vareṇyopadeśo nāma saptatriśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
taṃ dṛṣṭvā bālakaṃ prāha sindūro madagarvitaḥ |
lajjā me jāyate manda yudhyato bālakena ha
||1||तं दृष्ट्वा बालकं प्राह सिन्दूरो मदगर्वितः ।
लज्जा मे जायते मन्द युध्यतो बालकेन ह
yāhi śīghraṃ gṛhaṃ bāla piba mātuḥ stanaṃ mudā |
vṛthā maccharapātena sadyo mṛtyumupaiṣyasi
||2||याहि शीघ्रं गृहं बाल पिब मातुः स्तनं मुदा ।
वृथा मच्छरपातेन सद्यो मृत्युमुपैष्यसि
palāyante hi māṃ dṛṣṭvā keśādyāstridivaukasaḥ |
mṛte tvayi tava snehātpitarau te mariṣyataḥ
||3||पलायन्ते हि मां दृष्ट्वा केशाद्यास्त्रिदिवौकसः ।
मृते त्वयि तव स्नेहात्पितरौ ते मरिष्यतः
ato gaccha na me svāsyaṃ darśayasva kiśoraka |
yasya me talaghātena brahmāṇḍaṃ śatadhā bhavet
||4||अतो गच्छ न मे स्वास्यं दर्शयस्व किशोरक ।
यस्य मे तलघातेन ब्रह्माण्डं शतधा भवेत्
deva uvāca
satyamuktaṃ tvayā duṣṭa na cetasi vicāritam |
na jñātaṃ mama sāmarthyaṃ rūpaṃ vā vividhaṃ tvayā
||5||सत्यमुक्तं त्वया दुष्ट न चेतसि विचारितम् ।
न ज्ञातं मम सामर्थ्यं रूपं वा विविधं त्वया
yasya me krodhadṛṣṭayaiva bhraṣṭāḥ syuḥ suranāyakāḥ |
svecchayā'haṃ sṛje bhāvaistribhireva harāmi ca
||6||यस्य मे क्रोधदृष्टयैव भ्रष्टाः स्युः सुरनायकाः ।
स्वेच्छयाऽहं सृजे भावैस्त्रिभिरेव हरामि च
viśvaṃ carācaraṃ nānārūpavāṃstu yuge yuge |
bhūmibhāraṃ mahāghoraṃ harāmi duṣṭanāśanāt
||7||विश्वं चराचरं नानारूपवांस्तु युगे युगे ।
भूमिभारं महाघोरं हरामि दुष्टनाशनात्
na laghurlaghutāmeti parākramayuto'pi cet |
aṇumātro dahedvahniḥ sakalaṃ nagaraṃ mahat
||8||न लघुर्लघुतामेति पराक्रमयुतोऽपि चेत् ।
अणुमात्रो दहेद्वह्निः सकलं नगरं महत्
jijīviṣuśced gaccha tvaṃ natvā māṃ nijamandiram |
mānino naiva nighnanti nataṃ ca śaraṇāgatam
||9||जिजीविषुश्चेद् गच्छ त्वं नत्वा मां निजमन्दिरम् ।
मानिनो नैव निघ्नन्ति नतं च शरणागतम्
no cenmacchastrapātena svargalokaṃ gamiṣyasi |
hate tvayi sukhaṃ yāsye tvayā yatpīḍitaṃ jagat
||10||नो चेन्मच्छस्त्रपातेन स्वर्गलोकं गमिष्यसि ।
हते त्वयि सुखं यास्ये त्वया यत्पीडितं जगत्
brahmaṇo varadānena mā garvaṃ kuru daityarāṭ |
viparītaṃ bhavetsarvaṃ viparītaṃ yathā purā
||11||ब्रह्मणो वरदानेन मा गर्वं कुरु दैत्यराट् ।
विपरीतं भवेत्सर्वं विपरीतं यथा पुरा
stambhe'vatīrṇo nyahanat hiraṇyakaśipuṃ vibhuḥ |
sugrīveṇa hato bandhū rāmamāśritya kālataḥ
||12||स्तम्भेऽवतीर्णो न्यहनत् हिरण्यकशिपुं विभुः ।
सुग्रीवेण हतो बन्धू राममाश्रित्य कालतः
viparītā matirjātā tavāpi kālayogataḥ |
