bālacarite daityatrayavadhonāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
kāśirājagṛhe brahman vivāhaḥ sa kadā'bhavat |
tanmamācakṣva bhagavan vistarāccaturānana
||1||काशिराजगृहे ब्रह्मन् विवाहः स कदाऽभवत् ।
तन्ममाचक्ष्व भगवन् विस्तराच्चतुरानन
ka uvāca
ekaikaṃ naśyate'riṣṭamaparaṃ yāti vai punaḥ |
asminnaṣṭe kariṣyāmītyevaṃ yāvad vicāryate
||2||एकैकं नश्यतेऽरिष्टमपरं याति वै पुनः ।
अस्मिन्नष्टे करिष्यामीत्येवं यावद् विचार्यते
kūpe ca kandare naṣṭe trayo'pyanye udīritāḥ |
andhako'mbhāsurastuṅgo rākṣasāḥ krūradarśanāḥ
||3||कूपे च कन्दरे नष्टे त्रयोऽप्यन्ये उदीरिताः ।
अन्धकोऽम्भासुरस्तुङ्गो राक्षसाः क्रूरदर्शनाः
jighāṃsayā gatā bālaṃ tato yuddhamavartata |
śrutvā yeṣāṃ tu saṅgrāmaṃ brahmādyāḥ prāpalan bhayāt
||4||जिघांसया गता बालं ततो युद्धमवर्तत ।
श्रुत्वा येषां तु सङ्ग्रामं ब्रह्माद्याः प्रापलन् भयात्
diggajā marditā yaistu vibudhānāṃ tu kā kathā |
kadā yaṃ kaśyapasuto bhavitā dṛṣṭigocaraḥ
||5||दिग्गजा मर्दिता यैस्तु विबुधानां तु का कथा ।
कदा यं कश्यपसुतो भविता दृष्टिगोचरः
nāśayāmo'nekadhā tamiti vyavasitā bhṛśam |
yāvantaḥ preṣitā vīrāstāvanto nidhanaṃ gatāḥ
||6||नाशयामोऽनेकधा तमिति व्यवसिता भृशम् ।
यावन्तः प्रेषिता वीरास्तावन्तो निधनं गताः
vayamenaṃ haniṣyāmo'jitvā yāmo na vai gṛhān |
vahnirūpaṃ samāsthāya dāhayāmo muneḥ sutam
||7||वयमेनं हनिष्यामोऽजित्वा यामो न वै गृहान् ।
वह्निरूपं समास्थाय दाहयामो मुनेः सुतम्
andhakastvabravīt tatra tamasā vyāpya khaṃ diśaḥ |
andhakāraṃ kariṣyāmi dharāyāmatha sarvataḥ
||8||अन्धकस्त्वब्रवीत् तत्र तमसा व्याप्य खं दिशः ।
अन्धकारं करिष्यामि धरायामथ सर्वतः
tataḥ parasparadṛrśirna syātteṣāṃ kadācana |
ambhāsuro'bravīttatra mahīṃ sarvāṃ jalena ha
||9||ततः परस्परदृर्शिर्न स्यात्तेषां कदाचन ।
अम्भासुरोऽब्रवीत्तत्र महीं सर्वां जलेन ह
āpuraṃ plāvayiṣyāmi samantān na gatirbhavet |
tuṅgo'bravīdahaṃ tuṅgo girirbhūtvā purīṃ tu tām
||10||आपुरं प्लावयिष्यामि समन्तान् न गतिर्भवेत् ।
तुङ्गोऽब्रवीदहं तुङ्गो गिरिर्भूत्वा पुरीं तु ताम्
āloḍya cūrṇayiṣyāmi sapakṣa iva parvataḥ |
andhakāre jale vahnau parvate sarvataḥ sthite
||11||आलोड्य चूर्णयिष्यामि सपक्ष इव पर्वतः ।
अन्धकारे जले वह्नौ पर्वते सर्वतः स्थिते
ko'pi gantuṃ na śaknoti kathaṃ bālo gamiṣyati |
evaṃ niścitasaṅkalpā jagarjuste trayo bhṛśam
||12||कोऽपि गन्तुं न शक्नोति कथं बालो गमिष्यति ।
