bālacarite ekādaśo'dhyāyaḥ
kaśyapa uvāca
ayaṃ tu madgṛhe ko'pi hyavatīrṇaḥ paraḥ pumān |
anirvācyaguṇo hīno guṇaistribhiranāvṛtaḥ
||1||अयं तु मद्गृहे कोऽपि ह्यवतीर्णः परः पुमान् ।
अनिर्वाच्यगुणो हीनो गुणैस्त्रिभिरनावृतः
etadvirodhaṃ yaḥ kuryāt sa padabhraṃśatāmiyāt |
etasyādbhutakarmāṇi śaṛṇu me gadataḥ sura
||2||एतद्विरोधं यः कुर्यात् स पदभ्रंशतामियात् ।
एतस्याद्भुतकर्माणि शृणु मे गदतः सुर
virajā rākṣasī ghorā hantumenaṃ samāgatā |
sā hatā tena bālena patitā hi dviyojanā
||3||विरजा राक्षसी घोरा हन्तुमेनं समागता ।
सा हता तेन बालेन पतिता हि द्वियोजना
uddhataścaiva dhundhuśca daityo paramadurmadau |
śukarūpadharāvenaṃ nihantuṃ samupāgatau
||4||उद्धतश्चैव धुन्धुश्च दैत्यो परमदुर्मदौ ।
शुकरूपधरावेनं निहन्तुं समुपागतौ
pakṣe dhṛtvā pothitau tau śilāyāṃ gatajīvitau |
nipetaturdharāpṛṣṭhe viśālau sarvadṛggatau
||5||पक्षे धृत्वा पोथितौ तौ शिलायां गतजीवितौ ।
निपेततुर्धरापृष्ठे विशालौ सर्वदृग्गतौ
tathaiva citragandharvo jale nakratvamāgataḥ |
etasya sparśamātreṇa gato divyaśarīratām
||6||तथैव चित्रगन्धर्वो जले नक्रत्वमागतः ।
एतस्य स्पर्शमात्रेण गतो दिव्यशरीरताम्
hāhāhūhūtumburūṇāṃ sattvasaṃśodhanāya saḥ |
jahāra pañcāyatanaṃ pañcadhā svayamapyabhūt
||7||हाहाहूहूतुम्बुरूणां सत्त्वसंशोधनाय सः ।
जहार पञ्चायतनं पञ्चधा स्वयमप्यभूत्
sarveṣāṃ ca samakṣaṃ vo nihatāḥ pañca rākṣasāḥ |
evaṃ munivacaḥ śrutvā babhāṇa balavṛtrahā
||8||सर्वेषां च समक्षं वो निहताः पञ्च राक्षसाः ।
एवं मुनिवचः श्रुत्वा बभाण बलवृत्रहा
indra uvāca
na dṛṣṭo'sya guṇotkarṣastāvanmānyo bhavetkatham |
ka uvāca |
tato dideśa vāyuṃ sa nayainaṃ vyomamaṇḍalam
||9||न दृष्टोऽस्य गुणोत्कर्षस्तावन्मान्यो भवेत्कथम् ।
क उवाच ।
ततो दिदेश वायुं स नयैनं व्योममण्डलम्
tasyānujñāpadaṃ vāyuryugānta sadṛśo vavau |
āndolayansarvalokaṃ bhrāmayan kudharānbhṛśam
||10||तस्यानुज्ञापदं वायुर्युगान्त सदृशो ववौ ।
आन्दोलयन्सर्वलोकं भ्रामयन् कुधरान्भृशम्
akālaḥ pralayaḥ kiṃ nu prārabdho lokanāśanaḥ |
ityevaṃ bhṛśasaṃvignā ṛṣayaśca ca kampire
||11||अकालः प्रलयः किं नु प्रारब्धो लोकनाशनः ।
इत्येवं भृशसंविग्ना ऋषयश्च च कम्पिरे