atisthūlo laghutaro bhāsase mama sāmpratam
||13||विपरीता मतिर्जाता तवापि कालयोगतः ।
अतिस्थूलो लघुतरो भाससे मम साम्प्रतम्
dhṛtvā dhairyaṃ ca lajjāṃ ca yuddhaṃ kuru mayā saha |
ka uvāca |
evamuktvā dadhārāśu virāṅrūpaṃ gajānanaḥ
||14||धृत्वा धैर्यं च लज्जां च युद्धं कुरु मया सह ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वा दधाराशु विराङ्रूपं गजाननः
brahmāṇḍadūrdhvamagamanmastakaścaraṇau tathā |
pātālāni ca saptāni bhittvā yātau śrutī diśaḥ
||15||ब्रह्माण्डदूर्ध्वमगमन्मस्तकश्चरणौ तथा ।
पातालानि च सप्तानि भित्त्वा यातौ श्रुती दिशः
paśyati sma yadā daityo bālaṃ taṃ viśvarūpiṇam |
sahasraśirasaṃ devaṃ sahasrākṣaṃ divo bhuvam
||16||पश्यति स्म यदा दैत्यो बालं तं विश्वरूपिणम् ।
सहस्रशिरसं देवं सहस्राक्षं दिवो भुवम्
sahasrapādaṃ vyāpyāśu sthitaṃ vyāpya diśodaśa |
divyāmbaraṃ divyagandhaṃ divyālaṅkārabhūṣitam
||17||सहस्रपादं व्याप्याशु स्थितं व्याप्य दिशोदश ।
दिव्याम्बरं दिव्यगन्धं दिव्यालङ्कारभूषितम्
asaṅkhyasūryasadṛśamasaṅkhyarūpiṇaṃ vibhum |
evaṃ dṛṣṭvā virāṅ rūpaṃ ca kampe daityamānasam
||18||असङ्ख्यसूर्यसदृशमसङ्ख्यरूपिणं विभुम् ।
एवं दृष्ट्वा विराङ् रूपं च कम्पे दैत्यमानसम्
dhṛtvā dhairyaṃ punardaityo yayau devasya sannidhau |
jagarja garjayan vyoma diśo'pi vidiśo'pi ca
||19||धृत्वा धैर्यं पुनर्दैत्यो ययौ देवस्य सन्निधौ ।
जगर्ज गर्जयन् व्योम दिशोऽपि विदिशोऽपि च
udyamya khaḍgaṃ sahasā devaṃ hantumiyeṣa saḥ |
yayau tatpurataḥ krodhātpataṅgo jvalanaṃ yathā
||20||उद्यम्य खड्गं सहसा देवं हन्तुमियेष सः ।
ययौ तत्पुरतः क्रोधात्पतङ्गो ज्वलनं यथा
deva uvāca
nāyaṃ mūḍho vijānīte svarūpaṃ mama durlabham |
ahameva vimokṣyāmītyuktvā kaṇṭhe dadhāra tam
||21||नायं मूढो विजानीते स्वरूपं मम दुर्लभम् ।
अहमेव विमोक्ष्यामीत्युक्त्वा कण्ठे दधार तम्
mamarda sinduraṃ taṃ sa karābhyāṃ balavattaram |
tatastadasṛjāṅgāni vililimpāruṇena saḥ
||22||ममर्द सिन्दुरं तं स कराभ्यां बलवत्तरम् ।
ततस्तदसृजाङ्गानि विलिलिम्पारुणेन सः
tataḥ sindūravadanaḥ sindūrapriya eva ca |
abhavajjagatīkhyāto bhaktakāmaprapūrakaḥ
||23||ततः सिन्दूरवदनः सिन्दूरप्रिय एव च ।
अभवज्जगतीख्यातो भक्तकामप्रपूरकः
sindūre nihate devā mudā puṣpāṇyavākiran |
avādyañjayavādyāni nanṛtuścāpsarogaṇāḥ
||24||सिन्दूरे निहते देवा मुदा पुष्पाण्यवाकिरन् ।
अवाद्यञ्जयवाद्यानि ननृतुश्चाप्सरोगणाः
āyayustatra munayo vasiṣṭhapramukhāḥ surāḥ |
brahmādyāḥ sakalāḥ śakrapurogā vastupāṇayaḥ
