti vaiṣṇavāḥ śaivā mṛdaṅgatālavādanaiḥ |
bhuñjate brāhmaṇāḥ svecchābhojanaṃ ṣaḍrasaiḥ kvacit
||19||गायन्ति वैष्णवाः शैवा मृदङ्गतालवादनैः ।
भुञ्जते ब्राह्मणाः स्वेच्छाभोजनं षड्रसैः क्वचित्
kathayanti kathā nānākathāḥ śaṛṇvanti modakāḥ |
evaṃ suvitate yajñe vasiṣṭhādyā maharṣayaḥ
||20||कथयन्ति कथा नानाकथाः शृण्वन्ति मोदकाः ।
एवं सुवितते यज्ञे वसिष्ठाद्या महर्षयः
vesordhārāṃ sumahatīṃ pātayāmāsuragniṣu |
uttarāṅgāni sampādya rathe tau sthāpya dampatī
||21||वेसोर्धारां सुमहतीं पातयामासुरग्निषु ।
उत्तराङ्गानि सम्पाद्य रथे तौ स्थाप्य दम्पती
kartuṃ cāvabhṛthasnānaṃ sarve lokā viniryayuḥ |
nānāvāditranirghoṣairvarabandīravairapi
||22||कर्तुं चावभृथस्नानं सर्वे लोका विनिर्ययुः ।
नानावादित्रनिर्घोषैर्वरबन्दीरवैरपि
vedaghoṣairbahuvidhaiḥ sāmagānairharipriyaiḥ |
snātvā''gatya hariṃ so'tha toṣayāmāsa tān dvijān
||23||वेदघोषैर्बहुविधैः सामगानैर्हरिप्रियैः ।
स्नात्वाऽऽगत्य हरिं सोऽथ तोषयामास तान् द्विजान्
anekaratnanicayairdhanairvastrairanekaśaḥ |
gobhiraśvairgajairgandhyairicchāviṣayapūraṇaiḥ
||24||अनेकरत्ननिचयैर्धनैर्वस्त्रैरनेकशः ।
गोभिरश्वैर्गजैर्गन्ध्यैरिच्छाविषयपूरणैः
ekonaśatamevaṃ te tasya yajñānapārayan |
śate yajñe samārabdhe śakraścintāṃ parāṃ yayau
||25||एकोनशतमेवं ते तस्य यज्ञानपारयन् ।
शते यज्ञे समारब्धे शक्रश्चिन्तां परां ययौ
kanīyāṃsaṃ sa śaraṇaṃ svapadabhraṃśaśaṅakayā |
kṣīrasāgaramadhyasthaṃ śeṣaśāyinamīśvaram
||26||कनीयांसं स शरणं स्वपदभ्रंशशङकया ।
क्षीरसागरमध्यस्थं शेषशायिनमीश्वरम्
mayā saṃvāhitapadaṃ sevyamānaṃ surairapi |
gīyamānaṃ nāradena vīṇāhastena sādaram
||27||मया संवाहितपदं सेव्यमानं सुरैरपि ।
गीयमानं नारदेन वीणाहस्तेन सादरम्
tumbarupramukhairanyairapsarogaṇakinnaraiḥ |
astaudasau harirdṛṣṭvā taṃ hari sveṣṭasiddhaye |
praṇamya sampuṭaṃ kṛtvā pāṇyorbhāvena sādaram
||28||तुम्बरुप्रमुखैरन्यैरप्सरोगणकिन्नरैः ।
अस्तौदसौ हरिर्दृष्ट्वा तं हरि स्वेष्टसिद्धये ।
प्रणम्य सम्पुटं कृत्वा पाण्योर्भावेन सादरम्
śakra uvāca
namo'nantaśakte namo viśvayone namo viśvabhartre namo viśvakartre |
namo daityahantre namo'nekarūpa namaḥ saktacittārthadāyāstu nityam
||29||नमोऽनन्तशक्ते नमो विश्वयोने नमो विश्वभर्त्रे नमो विश्वकर्त्रे ।
नमो दैत्यहन्त्रे नमोऽनेकरूप नमः सक्तचित्तार्थदायास्तु नित्यम्
ka uvāca
evaṃ stutvā'bravīdenaṃ vāsavo baliceṣṭitam |
balirvirocanasuto vikhyāto bhuvanatraye
||30||एवं स्तुत्वाऽब्रवीदेनं वासवो बलिचेष्टितम् ।
बलिर्विरोचनसुतो विख्यातो भुवनत्रये
grahīṣyati mama padaṃ makhācchataguṇādayam |
yāvattasya bhavedvāṇī sarvaṃ jñātaṃ tu viṣṇunā