एवं निश्चितसङ्कल्पा जगर्जुस्ते त्रयो भृशम्
teṣāṃ garjitaśabdena kampitaṃ bhuvanatrayam |
tatyajurnijavelānte sāgarāḥ kṣubhitodakāḥ
||13||तेषां गर्जितशब्देन कम्पितं भुवनत्रयम् ।
तत्यजुर्निजवेलान्ते सागराः क्षुभितोदकाः
tato raviṃ samācchādya tasthau tatrāndhakāsuraḥ |
andhakāremahāghore na prājñāyata kiñcana
||14||ततो रविं समाच्छाद्य तस्थौ तत्रान्धकासुरः ।
अन्धकारेमहाघोरे न प्राज्ञायत किञ्चन
akasmād rajanī prāptā vyavasāya parairjanaiḥ |
snānāsaktairjapāsaktairhomāsaktairnṛbhistadā
||15||अकस्माद् रजनी प्राप्ता व्यवसाय परैर्जनैः ।
स्नानासक्तैर्जपासक्तैर्होमासक्तैर्नृभिस्तदा
tapaḥsu vedaghoṣeṣu vivāhopanayādiṣu |
kīrtaneṣu purāṇeṣu dvijadevārcanādiṣu
||16||तपःसु वेदघोषेषु विवाहोपनयादिषु ।
कीर्तनेषु पुराणेषु द्विजदेवार्चनादिषु
saktairnānāvidhairlokairniśā prāptā vratādiṣu |
jajalpuḥ kimu vindhyo'yaṃ ruṇaddhi sūryamaṇḍalam
||17||सक्तैर्नानाविधैर्लोकैर्निशा प्राप्ता व्रतादिषु ।
जजल्पुः किमु विन्ध्योऽयं रुणद्धि सूर्यमण्डलम्
athavā pralayo bhāvī voparāgaḥ samāgataḥ |
sabhāyāmūcurāsīnaṃ rājānamiti paṇḍitāḥ
||18||अथवा प्रलयो भावी वोपरागः समागतः ।
सभायामूचुरासीनं राजानमिति पण्डिताः
tarkayanti yāvadeva gāvo'guḥ svagṛhāntaram |
asambhāvitavelāsu cakrurdīpān gṛhe gṛhe
||19||तर्कयन्ति यावदेव गावोऽगुः स्वगृहान्तरम् ।
असम्भावितवेलासु चक्रुर्दीपान् गृहे गृहे
kathamastamitirjātā na pāko na ca bhojanam |
vyasmayanta tadā nāryo duduhurgāśca kāścana
||20||कथमस्तमितिर्जाता न पाको न च भोजनम् ।
व्यस्मयन्त तदा नार्यो दुदुहुर्गाश्च काश्चन
dīpikābhiḥ kāṣṭhadīpairvyavahāraṃ janāstadā |
cakrurduḥkhena kāryāṇi vāṇijo brāhmaṇādayaḥ
||21||दीपिकाभिः काष्ठदीपैर्व्यवहारं जनास्तदा ।
चक्रुर्दुःखेन कार्याणि वाणिजो ब्राह्मणादयः
sevakānāṃ mahānandaḥ kāmināṃ cābhavat tadā |
sālasānāṃ prasuptānāṃ nidrālūnāṃ tathaiva ca
||22||सेवकानां महानन्दः कामिनां चाभवत् तदा ।
सालसानां प्रसुप्तानां निद्रालूनां तथैव च
evaṃ kṛte cāndhakena nāmnā cāmbhāsurastadā |
megharūpeṇa vavṛṣe dhārā hastikaropamāḥ
||23||एवं कृते चान्धकेन नाम्ना चाम्भासुरस्तदा ।
मेघरूपेण ववृषे धारा हस्तिकरोपमाः
śampāprakāśato lokāḥ kṣaṇamīkṣāṃ pracakrire |
jaladhārā bhayātsarve gṛhamadhye sthirāstadā
||24||शम्पाप्रकाशतो लोकाः क्षणमीक्षां प्रचक्रिरे ।
जलधारा भयात्सर्वे गृहमध्ये स्थिरास्तदा
prāsādānyapatat kecidgṛhāṇāṃ bhittikā api |
antaḥ kecidbahiḥ kecinmṛtā janacayāstadā