||25||आययुस्तत्र मुनयो वसिष्ठप्रमुखाः सुराः ।
ब्रह्माद्याः सकलाः शक्रपुरोगा वस्तुपाणयः
jayaśabdairnamaḥ śabdaiḥ pūrayanto diśo daśa |
tataḥ sarve bhūmipālā yayustatra mudānvitāḥ
||26||जयशब्दैर्नमः शब्दैः पूरयन्तो दिशो दश ।
ततः सर्वे भूमिपाला ययुस्तत्र मुदान्विताः
ṣoḍaśairupacāraistamānarcuḥ parameśvaram |
gajānanaṃ caturbāhuṃ sarvābharaṇabhūṣitam
||27||षोडशैरुपचारैस्तमानर्चुः परमेश्वरम् ।
गजाननं चतुर्बाहुं सर्वाभरणभूषितम्
divyāmbaraṃ divyagandhamākhuvāhanamīśvaram |
prārthayāmāsurindrādyāḥ stotuṃ tvāṃ na hi śaknumaḥ
||28||दिव्याम्बरं दिव्यगन्धमाखुवाहनमीश्वरम् ।
प्रार्थयामासुरिन्द्राद्याः स्तोतुं त्वां न हि शक्नुमः
yatra kuṇṭhāścaturvedā brahmādyāśca munīśvarāḥ |
tvaṃ kartā kāraṇaṃ kāryaṃ rakṣakaḥ poṣako'pi ca
||29||यत्र कुण्ठाश्चतुर्वेदा ब्रह्माद्याश्च मुनीश्वराः ।
त्वं कर्ता कारणं कार्यं रक्षकः पोषकोऽपि च
saṃhartā mohanaścāsya viśvasya jñānadaḥ kvacit |
saritaḥ sāgarā vṛkṣāḥ parvatāḥ paśavo'khilāḥ
||30||संहर्ता मोहनश्चास्य विश्वस्य ज्ञानदः क्वचित् ।
सरितः सागरा वृक्षाः पर्वताः पशवोऽखिलाः
vāyurākāśapṛthivī vahnirvāri tvameva ca |
brahmā viṣṇuḥ śivaḥ śakro maruto munayo'pi ca
||31||वायुराकाशपृथिवी वह्निर्वारि त्वमेव च ।
ब्रह्मा विष्णुः शिवः शक्रो मरुतो मुनयोऽपि च
gandharvāścāraṇāḥ siddhā yakṣarākṣasapannagāḥ |
apsarakinnarā deva tvameva sa carācaram
||32||गन्धर्वाश्चारणाः सिद्धा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
अप्सरकिन्नरा देव त्वमेव स चराचरम्
vayaṃ dhanyā yato dṛṣṭaḥ pratyakṣaṃ mokṣasādhanaḥ |
sindūre tu hate deva sukhaṃ prāptā surottamāḥ
||33||वयं धन्या यतो दृष्टः प्रत्यक्षं मोक्षसाधनः ।
सिन्दूरे तु हते देव सुखं प्राप्ता सुरोत्तमाः
rājāno munayo lokāḥ svasvakārye mudā ratāḥ |
bhaviṣyanti svadhāsvāhāvaṣaṭkārāśritāḥ kriyāḥ
||34||राजानो मुनयो लोकाः स्वस्वकार्ये मुदा रताः ।
भविष्यन्ति स्वधास्वाहावषट्काराश्रिताः क्रियाः
nānāvatāraiḥ kuruṣe pālanaṃ tvaṃ viśeṣataḥ |
duṣṭānāṃ nāśanaṃ sadyo bhaktānāṃ kāmapūrakaḥ
||35||नानावतारैः कुरुषे पालनं त्वं विशेषतः ।
दुष्टानां नाशनं सद्यो भक्तानां कामपूरकः
ka uvāca
evamuktvā surāstaṃ tu vyadadhuḥ sarva eva te |
prāsādaṃ ramyaśikharaṃ sthāpayitvā gajānanam
||36||एवमुक्त्वा सुरास्तं तु व्यदधुः सर्व एव ते ।
प्रासादं रम्यशिखरं स्थापयित्वा गजाननम्
yasya darśanamātreṇa mucyate pātakājjanaḥ |
kulāni tārayetsapta smaraṇādasya mānavaḥ
||37||यस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते पातकाज्जनः ।