baṭuṃ netuṃ samāyāto mahāśaktyā prabhañjanaḥ |
na cāsanaṃ tvasya calaṃ roma vā samapadyata
||12||बटुं नेतुं समायातो महाशक्त्या प्रभञ्जनः ।
न चासनं त्वस्य चलं रोम वा समपद्यत
bhagne vāyau tu samprāha śuṣmāṇaṃ pākaśāsanaḥ |
dahainaṃ tvaṃ baṭuṃ śīghraṃ draṣṭavyā śaktiradya te
||13||भग्ने वायौ तु सम्प्राह शुष्माणं पाकशासनः ।
दहैनं त्वं बटुं शीघ्रं द्रष्टव्या शक्तिरद्य ते
tadājñāṃ śirasā gṛhya jagāma tamuṣarbudhaḥ |
nirdahanniva trīn lokān pralayānalasannibhaḥ
||14||तदाज्ञां शिरसा गृह्य जगाम तमुषर्बुधः ।
निर्दहन्निव त्रीन् लोकान् प्रलयानलसन्निभः
bhasmīkartuṃ drumān sarvān śoṣayan sarvasāgarān |
taṃ dahantaṃ janān sarvān dṛṣṭvā kaśyapanandanaḥ
||15||भस्मीकर्तुं द्रुमान् सर्वान् शोषयन् सर्वसागरान् ।
तं दहन्तं जनान् सर्वान् दृष्ट्वा कश्यपनन्दनः
tatkṣaṇādagilad rogī bheṣajaṃ guṭikāmiva |
gilite tādṛśe vahnau krodhasaṃraktalocanaḥ
||16||तत्क्षणादगिलद् रोगी भेषजं गुटिकामिव ।
गिलिते तादृशे वह्नौ क्रोधसंरक्तलोचनः
sahasralocano lokāṃllocanaiḥ sarvalocanaiḥ |
tāvad dadarśa taṃ tatra sahasrādhikalocanam
||17||सहस्रलोचनो लोकांल्लोचनैः सर्वलोचनैः ।
तावद् ददर्श तं तत्र सहस्राधिकलोचनम्
asaṅkhyaśīrṣamukuṭamanantaśrotrasaṃyutam |
anantahastacaraṇamanantodāravikramam
||18||असङ्ख्यशीर्षमुकुटमनन्तश्रोत्रसंयुतम् ।
अनन्तहस्तचरणमनन्तोदारविक्रमम्
śaśisūryāgninayanaṃ śikhāvyāptanabhastalam |
saptapātālacaraṇaṃ saptalokaikamastakam
||19||शशिसूर्याग्निनयनं शिखाव्याप्तनभस्तलम् ।
सप्तपातालचरणं सप्तलोकैकमस्तकम्
asaṅkhyasūryasaṅkāśamasaṅkhyendrasusevitam |
asaṅkhyakeśasaṃyuktaṃ nānābrahmāṇḍaromakam
||20||असङ्ख्यसूर्यसङ्काशमसङ्ख्येन्द्रसुसेवितम् ।
असङ्ख्यकेशसंयुक्तं नानाब्रह्माण्डरोमकम्
āmūlāgrādyathā vṛkṣe bhavantyaudumbarāṇi vai |
audumbare vā maśakāḥ saṅkhyātītā bhavanti hi
||2||आमूलाग्राद्यथा वृक्षे भवन्त्यौदुम्बराणि वै ।
औदुम्बरे वा मशकाः सङ्ख्यातीता भवन्ति हि
tathaivaikaikaromāñcaṃ saṅkhyātītāṇḍa saṃyutam |
paśyaṃstatraivaikataraṃ bhrāntaḥśakro viveśa ha
||22||तथैवैकैकरोमाञ्चं सङ्ख्यातीताण्ड संयुतम् ।
पश्यंस्तत्रैवैकतरं भ्रान्तःशक्रो विवेश ह
paśyati sma sa tanmadhye trailokyaṃ sacarācaram |