||25||प्रासादान्यपतत् केचिद्गृहाणां भित्तिका अपि ।
अन्तः केचिद्बहिः केचिन्मृता जनचयास्तदा
jhañjhāvāta hatā vṛkṣāḥ patitā dharaṇītale |
saudāminībhirnirdagdhā drumā gṛhacayā bahu
||26||झञ्झावात हता वृक्षाः पतिता धरणीतले ।
सौदामिनीभिर्निर्दग्धा द्रुमा गृहचया बहु
uttīrābhirnadībhiḥ sā samudrairiva saṃplutā |
nagarī sarvalokāḍhyā sarvasattvasamākulā
||27||उत्तीराभिर्नदीभिः सा समुद्रैरिव संप्लुता ।
नगरी सर्वलोकाढ्या सर्वसत्त्वसमाकुला
ka uvāca
pralayaṃ daityamāyāṃ ca jñātvā sa karuṇākaraḥ |
vināyako'karonmāyāṃ balena vaṭamuccakaiḥ
||28||प्रलयं दैत्यमायां च ज्ञात्वा स करुणाकरः ।
विनायकोऽकरोन्मायां बलेन वटमुच्चकैः
nirmame tatkṣaṇādekaṃ latāgulmaiḥ suśobhitam |
śatayojanavistīrṇaṃ jaṭāśākhāsamanvitam
||29||निर्ममे तत्क्षणादेकं लतागुल्मैः सुशोभितम् ।
शतयोजनविस्तीर्णं जटाशाखासमन्वितम्
pakṣirūpeṇa tatrāsau sthito gaganalehinī |
pakṣau bhūmau pratiṣṭhāpya spṛśaṃśca śirasā nabhaḥ
||30||पक्षिरूपेण तत्रासौ स्थितो गगनलेहिनी ।
पक्षौ भूमौ प्रतिष्ठाप्य स्पृशंश्च शिरसा नभः
prakāśayāmāsa purīṃ pītvā cañcvā jalaṃ mahat |
kareṇāśoṣayad vanyakarīva palvalodakam
||31||प्रकाशयामास पुरीं पीत्वा चञ्च्वा जलं महत् ।
करेणाशोषयद् वन्यकरीव पल्वलोदकम्
janā harṣād hi jagadurgato vighno gataṃ jalam |
gate'ndhakāre dadṛśurvaṭaṃ sāndrataraṃ ca tam
||32||जना हर्षाद् हि जगदुर्गतो विघ्नो गतं जलम् ।
गतेऽन्धकारे ददृशुर्वटं सान्द्रतरं च तम्
pakṣiṇaṃ cādbhutākāraṃ na dṛṣṭaṃ na ca vai śrutam |
sarve janā yayustatra nyagrodhe sthātumutsukāḥ
||33||पक्षिणं चाद्भुताकारं न दृष्टं न च वै श्रुतम् ।
सर्वे जना ययुस्तत्र न्यग्रोधे स्थातुमुत्सुकाः
aśvargajairathairuṣṭraiḥ śibikābhirnṛbhistu taiḥ |
strībhirdāsaiḥ kāśirājo vaṭasyādhaḥ samāyayau
||34||अश्वर्गजैरथैरुष्ट्रैः शिबिकाभिर्नृभिस्तु तैः ।
स्त्रीभिर्दासैः काशिराजो वटस्याधः समाययौ
paśavaḥ sārameyāśca biḍālā vanagocarāḥ |
vināyakaprabhāveṇa na vṛṣṭistatra no tamaḥ
||35||पशवः सारमेयाश्च बिडाला वनगोचराः ।
विनायकप्रभावेण न वृष्टिस्तत्र नो तमः
cakruḥ sarve pūrvavat te varṇāḥ karma yathāvidhi |
paurāḥ sadvyavasāyeṣu samasajjanta pūrvavat
||36||चक्रुः सर्वे पूर्ववत् ते वर्णाः कर्म यथाविधि ।
पौराः सद्व्यवसायेषु समसज्जन्त पूर्ववत्
sarveṣāṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ pakṣirūpamadhārat |
jagadīśo gaṇeśo nu na jānīmo'tra kiñcana
||37||सर्वेषां रक्षणं कर्तुं पक्षिरूपमधारत् ।