||31||ग्रहीष्यति मम पदं मखाच्छतगुणादयम् ।
यावत्तस्य भवेद्वाणी सर्वं ज्ञातं तु विष्णुना
tata ūce sa bhagavānindraṃ saṅkaṭacintayā |
mama bhakto baliḥ śakra tapasvī vijitendriyaḥ
||31||तत ऊचे स भगवानिन्द्रं सङ्कटचिन्तया ।
मम भक्तो बलिः शक्र तपस्वी विजितेन्द्रियः
tapasaḥ phalametena bhoktavyaṃ śrativākyataḥ |
na jāyate vṛthā karma śubhaṃ vā yadi vā'śubham
||33||तपसः फलमेतेन भोक्तव्यं श्रतिवाक्यतः ।
न जायते वृथा कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम्
sādhayiṣye bhavatkāryaṃ sthirī kuru manohare |
tataḥ sa garbhatāṃ pede cādityā jaṭhare vibhuḥ
||34||साधयिष्ये भवत्कार्यं स्थिरी कुरु मनोहरे ।
ततः स गर्भतां पेदे चादित्या जठरे विभुः
suṣūve navame māsi sā'ditistanayaṃ śubham |
prabhayā tasya te dīpā niṣprabhatvamupāgatāḥ
||35||सुषूवे नवमे मासि साऽदितिस्तनयं शुभम् ।
प्रभया तस्य ते दीपा निष्प्रभत्वमुपागताः
snātvā śītajalenāśu jātakarma yathāvidhi |
cakāra kaśyapo dhīmān svastivācanapūrvakam
||36||स्नात्वा शीतजलेनाशु जातकर्म यथाविधि ।
चकार कश्यपो धीमान् स्वस्तिवाचनपूर्वकम्
kṛtvā pitṛmahāyajñaṃ mātṛpūjanapūrvakam |
dadarśa bālakaṃ paścāt prāśayitvā ghṛtaṃ madhu
||37||कृत्वा पितृमहायज्ञं मातृपूजनपूर्वकम् ।
ददर्श बालकं पश्चात् प्राशयित्वा घृतं मधु
hrasvaṃ pṛthulamūrdhānaṃ laghupādaṃ bṛhattanum |
divyajñānasamāyuktaṃ divya dehaṃ caturbhujam
||38||ह्रस्वं पृथुलमूर्धानं लघुपादं बृहत्तनुम् ।
दिव्यज्ञानसमायुक्तं दिव्य देहं चतुर्भुजम्
nānālaṅkārasaṃyuktaṃ jñātvā viṣṇumathānamat |
uvāca ca prasannātmā tapo vaṃśo'dya cakṣuṣī
||39||नानालङ्कारसंयुक्तं ज्ञात्वा विष्णुमथानमत् ।
उवाच च प्रसन्नात्मा तपो वंशोऽद्य चक्षुषी
jñānaṃ tathā''śramo dhanyo dharā svargo rasātalam |
dhanyāstvaddarśanādete saccidānandarūpiṇaḥ
||40||ज्ञानं तथाऽऽश्रमो धन्यो धरा स्वर्गो रसातलम् ।
धन्यास्त्वद्दर्शनादेते सच्चिदानन्दरूपिणः
ka uvāca
evamākarṇya tadvākyamuvāca jagadīśvaraḥ |
adityāstapasā tuṣṭaḥ putratvamahamāgataḥ
||41||एवमाकर्ण्य तद्वाक्यमुवाच जगदीश्वरः ।
अदित्यास्तपसा तुष्टः पुत्रत्वमहमागतः
hartuṃ bhūbhāramatulaṃ jyeṣṭhakāryaṃ ca sādhitum |
ityuktvā prākṛto bhūtvā'rudatstanyaṃ papāvatha
||42||हर्तुं भूभारमतुलं ज्येष्ठकार्यं च साधितुम् ।
इत्युक्त्वा प्राकृतो भूत्वाऽरुदत्स्तन्यं पपावथ
nāmaniṣkramaṇaṃ karma cakre'nnaprāśanaṃ muniḥ |
tṛtīye caulamabde sa pañcame vratabandhanam
||43||नामनिष्क्रमणं कर्म चक्रेऽन्नप्राशनं मुनिः ।
तृतीये चौलमब्दे स पञ्चमे व्रतबन्धनम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite vāmanāvatārakathanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30 ||