dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ
dūtāvūcatuḥ
pretabhūtapiśācānāṃ loko'yaṃ rājasattama |
nindāpaiśūnyatāsteyakṛto yāntyatra bhūpate
||1||प्रेतभूतपिशाचानां लोकोऽयं राजसत्तम ।
निन्दापैशून्यतास्तेयकृतो यान्त्यत्र भूपते
tato'gre paśyati smāsau lokāvasurarakṣasām |
yatra te vividhākārā ūrdhvakeśā bhayānakāḥ
||2||ततोऽग्रे पश्यति स्मासौ लोकावसुररक्षसाम् ।
यत्र ते विविधाकारा ऊर्ध्वकेशा भयानकाः
ghorāsyāśca lalajjivhā meghanādā dharopamāḥ |
agnikuṇḍanibhāṃstān sa dṛṣṭvā papraccha tau punaḥ
||3||घोरास्याश्च ललज्जिव्हा मेघनादा धरोपमाः ।
अग्निकुण्डनिभांस्तान् स दृष्ट्वा पप्रच्छ तौ पुनः
keṣāmidaṃ puraṃ dūtau gadataṃ me'nupṛcchataḥ |
tāvucaturayaṃ loko duṣṭadānavarakṣasām
||4||केषामिदं पुरं दूतौ गदतं मेऽनुपृच्छतः ।
तावुचतुरयं लोको दुष्टदानवरक्षसाम्
śrautasmārtakriyāhīnā atra tiṣṭhanti pāpinaḥ |
tadagre sa dadarśā'tha lokaṃ gandharvasevitam
||5||श्रौतस्मार्तक्रियाहीना अत्र तिष्ठन्ति पापिनः ।
तदग्रे स ददर्शाऽथ लोकं गन्धर्वसेवितम्
raupyasvarṇagṛhā yatra ratnakāñcanabhūmayaḥ |
naranāryaḥ kāmaratyo nṛtyagānaviśāradāḥ
||6||रौप्यस्वर्णगृहा यत्र रत्नकाञ्चनभूमयः ।
नरनार्यः कामरत्यो नृत्यगानविशारदाः
atisaukhyakaraṃ taṃ sa dṛṣṭvā papraccha tau punaḥ |
keṣāmidaṃ puraṃ dūtau gadataṃ me'nupṛcchataḥ
||7||अतिसौख्यकरं तं स दृष्ट्वा पप्रच्छ तौ पुनः ।
केषामिदं पुरं दूतौ गदतं मेऽनुपृच्छतः
tāvūcatuḥ
gandharvanagaraṃ cedaṃ devasthāneṣu gāyakāḥ |
prāpnuvanti mahāpuṇyādidaṃ puramanuttamam
||8||गन्धर्वनगरं चेदं देवस्थानेषु गायकाः ।
प्राप्नुवन्ति महापुण्यादिदं पुरमनुत्तमम्
siddhacāraṇayakṣāṇāṃ guhyakānāṃ puraṃ mahat |
nānāvrataistathā dānairgamyaṃ puṇyasamuccayaiḥ
||9||सिद्धचारणयक्षाणां गुह्यकानां पुरं महत् ।
नानाव्रतैस्तथा दानैर्गम्यं पुण्यसमुच्चयैः
dūtau ca tau nṛpaṃ paścāddarśayetāṃ garīyasīm |
(darśayāmāsatustau ca nṛpaṃ paścāt garīyasīm |
) indrasya nagarīṃ ramyāmaśvamedhaśatārjitām
||10||दूतौ च तौ नृपं पश्चाद्दर्शयेतां गरीयसीम् ।
(दर्शयामासतुस्तौ च नृपं पश्चात् गरीयसीम् ।
) इन्द्रस्य नगरीं रम्यामश्वमेधशतार्जिताम्
suvarṇaratnagodānarathāśvagajadānataḥ |
gamyāṃ tīrthābhiṣekādyaiḥ puṇyairnānāvidhairapi
||11||सुवर्णरत्नगोदानरथाश्वगजदानतः ।
गम्यां तीर्थाभिषेकाद्यैः पुण्यैर्नानाविधैरपि
tatrendrabhavanaṃ ramyaṃ tāvadarśayatāṃ śubham |
nṛpo nirīkṣya tau proce yacchrutaṃ dṛṣṭameva tat
||12||तत्रेन्द्रभवनं रम्यं तावदर्शयतां शुभम् ।