जगदीशो गणेशो नु न जानीमोऽत्र किञ्चन
vistārya pakṣān vṛṣṭiṃ yo nyaṣedhīd daityakāritām |
vṛṣṭiṃ solkāṃ sakarakāṃ svayaṃ sehe sukhena saḥ
||38||विस्तार्य पक्षान् वृष्टिं यो न्यषेधीद् दैत्यकारिताम् ।
वृष्टिं सोल्कां सकरकां स्वयं सेहे सुखेन सः
iti lokāstarkayitvā sthitā nirvyākulāstadā |
ekādaśa gatā ghasrā evaṃ tatra sthitasya ca
||39||इति लोकास्तर्कयित्वा स्थिता निर्व्याकुलास्तदा ।
एकादश गता घस्रा एवं तत्र स्थितस्य च
nājñāsīt ko'pi caritaṃ vināyakakṛtaṃ dvija |
dṛṣṭvā vināyakaṃ bālaṃ krīḍantaṃ bālayūthagam
||40||नाज्ञासीत् कोऽपि चरितं विनायककृतं द्विज ।
दृष्ट्वा विनायकं बालं क्रीडन्तं बालयूथगम्
tato daityo kṣīṇaśaktī niśceṣṭau samapadyatām |
tuṅgo jagarja bahudhā nādayan pradiśo diśaḥ
||41||ततो दैत्यो क्षीणशक्ती निश्चेष्टौ समपद्यताम् ।
तुङ्गो जगर्ज बहुधा नादयन् प्रदिशो दिशः
girirūpaṃ samāsthāya haniṣye pakṣiṇaṃ kṣaṇāta |
bruvannevaṃ kṣaṇenāsau parvato'bhūde bhayaṅkaraḥ
||42||गिरिरूपं समास्थाय हनिष्ये पक्षिणं क्षणात ।
ब्रुवन्नेवं क्षणेनासौ पर्वतोऽभूदे भयङ्करः
saronadīsamāyuktaḥ pañcayojanavistṛtaḥ |
divyauṣadhībhirdīptābhirbhāsayan gaganaṃ diśaḥ
||43||सरोनदीसमायुक्तः पञ्चयोजनविस्तृतः ।
दिव्यौषधीभिर्दीप्ताभिर्भासयन् गगनं दिशः
nānāpakṣisamāyukto vāḍavāśramamaṇḍitaḥ |
sapakṣaṃ parvataṃ dṛṣṭvā patamānaṃ sa pakṣirāṭ
||44||नानापक्षिसमायुक्तो वाडवाश्रममण्डितः ।
सपक्षं पर्वतं दृष्ट्वा पतमानं स पक्षिराट्
uḍḍīya paribabhrāma vārayāmāsa tajjalam |
ghūrṇayan pakṣavātena jaṅgamājaṅgamam jagat
||45||उड्डीय परिबभ्राम वारयामास तज्जलम् ।
घूर्णयन् पक्षवातेन जङ्गमाजङ्गमम् जगत्
prasthā nipatitā bhūmau parvatānāmitastataḥ |
cañcvā dadhre sa tuṅgādriṃ kāśyapiḥ phaṇinaṃ yathā
||46||प्रस्था निपतिता भूमौ पर्वतानामितस्ततः ।
चञ्च्वा दध्रे स तुङ्गाद्रिं काश्यपिः फणिनं यथा
saha tenābhraman khe'sau lakṣayan dānavāvubhau |
andhakaṃ caraṇaikena pareṇāmbhāsuraṃ ca saḥ
||47||सह तेनाभ्रमन् खेऽसौ लक्षयन् दानवावुभौ ।
अन्धकं चरणैकेन परेणाम्भासुरं च सः
atikramya bhuvarlokamiyāya sa mahākhagaḥ |
atibhramaṇakhinnāste taptāśca sūryaraśmibhiḥ
||48||अतिक्रम्य भुवर्लोकमियाय स महाखगः ।
अतिभ्रमणखिन्नास्ते तप्ताश्च सूर्यरश्मिभिः
nipeturvyasavo bhūmau trayaḥ parvatasannibhāḥ |
patantaścūrṇayāmāsurvanānyupavanāni ca
||49||निपेतुर्व्यसवो भूमौ त्रयः पर्वतसन्निभाः ।
पतन्तश्चूर्णयामासुर्वनान्युपवनानि च