araṇyakadalīkośapatre patre yathā phalam
||23||पश्यति स्म स तन्मध्ये त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
अरण्यकदलीकोशपत्रे पत्रे यथा फलम्
asaṅkhyātaṃ jagat tatra paśyati sma śacīpatiḥ |
babhrāma bhrāntacitto'sau nālabhan nirgamaṃ tataḥ
||24||असङ्ख्यातं जगत् तत्र पश्यति स्म शचीपतिः ।
बभ्राम भ्रान्तचित्तोऽसौ नालभन् निर्गमं ततः
tato nanāma mūrdhnā'sāvedaṃ bhagnamanorathaḥ |
prārthayāmāsa deveśaṃ tadāśakro gajānanam
||25||ततो ननाम मूर्ध्नाऽसावेदं भग्नमनोरथः ।
प्रार्थयामास देवेशं तदाशक्रो गजाननम्
śakra uvāca
bhūbhāraharaṇārthaṃ yo jātaḥ kaśyapanandanaḥ |
acintyo mahimā yasya kimu varṇyo bhavenmama
||26||भूभारहरणार्थं यो जातः कश्यपनन्दनः ।
अचिन्त्यो महिमा यस्य किमु वर्ण्यो भवेन्मम
nirgamaṃ dehi deveśa kukṣeratyantavistarāt |
adṛṣṭapārād varṣāṇi dvādaśa bhramatā mayā
||27||निर्गमं देहि देवेश कुक्षेरत्यन्तविस्तरात् ।
अदृष्टपाराद् वर्षाणि द्वादश भ्रमता मया
tava kukṣau mayā'darśi bhuvanāni caturdaśa |
sthāne sthāne vibhaktāni pratiromāñcamekarāṭ
||28||तव कुक्षौ मयाऽदर्शि भुवनानि चतुर्दश ।
स्थाने स्थाने विभक्तानि प्रतिरोमाञ्चमेकराट्
samaṣṭivyaṣṭirūpāṇi mahāvistāravanti ca |
dṛṣṭāni tava rūpāṇi susaumyānītarāṇi ca
||29||समष्टिव्यष्टिरूपाणि महाविस्तारवन्ति च ।
दृष्टानि तव रूपाणि सुसौम्यानीतराणि च
adbhutānyapyasaṅkhyāni vaktrāṇi nayanāni ca |
dṛṣṭvā durdarśarūpāṇi jagatkṣobhakarāṇi te
||30||अद्भुतान्यप्यसङ्ख्यानि वक्त्राणि नयनानि च ।
दृष्ट्वा दुर्दर्शरूपाणि जगत्क्षोभकराणि ते
daityadānavapūrṇāni suramānavavanti ca |
yakṣarakṣaḥ piśācādicaturākaravanti ca
||31||दैत्यदानवपूर्णानि सुरमानववन्ति च ।
यक्षरक्षः पिशाचादिचतुराकरवन्ति च
vikarālamahorūpamupasaṃhara viśvakṛt |
gato mohaṃ smṛtirlabdhā prasādānnikhileśvara
||32||विकरालमहोरूपमुपसंहर विश्वकृत् ।
गतो मोहं स्मृतिर्लब्धा प्रसादान्निखिलेश्वर
kāyena manasā buddhyā vācā tvāṃ śaraṇaṃ gataḥ |
prākṛtaṃ darśaya vibho rūpaṃ te bhaktavatsala
||33||कायेन मनसा बुद्ध्या वाचा त्वां शरणं गतः ।
प्राकृतं दर्शय विभो रूपं ते भक्तवत्सल
ka uvāca
evaṃ yāvat prārthayate svātmānaṃ tāvadeva saḥ |
sabhāmadhyagataṃ taṃ ca dadarśabrahmacāriṇam