नृपो निरीक्ष्य तौ प्रोचे यच्छ्रुतं दृष्टमेव तत्
agnilokaṃ tato'gre tau darśayantau nṛpaṃ śubham |
yatrāgnihotriṇo vahnitejaso bhāntyanekaśaḥ
||13||अग्निलोकं ततोऽग्रे तौ दर्शयन्तौ नृपं शुभम् ।
यत्राग्निहोत्रिणो वह्नितेजसो भान्त्यनेकशः
tato'darśayetāṃ bhūpaṃ yamalokaṃ śubhāśubham |
yatra puṇyakṛto yānti tathā pāpakṛto'pi ca
||14||ततोऽदर्शयेतां भूपं यमलोकं शुभाशुभम् ।
यत्र पुण्यकृतो यान्ति तथा पापकृतोऽपि च
sa dharmaḥ sukṛtāṃ bhāti krūro duṣkṛtakarmaṇām |
sukṛtaḥ sarvabhogāṃstu duṣkṛto narakānapi
||15||स धर्मः सुकृतां भाति क्रूरो दुष्कृतकर्मणाम् ।
सुकृतः सर्वभोगांस्तु दुष्कृतो नरकानपि
bhuñjate prāṇinaḥ svasvakarmabhogānanekaśaḥ |
kumbhīpāke ca pacyante chidyante cāsipatrakaiḥ
||16||भुञ्जते प्राणिनः स्वस्वकर्मभोगाननेकशः ।
कुम्भीपाके च पच्यन्ते छिद्यन्ते चासिपत्रकैः
ayoghanena tāḍyante kṛtyante kaṇṭakairapi |
tāmisre cāndhatāmisre kṛmikuṇḍe sapūyake
||17||अयोघनेन ताड्यन्ते कृत्यन्ते कण्टकैरपि ।
तामिस्रे चान्धतामिस्रे कृमिकुण्डे सपूयके
pātyante narake ghore duṣkṛtaḥ prāṇinaḥ sa tān |
nirīkṣyāmīlayannetre yātaṃ yātamiti bruvan
||18||पात्यन्ते नरके घोरे दुष्कृतः प्राणिनः स तान् ।
निरीक्ष्यामीलयन्नेत्रे यातं यातमिति ब्रुवन्
tato'gre darśayetāṃ tau kauberaṃ lokamuttamam |
atyāścaryakaraṃ śakralokādativaraṃ param
||19||ततोऽग्रे दर्शयेतां तौ कौबेरं लोकमुत्तमम् ।
अत्याश्चर्यकरं शक्रलोकादतिवरं परम्
ratnakāñcanayuktāni gṛhāṇi dīptimanti ca |
ratnakāñcanadānena tulādānaiśca koṭiśaḥ
||20||रत्नकाञ्चनयुक्तानि गृहाणि दीप्तिमन्ति च ।
रत्नकाञ्चनदानेन तुलादानैश्च कोटिशः
prāpnuvanti mahābhāgāḥ kauberaṃ lokamuttamam |
tato'darśayetāṃ taṃ tau vāruṇaṃ lokamuttamam
||21||प्राप्नुवन्ति महाभागाः कौबेरं लोकमुत्तमम् ।
ततोऽदर्शयेतां तं तौ वारुणं लोकमुत्तमम्
tīrthānnadānatolabhyaṃ kuberabhavanātigam |
apsu sarve śuṣkadehā vasanti sukhabhoginaḥ
||22||तीर्थान्नदानतोलभ्यं कुबेरभवनातिगम् ।
अप्सु सर्वे शुष्कदेहा वसन्ति सुखभोगिनः
vāpīkūpataḍāgānāṃ dṛśyanteḥ jaladāyinaḥ |
tato'gre darśayetāṃ tau vāyulokaṃ sukhāvaham
||23||वापीकूपतडागानां दृश्यन्तेः जलदायिनः ।
ततोऽग्रे दर्शयेतां तौ वायुलोकं सुखावहम्
dadate vyajanaṃ grīṣme sauśīraṃ karpuraṃ jalam |
vasanti vāyuloke te svecchāyātivihāriṇaḥ
||24||ददते व्यजनं ग्रीष्मे सौशीरं कर्पुरं जलम् ।
वसन्ति वायुलोके ते स्वेच्छायातिविहारिणः
tato'gredarśayetāṃ tau sūryalokaṃ durāsadam |
pañcāgnisādhanaratāḥ sūryabhaktiparāyaṇāḥ