draṣṭuṃ daityaśarīrāṇi strībālasahitā janāḥ |
yayuste nagarābhyāśe vīkṣyāścaryaṃ paraṃ yayuḥ
||50||द्रष्टुं दैत्यशरीराणि स्त्रीबालसहिता जनाः ।
ययुस्ते नगराभ्याशे वीक्ष्याश्चर्यं परं ययुः
khaṇḍāni taccharīrāṇāṃ khaṇḍaśailā ivābabhuḥ |
nirasya māyāṃ daityānāṃ tato lokā visismire
||51||खण्डानि तच्छरीराणां खण्डशैला इवाबभुः ।
निरस्य मायां दैत्यानां ततो लोका विसिस्मिरे
(māyāyāṃ sannirastāyāṃ lokāstatra visismire) vaṭaṃ taṃ devarūpeṇa dadṛśurna ca vai punaḥ |
antarhite vaṭe pakṣirūpaṃ tatyāja so'rbhakaḥ
||52||(मायायां सन्निरस्तायां लोकास्तत्र विसिस्मिरे) वटं तं देवरूपेण ददृशुर्न च वै पुनः ।
अन्तर्हिते वटे पक्षिरूपं तत्याज सोऽर्भकः
tato vināyakaṃ bālaṃ kāśirājo liliṅga ha |
pṛṣṭvā kuśalasampraśnaṃ nāgarāśca nṛpaśca tam
||53||ततो विनायकं बालं काशिराजो लिलिङ्ग ह ।
पृष्ट्वा कुशलसम्प्रश्नं नागराश्च नृपश्च तम्
pupūjaḥ paramaprītyā vighnanāśaṃ vināyakam |
praśaśaṃsurmudā devaṃ kaśyapasya sutaṃ janāḥ
||54||पुपूजः परमप्रीत्या विघ्ननाशं विनायकम् ।
प्रशशंसुर्मुदा देवं कश्यपस्य सुतं जनाः
na jānīmo vayaṃ devaṃ māyāṃ daityakṛtāṃ parām |
sāmarthyaṃ te guṇāṃścāpi yatra vedā vikuṇṭhitāḥ
||55||न जानीमो वयं देवं मायां दैत्यकृतां पराम् ।
सामर्थ्यं ते गुणांश्चापि यत्र वेदा विकुण्ठिताः
līlayā rakṣitāḥ sarve mocitā bahusaṅkaṭāt |
vātā gatā vināśaṃ ca utpātāścaiva vṛṣṭayaḥ
||56||लीलया रक्षिताः सर्वे मोचिता बहुसङ्कटात् ।
वाता गता विनाशं च उत्पाताश्चैव वृष्टयः
bhāti bimbaṃ raveḥ samyagandhakāre gate layam |
manāṃsi sarvalokānāṃ prasannāni mudā tadā
||57||भाति बिम्बं रवेः सम्यगन्धकारे गते लयम् ।
मनांसि सर्वलोकानां प्रसन्नानि मुदा तदा
nadyaḥ prasannasalilāḥ sarvamāsīd yathā purā |
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi devadeve vināyake
||58||नद्यः प्रसन्नसलिलाः सर्वमासीद् यथा पुरा ।
ववर्षुः पुष्पवर्षाणि देवदेवे विनायके
nānāvādyaninādaiste'laṅkṛtaṃ puramāviśan |
dadurdānāni viprebhyo devo naḥ prīyatāmitī
||59||नानावाद्यनिनादैस्तेऽलङ्कृतं पुरमाविशन् ।
ददुर्दानानि विप्रेभ्यो देवो नः प्रीयतामिती
śāntihomaṃ vidhāyā'sau nṛpo'dād godhanaṃ bahu |
visṛjya sarvān bubhuje vināyakayuto nṛpaḥ
||60||शान्तिहोमं विधायाऽसौ नृपोऽदाद् गोधनं बहु ।
विसृज्य सर्वान् बुभुजे विनायकयुतो नृपः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite daityatrayavadhonāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ || 20 ||