कुलानि तारयेत्सप्त स्मरणादस्य मानवः
pūjayitvā praṇamyainaṃ paritṛptiṃ yayuḥ surāḥ |
tatastaṃ munayaḥ sarve pupūjuḥ paramādarāt
||38||पूजयित्वा प्रणम्यैनं परितृप्तिं ययुः सुराः ।
ततस्तं मुनयः सर्वे पुपूजुः परमादरात्
sindūraheti nāmāsya cakruḥ sindūranāśanāt |
atisantuṣṭamanaso natvā jagmuḥ svamāśramam
||39||सिन्दूरहेति नामास्य चक्रुः सिन्दूरनाशनात् ।
अतिसन्तुष्टमनसो नत्वा जग्मुः स्वमाश्रमम्
tataḥ sarve munivarā natvā devaṃ subhaktitaḥ |
pupūjaḥ paramātmānaṃ nānādravyairanekaśaḥ
||40||ततः सर्वे मुनिवरा नत्वा देवं सुभक्तितः ।
पुपूजः परमात्मानं नानाद्रव्यैरनेकशः
rājasadanamiti te kṣetraṃ khyātimupaiṣyati |
vareṇyastaṃ vilokyaiva nijaputramabudhyata
||41||राजसदनमिति ते क्षेत्रं ख्यातिमुपैष्यति ।
वरेण्यस्तं विलोक्यैव निजपुत्रमबुध्यत
yato rājñāṃ padānyāśu hatvā daityaṃ sudāruṇam |
dattāni bhavatā nāthasindūraṃ lokakaṇṭakam
||42||यतो राज्ञां पदान्याशु हत्वा दैत्यं सुदारुणम् ।
दत्तानि भवता नाथसिन्दूरं लोककण्टकम्
daityavimardana iti nāma khyātimupaiṣyati |
pupūja tanayaṃ snehāt tadā dṛṣṭaparākramam
||43||दैत्यविमर्दन इति नाम ख्यातिमुपैष्यति ।
पुपूज तनयं स्नेहात् तदा दृष्टपराक्रमम्
mumoca snehajaṃ cāśru na śaśāka prabhāṣitum |
atigadgadakaṇṭhatvādruroda bhṛśaduḥkhitaḥ
||44||मुमोच स्नेहजं चाश्रु न शशाक प्रभाषितुम् ।
अतिगद्गदकण्ठत्वाद्रुरोद भृशदुःखितः
vareṇya uvāca
mūḍhabhāvena santyakto vighnabhītena pāpinā |
yaṃ tvāṃ pujayituṃ yātā brahmaśakrapurogamāḥ
||45||मूढभावेन सन्त्यक्तो विघ्नभीतेन पापिना ।
यं त्वां पुजयितुं याता ब्रह्मशक्रपुरोगमाः
anantakoṭibrahmāṇḍanāyakaṃ tvāṃ na vidmahe |
kāmadhenuṃ nidhiṃ kalpavṛkṣaṃ mūḍho yathā tyajet
||46||अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायकं त्वां न विद्महे ।
कामधेनुं निधिं कल्पवृक्षं मूढो यथा त्यजेत्
māyayā mohitaste'hamatyajaṃ tvāṃ tathā gṛhāt |
ka uvāca |
iti tacchucamākarṇya kṛpayā parameśvaraḥ
||47||मायया मोहितस्तेऽहमत्यजं त्वां तथा गृहात् ।
क उवाच ।
इति तच्छुचमाकर्ण्य कृपया परमेश्वरः
āliliṅga vareṇyaṃ taṃ caturbāhubhirādarāt |
uvāca parayā bhaktyā vareṇyanṛpatiṃ vibhuḥ
||48||आलिलिङ्ग वरेण्यं तं चतुर्बाहुभिरादरात् ।
उवाच परया भक्त्या वरेण्यनृपतिं विभुः
deva uvāca
purākalpe mahāraṇye tapastaptaṃ sudāruṇam |
ubhābhyāṃ pakvaparṇāni bhakṣayitvā vaṭasya ha
||49||पुराकल्पे महारण्ये तपस्तप्तं सुदारुणम् ।
उभाभ्यां पक्वपर्णानि भक्षयित्वा वटस्य ह
divyavarṣasahasreṇa prasanno'haṃ tadābhavam ||
bhavadbhyāṃhi vṛtaḥ putro na mokṣo mūḍhabhāvataḥ