||25||ततोऽग्रेदर्शयेतां तौ सूर्यलोकं दुरासदम् ।
पञ्चाग्निसाधनरताः सूर्यभक्तिपरायणाः
avāptakāmā munayaḥ sarve te sūryavarcasaḥ |
nivasanti nirābādhā brahmakalpaśataṃ narāḥ
||26||अवाप्तकामा मुनयः सर्वे ते सूर्यवर्चसः ।
निवसन्ति निराबाधा ब्रह्मकल्पशतं नराः
nākṣatraṃ candralokaṃ ca darśayetāṃ nṛpaṃ tataḥ |
muktāphalasuvarṇānāṃ dānena somayāgataḥ
||27||नाक्षत्रं चन्द्रलोकं च दर्शयेतां नृपं ततः ।
मुक्ताफलसुवर्णानां दानेन सोमयागतः
prāpnuvanti mahātmāno lokamenaṃ supuṇyataḥ |
golokaṃ ca tato'gre tau darśayetāṃ nṛpaṃ tadā
||28||प्राप्नुवन्ति महात्मानो लोकमेनं सुपुण्यतः ।
गोलोकं च ततोऽग्रे तौ दर्शयेतां नृपं तदा
gosahasrāṇi ye dadyurbrāhmaṇebhyo yathāvidhi |
romasaṅkhyaistu kalpaiste goloke nivasanti hi
||29||गोसहस्राणि ये दद्युर्ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि ।
रोमसङ्ख्यैस्तु कल्पैस्ते गोलोके निवसन्ति हि
satyalokaṃ tato'gre tau darśayetāṃ cirantanam |
satyavratā vedavido vedādhyayanatatparāḥ
||30||सत्यलोकं ततोऽग्रे तौ दर्शयेतां चिरन्तनम् ।
सत्यव्रता वेदविदो वेदाध्ययनतत्पराः
sadācārāḥ śāstravidaḥ purāṇapāṭhakāśca ye |
annadānaratā yajñakartārastīrthasevinaḥ
||31||सदाचाराः शास्त्रविदः पुराणपाठकाश्च ये ।
अन्नदानरता यज्ञकर्तारस्तीर्थसेविनः
apratigrāhakā viprāḥ paropakṛtikāriṇaḥ |
tapasvino dānaparāḥ satyalokaṃ vrajanti te
||32||अप्रतिग्राहका विप्राः परोपकृतिकारिणः ।
तपस्विनो दानपराः सत्यलोकं व्रजन्ति ते
gavyūtyaṣṭasahasreṇa vistīrṇaṃ tāvadāyatam |
yatra brahmā munigaṇairgaṇai rājarṣiṇāṃ paraiḥ
||33||गव्यूत्यष्टसहस्रेण विस्तीर्णं तावदायतम् ।
यत्र ब्रह्मा मुनिगणैर्गणै राजर्षिणां परैः
devarṣīṇāṃ dānavānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā |
stūyamāno divārātraṃ sevyate bhaktitatparaiḥ
||34||देवर्षीणां दानवानां गन्धर्वाप्सरसां तथा ।
स्तूयमानो दिवारात्रं सेव्यते भक्तितत्परैः
yatrendra bhavanāmāni gṛhāṇi parito lasan |
taṃ dṛṣṭvā nṛpatirlokaṃ vismitaḥ prāha tau tadā
||35||यत्रेन्द्र भवनामानि गृहाणि परितो लसन् ।
तं दृष्ट्वा नृपतिर्लोकं विस्मितः प्राह तौ तदा
nṛpa uvāca
dhanyo'smyanugṛhīto'smi gaṇeśena kṛpāvatā |
bhavadbhyāṃca yato dṛṣṭāḥ svargalokāḥ sudurlabhāḥ
||36||धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि गणेशेन कृपावता ।
भवद्भ्यांच यतो दृष्टाः स्वर्गलोकाः सुदुर्लभाः
ka uvāca
taṃ punardarśayetāṃ tau vaikuṇṭhaṃ viśrutaṃ triṣu |
lokeṣu tatra gacchanti vaiṣṇavā bhaktitatparāḥ
||37||तं पुनर्दर्शयेतां तौ वैकुण्ठं विश्रुतं त्रिषु ।
