bālacarite catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ
kīrtiruvāca
ḍhuṇḍirājāvatāro'yaṃ khyātaste śaktisambhavaḥ |
durāsadavadhārthāya trilokīpālanāya ca
||1||ढुण्डिराजावतारोऽयं ख्यातस्ते शक्तिसम्भवः ।
दुरासदवधार्थाय त्रिलोकीपालनाय च
ekapādaḥ sthitastuṇḍanagare caikapādataḥ |
sthito daityaṃ samākrāntya vārāṇasyāmiti śrutam
||2||एकपादः स्थितस्तुण्डनगरे चैकपादतः ।
स्थितो दैत्यं समाक्रान्त्य वाराणस्यामिति श्रुतम्
ubhābhyāmapi pādābhyāmubhayatra sthitiḥ katham |
evaṃ me saṃśayaṃ brahman nuda tvaṃ sarvavidyataḥ
||3||उभाभ्यामपि पादाभ्यामुभयत्र स्थितिः कथम् ।
एवं मे संशयं ब्रह्मन् नुद त्वं सर्वविद्यतः
muniruvāca
kimasādhyaṃ viśvarūpe viśvakartari viśvape |
viśvavyāpini viśveśe ḍhuṇḍirāje ca śāsati
||4||किमसाध्यं विश्वरूपे विश्वकर्तरि विश्वपे ।
विश्वव्यापिनि विश्वेशे ढुण्डिराजे च शासति
viśvāntaryāmiṇi pare viśvasaṃhārakāriṇi |
saptapātālacaraṇe svargavyāpi śiroruhe
||5||विश्वान्तर्यामिणि परे विश्वसंहारकारिणि ।
सप्तपातालचरणे स्वर्गव्यापि शिरोरुहे
sarvataḥ pāṇicaraṇe sarvataḥ śrotracakṣuṣi |
manasaśca śrutīnāṃ ca brahmādīnāṃ ca yoginām
||6||सर्वतः पाणिचरणे सर्वतः श्रोत्रचक्षुषि ।
मनसश्च श्रुतीनां च ब्रह्मादीनां च योगिनाम्
agamye tattvato vāyupṛthivījalarūpiṇi |
yasya romāñcarandhreṣu brahmāṇḍānāṃ hi koṭayaḥ
||7||अगम्ये तत्त्वतो वायुपृथिवीजलरूपिणि ।
यस्य रोमाञ्चरन्ध्रेषु ब्रह्माण्डानां हि कोटयः
bhramanti pavanodbhūtāḥ pataṅgā iva vyomani |
saṃśayo vā vitarko vā tasmin mātarna vidyate
||8||भ्रमन्ति पवनोद्भूताः पतङ्गा इव व्योमनि ।
संशयो वा वितर्को वा तस्मिन् मातर्न विद्यते
anekarūpiṇi vibhau prabhuḥ kartuṃ carācaram |
yadicchayā bhaved rājñi sudhā viṣasvarūpiṇī
||9||अनेकरूपिणि विभौ प्रभुः कर्तुं चराचरम् ।
यदिच्छया भवेद् राज्ञि सुधा विषस्वरूपिणी
amṛtaṃ viṣarūpaṃ ca tatra kiṃ kiṃ na sambhavet |
avatārasya devasya vicitrā gatirucyate
||10||अमृतं विषरूपं च तत्र किं किं न सम्भवेत् ।
अवतारस्य देवस्य विचित्रा गतिरुच्यते
kiyanto hyavatārā vai kadā kutreti niścitum |
na śakyate suraiḥ sarvaiḥ saśeṣairapi sarvadā
||11||कियन्तो ह्यवतारा वै कदा कुत्रेति निश्चितुम् ।
न शक्यते सुरैः सर्वैः सशेषैरपि सर्वदा
atastyaktvā tu sandehaṃ kathāṃ śuṇu mayeritām |
yāṃ śrutvā sarvadharmajñe mucyate pāpasañcayāt
||12||अतस्त्यक्त्वा तु सन्देहं कथां शुणु मयेरिताम् ।
यां श्रुत्वा सर्वधर्मज्ञे मुच्यते पापसञ्चयात्
sūryavaṃśodbhavo rājā divodāso'bhavatpurā |
vadānyaśca mahāmānī mānyo bhūmaṇḍale'khile
||13||सूर्यवंशोद्भवो राजा दिवोदासोऽभवत्पुरा ।
वदान्यश्च महामानी मान्यो भूमण्डलेऽखिले
vaktā bṛhaspatisamaḥ sarvajñaḥ sarvadā śivaḥ |