||50||दिव्यवर्षसहस्रेण प्रसन्नोऽहं तदाभवम् ॥
भवद्भ्यांहि वृतः पुत्रो न मोक्षो मूढभावतः
so'haṃ putratvamāpanno bhūbhāraharaṇāyaca ||
sindūrasya vadhaṃ karttuṃ sādhūnāṃ pālanaṃ tathā
||51||सोऽहं पुत्रत्वमापन्नो भूभारहरणायच ॥
सिन्दूरस्य वधं कर्त्तुं साधूनां पालनं तथा
anyathā na śarīraṃ me nirākārasya sākṣiṇaḥ |
vacanaṃ tu kṛtaṃ satyaṃ trailokyasyāpi toṣaṇam
||52||अन्यथा न शरीरं मे निराकारस्य साक्षिणः ।
वचनं तु कृतं सत्यं त्रैलोक्यस्यापि तोषणम्
yāsye'dhunā nijaṃ dhāma na tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ |
vareṇya uvāca |
saṃsāre bahuduḥkhāni dṛṣṭāni duḥsahāni ca
||53||यास्येऽधुना निजं धाम न त्वं शोके मनः कृथाः ।
वरेण्य उवाच ।
संसारे बहुदुःखानि दृष्टानि दुःसहानि च
idānīṃ mokṣamārgaṃ me kṛpayā diśa duḥkhahan |
sākṣātkāre kathaṃ bandhastava syād dviradānana
||54||इदानीं मोक्षमार्गं मे कृपया दिश दुःखहन् ।
साक्षात्कारे कथं बन्धस्तव स्याद् द्विरदानन
muktiṃ yenopadeśena yāsyāmi tadvadasva me |
yogaṃ taṃ yena santyakṣye kāmaṃ krodhaṃ mṛterbhayam
||55||मुक्तिं येनोपदेशेन यास्यामि तद्वदस्व मे ।
योगं तं येन सन्त्यक्ष्ये कामं क्रोधं मृतेर्भयम्
ka uvāca
evamākarṇya tadvākyaṃ kṛpayā sa gajānanaḥ |
upaveśya svāsane taṃ hastaṃ śirasi cādadhat
||56||एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं कृपया स गजाननः ।
उपवेश्य स्वासने तं हस्तं शिरसि चादधत्
gaṇeśagītāṃ tasmai sa upadeṣṭaṃ pracakrame |
nirasya sarvasandehān viśvarūpaṃ pradarśya ca
||57||गणेशगीतां तस्मै स उपदेष्टं प्रचक्रमे ।
निरस्य सर्वसन्देहान् विश्वरूपं प्रदर्श्य च
gītāsāraṃ sa budhvaivaḥ gaṇeśasyopadeśataḥ |
sthāpya rājyamamātyeṣu tapase vanamāyayau
||58||गीतासारं स बुध्वैवः गणेशस्योपदेशतः ।
स्थाप्य राज्यममात्येषु तपसे वनमाययौ
ativairāgyasaṃyukto dadhyau taṃ ca gajānanam |
āvartayat sadā gītāmananya viṣayaḥkṛtī
||59||अतिवैराग्यसंयुक्तो दध्यौ तं च गजाननम् ।
आवर्तयत् सदा गीतामनन्य विषयःकृती
yathā jalaṃ jale kṣiptaṃ jalameva hi jāyate |
tathā taddhyānataḥ so'pi tanmayatvamupāyayau
||60||यथा जलं जले क्षिप्तं जलमेव हि जायते ।
तथा तद्ध्यानतः सोऽपि तन्मयत्वमुपाययौ
muniruvāca
caturānana deveśa kṛpayā parayā vada
||4||चतुरानन देवेश कृपया परया वद
gītāṃ tāṃ tu gaṇeśasya sarvā'jñānavināśanīm
||61||गीतां तां तु गणेशस्य सर्वाऽज्ञानविनाशनीम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vareṇyopadeśo nāma saptatriśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 137 ||