लोकेषु तत्र गच्छन्ति वैष्णवा भक्तितत्पराः
sarvalokeṣu śreṣṭhaṃ taṃ nopamā yasya vidyate |
śeṣo na varṇane śakto'nekavaktro na cātmabhūḥ
||38||सर्वलोकेषु श्रेष्ठं तं नोपमा यस्य विद्यते ।
शेषो न वर्णने शक्तोऽनेकवक्त्रो न चात्मभूः
urjasnāyī jhaṣasnāyī meṣasnāyī tilānnadaḥ |
godo gītādhyayanavān prāṇināñcopakṛcca yaḥ
||39||उर्जस्नायी झषस्नायी मेषस्नायी तिलान्नदः ।
गोदो गीताध्ययनवान् प्राणिनाञ्चोपकृच्च यः
viṣṇulokaṃ vrajatyāśu sahasra pañcayojanam |
sūryacandraprakāśāni viśvakarmakṛtāni ca
||40||विष्णुलोकं व्रजत्याशु सहस्र पञ्चयोजनम् ।
सूर्यचन्द्रप्रकाशानि विश्वकर्मकृतानि च
mandirāṇi prabhāsanti ratnakāñcanarājataiḥ |
yeṣu no praviśatyeva tamo ratnamarīcibhiḥ
||41||मन्दिराणि प्रभासन्ति रत्नकाञ्चनराजतैः ।
येषु नो प्रविशत्येव तमो रत्नमरीचिभिः
parivārayuto lakṣmyā yatra tiṣṭhati daityahā |
jaharṣa nṛpavaryo'sau dṛṣṭvā tatpuṇyasañcayāt
||42||परिवारयुतो लक्ष्म्या यत्र तिष्ठति दैत्यहा ।
जहर्ष नृपवर्योऽसौ दृष्ट्वा तत्पुण्यसञ्चयात्
tato'gre darśayetāṃ tau kailāsaṃ giriśālayam |
merostu śikhare ramye'yutayojanavistṛte
||43||ततोऽग्रे दर्शयेतां तौ कैलासं गिरिशालयम् ।
मेरोस्तु शिखरे रम्येऽयुतयोजनविस्तृते
ravicandraprakāśāni harmyāṇi yatra bhānti ca |
yatra pañcākṣarajapā rudrādhyāyajapāśca ye
||44||रविचन्द्रप्रकाशानि हर्म्याणि यत्र भान्ति च ।
यत्र पञ्चाक्षरजपा रुद्राध्यायजपाश्च ये
anekasādhanaratāḥ puṇyavanto vrajanti ha |
taṃ dṛṣṭvā prāha nṛpatirvināyakaprasādataḥ
||45||अनेकसाधनरताः पुण्यवन्तो व्रजन्ति ह ।
तं दृष्ट्वा प्राह नृपतिर्विनायकप्रसादतः
dṛṣṭavā sarve devalokāḥ puṇyadā darśanānnṛṇām |
tato'gre na raviścandraḥ sahasrayojanāvadhi
||46||दृष्टवा सर्वे देवलोकाः पुण्यदा दर्शनान्नृणाम् ।
ततोऽग्रे न रविश्चन्द्रः सहस्रयोजनावधि
vimānaprabhayā yāti na ca paśyanti kiñcana |
meghanādanibhaṃ śabdaṃ śuśrāva duḥsahaṃ nṛpaḥ
||47||विमानप्रभया याति न च पश्यन्ति किञ्चन ।
मेघनादनिभं शब्दं शुश्राव दुःसहं नृपः
girivaryaprakāśānāṃ bhramarāṇāṃ samantataḥ |
kasya śabdaḥ śrūyate'yamiti papraccha tau nṛpaḥ
||48||गिरिवर्यप्रकाशानां भ्रमराणां समन्ततः ।
कस्य शब्दः श्रूयतेऽयमिति पप्रच्छ तौ नृपः
kadā drakṣyāmi devasya pādapadmamiti sphuṭam |
dadarśa purato rājā śaktiṃ bhrāmarikāṃ dṛḍhām
||49||कदा द्रक्ष्यामि देवस्य पादपद्ममिति स्फुटम् ।
ददर्श पुरतो राजा शक्तिं भ्रामरिकां दृढाम्
anekādityasaṅakāśāṃ brahmāṇḍagrāsasāhasām |