vedaśāstrapurāṇānāṃ jñānī vijñajanapriyaḥ
||14||वक्ता बृहस्पतिसमः सर्वज्ञः सर्वदा शिवः ।
वेदशास्त्रपुराणानां ज्ञानी विज्ञजनप्रियः
kāminīmohanatanurjitendriyatayā sthitaḥ |
upakāraparo nityaṃ paradrohaparāṅmukhaḥ
||15||कामिनीमोहनतनुर्जितेन्द्रियतया स्थितः ।
उपकारपरो नित्यं परद्रोहपराङ्मुखः
nispṛhaḥ paravittaṣu sthūlalakṣyaḥ parākramī |
tapasā tasya tuṣṭena brahmaṇā rājyamuttamam
||16||निस्पृहः परवित्तषु स्थूललक्ष्यः पराक्रमी ।
तपसा तस्य तुष्टेन ब्रह्मणा राज्यमुत्तमम्
kāśyāṃ vṛṣṭivihīnāyāṃ dattaṃ lokopakāriṇā |
sarvadevabahiṣkārāt so'pi jagrāha buddhimān
||17||काश्यां वृष्टिविहीनायां दत्तं लोकोपकारिणा ।
सर्वदेवबहिष्कारात् सोऽपि जग्राह बुद्धिमान्
svayamevābhavatso'tha ravirindro hutāśanaḥ |
maruccandraśca dharmeṇa pālayāmāsa tāṃ purīm
||18||स्वयमेवाभवत्सोऽथ रविरिन्द्रो हुताशनः ।
मरुच्चन्द्रश्च धर्मेण पालयामास तां पुरीम्
tapasā tasya sañjātā vṛṣṭirlokā itastataḥ |
avimuktaṃ samāyātāḥ praśaśaṃsurnṛpaṃ ca tam
||19||तपसा तस्य सञ्जाता वृष्टिर्लोका इतस्ततः ।
अविमुक्तं समायाताः प्रशशंसुर्नृपं च तम्
tasya patnī suśīlā sā nāmnā nāma pativratā |
dharmaśīlā dānaparā pativākyaparāyaṇā
||20||तस्य पत्नी सुशीला सा नाम्ना नाम पतिव्रता ।
धर्मशीला दानपरा पतिवाक्यपरायणा
ācāraṃ vyavahāraṃ vā prāyaścittamasau nṛpaḥ |
paṇḍitaiḥ kārayāmāsa rājadaṇḍaṃ na cādade
||21||आचारं व्यवहारं वा प्रायश्चित्तमसौ नृपः ।
पण्डितैः कारयामास राजदण्डं न चाददे
śivena marutaḥ sarve mandāragirimanvayuḥ |
nāpamṛtyurna śoko vā naiva duḥkhaṃ hi kasyacit
||22||शिवेन मरुतः सर्वे मन्दारगिरिमन्वयुः ।
नापमृत्युर्न शोको वा नैव दुःखं हि कस्यचित्
utpātāstrividhā nāsam̐stasmin rājyaṃ praśāsati |
hāhākāraḥ śamaṃ yāto nā'vṛṣṭivihito mahān
||23||उत्पातास्त्रिविधा नासँस्तस्मिन् राज्यं प्रशासति ।
हाहाकारः शमं यातो नाऽवृष्टिविहितो महान्
paśupakṣimanuṣyāṇāṃ sasyāni ca bahūnyapi |
yadā yattaṃ prāṇimātraṃ jātāni vṛṣṭiyogataḥ
||24||पशुपक्षिमनुष्याणां सस्यानि च बहून्यपि ।
यदा यत्तं प्राणिमात्रं जातानि वृष्टियोगतः
svāhāsvadhāvaṣaṭkārāḥ sarva āsan yathā purā |
te ca devāḥ sukhaṃ prāptā ye prārthayannṛpaṃ purā
||25||स्वाहास्वधावषट्काराः सर्व आसन् यथा पुरा ।
ते च देवाः सुखं प्राप्ता ये प्रार्थयन्नृपं पुरा
yaṃ tuṣṭuvuḥ surāḥ sarve brahmavākyapraṇoditāḥ |
so'pi nānā stutiṃ cakre devānāṃ darśanādbhṛśam
||26||यं तुष्टुवुः सुराः सर्वे ब्रह्मवाक्यप्रणोदिताः ।
सोऽपि नाना स्तुतिं चक्रे देवानां दर्शनाद्भृशम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite divodāsopākhyānaṃ nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 44 ||