prasāritamukhāṃ bhīmāṃ dṛṣṭvā mūrcchāmiyānnṛpaḥ
||50||अनेकादित्यसङकाशां ब्रह्माण्डग्राससाहसाम् ।
प्रसारितमुखां भीमां दृष्ट्वा मूर्च्छामियान्नृपः
āśvāsya ninyatustaṃ tu dūtāvagre nṛpaṃ tadā |
tata ādhāraśaktiṃ sa tato'pyatibhayaṅakarām
||51||आश्वास्य निन्यतुस्तं तु दूतावग्रे नृपं तदा ।
तत आधारशक्तिं स ततोऽप्यतिभयङकराम्
dṛṣṭavā cakampe nṛpatirbhrāmarīṃ mastake sthitām |
karālakeśāṃ lamboṣṭhī dīrghajivhāṃ prabhāyutām
||52||दृष्टवा चकम्पे नृपतिर्भ्रामरीं मस्तके स्थिताम् ।
करालकेशां लम्बोष्ठी दीर्घजिव्हां प्रभायुताम्
āśvāsito vrajannagre so'paśyat kāmadāyinīm |
ādhāraśaktiṃ saṃviṣṭāṃ yojanāyutavistṛtām
||53||आश्वासितो व्रजन्नग्रे सोऽपश्यत् कामदायिनीम् ।
आधारशक्तिं संविष्टां योजनायुतविस्तृताम्
bhramanti parvatā yasyāḥ śvāsavāyuvivartanāt |
vajrātiniṣṭhurairdehairyasyāstiṣṭhati sā purī
||54||भ्रमन्ति पर्वता यस्याः श्वासवायुविवर्तनात् ।
वज्रातिनिष्ठुरैर्देहैर्यस्यास्तिष्ठति सा पुरी
vadataḥ sma nṛpaṃ dūtau paśya svānandapattanam |
yaddhyānaparitṛpto'si koṭisūryanibhaṃ śubham
||55||वदतः स्म नृपं दूतौ पश्य स्वानन्दपत्तनम् ।
यद्ध्यानपरितृप्तोऽसि कोटिसूर्यनिभं शुभम्
ratnakāñcanasambhinnā bhāti yatra gṛhāḥ pare |
muktārajatasūryāśmanirmitāścasahasraśaḥ
||56||रत्नकाञ्चनसम्भिन्ना भाति यत्र गृहाः परे ।
मुक्तारजतसूर्याश्मनिर्मिताश्चसहस्रशः
nīlāśmakuṭṭimā yatra pumāṃso yatra vahnibhāḥ |
yatra vāpīkūpataḍāgāśca yatra bhānti sarāṃsi ca
||57||नीलाश्मकुट्टिमा यत्र पुमांसो यत्र वह्निभाः ।
यत्र वापीकूपतडागाश्च यत्र भान्ति सरांसि च
svacchaśītāmbunīlāni pītaratnataṭāni ca |
yadambupānānna jarā na kṣud rogo nṛṇāṃ bhavet
||58||स्वच्छशीताम्बुनीलानि पीतरत्नतटानि च ।
यदम्बुपानान्न जरा न क्षुद् रोगो नृणां भवेत्
ākrīḍā vimalā nānāvṛkṣavallīvirājitāḥ |
divyauṣadhyo divā sūryakoṭibhā bhānti yatra ca
||59||आक्रीडा विमला नानावृक्षवल्लीविराजिताः ।
दिव्यौषध्यो दिवा सूर्यकोटिभा भान्ति यत्र च
candrapṛṣṭhe prapaśyanti kalaṅkarahite mukham |
vilāsinījanā yatra sarvadā'dhogate niśi
||60||चन्द्रपृष्ठे प्रपश्यन्ति कलङ्करहिते मुखम् ।
विलासिनीजना यत्र सर्वदाऽधोगते निशि
yatrapuṣpavanāmodaḥ śramaṃ hanti vihāriṇām |
ikṣusāgaratīraṃ tatprāpyottarurmudā yutāḥ
||61||यत्रपुष्पवनामोदः श्रमं हन्ति विहारिणाम् ।
इक्षुसागरतीरं तत्प्राप्योत्तरुर्मुदा युताः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe svānandabhuvanaprāptivarṇanaṃ nāma dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ || 52 ||