||34||एवं यावत् प्रार्थयते स्वात्मानं तावदेव सः ।
सभामध्यगतं तं च ददर्शब्रह्मचारिणम्
paśyatāṃ sarvalokānāṃ sāṣṭāṅga praṇanāma tam |
ativismitacitto'sau lajjāharṣasamanvitaḥ
||35||पश्यतां सर्वलोकानां साष्टाङ्ग प्रणनाम तम् ।
अतिविस्मितचित्तोऽसौ लज्जाहर्षसमन्वितः
śaṛṇvastu sarvadeveṣu nunāva brahmacāriṇam |
jātaṃ munigṛhe śāntaṃ krīḍāmānuṣarūpiṇam
||36||शृण्वस्तु सर्वदेवेषु नुनाव ब्रह्मचारिणम् ।
जातं मुनिगृहे शान्तं क्रीडामानुषरूपिणम्
śakra uvāca
jāne na tvā'nantaśakti pareśaṃ viśvātmānaṃ viśvabījaṃ guṇeśam |
viśvābhāsaṃ viśvavandyaṃ trisatyaṃ tredhābhūtaṃ janmarakṣārtihetum
||37||जाने न त्वाऽनन्तशक्ति परेशं विश्वात्मानं विश्वबीजं गुणेशम् ।
विश्वाभासं विश्ववन्द्यं त्रिसत्यं त्रेधाभूतं जन्मरक्षार्तिहेतुम्
ekaṃ nityaṃ saccidānandanarūpaṃ sarvādhyakṣaṃ kāraṇātītamīśam |
ceṣṭāhetuṃ sthāvare jaṅgame ca vāñchāpūraṃ sarvagaṃ tvā'bhivande
||38||एकं नित्यं सच्चिदानन्दनरूपं सर्वाध्यक्षं कारणातीतमीशम् ।
चेष्टाहेतुं स्थावरे जङ्गमे च वाञ्छापूरं सर्वगं त्वाऽभिवन्दे
sarveśānaṃ sarvavidyānidhānaṃ sarvātmānaṃ sarvabodhāvabhāsam |
sarvātītaṃ vāṅamanogocaraṃ tvāṃ sarvāvāsaṃ sarvavijñānamīḍe
||39||सर्वेशानं सर्वविद्यानिधानं सर्वात्मानं सर्वबोधावभासम् ।
सर्वातीतं वाङमनोगोचरं त्वां सर्वावासं सर्वविज्ञानमीडे
ka uvāca
evaṃ stutvā ca natvā ca sampūjya svāṅkuśaṃ dadau |
kalpavṛkṣaṃ ja dāsyau dve vināyaka iti sphuṭam
||40||एवं स्तुत्वा च नत्वा च सम्पूज्य स्वाङ्कुशं ददौ ।
कल्पवृक्षं ज दास्यौ द्वे विनायक इति स्फुटम्
cakāra nāma śakro'tha smaraṇāt sarvasiddhidam |
jayaśabdairnamaḥ śabdairvādyaśabdairanekadhā
||41||चकार नाम शक्रोऽथ स्मरणात् सर्वसिद्धिदम् ।
जयशब्दैर्नमः शब्दैर्वाद्यशब्दैरनेकधा
gandharvagītaninadairapsaronṛtyanisvanaiḥ |
vyāptamāsīt puṣpavarṣaistadā vyoma dharātalam
||42||गन्धर्वगीतनिनदैरप्सरोनृत्यनिस्वनैः ।
व्याप्तमासीत् पुष्पवर्षैस्तदा व्योम धरातलम्
pratikūlavahā nadya āsan pūrvavahāḥ śubhāḥ |
prasannamāsīd dikcakraṃ vavurvātāḥ sukhāvahāḥ
||43||प्रतिकूलवहा नद्य आसन् पूर्ववहाः शुभाः ।
प्रसन्नमासीद् दिक्चक्रं ववुर्वाताः सुखावहाः
pradakṣiṇārciṣaḥ śāntā āsan sarvatra vahnayaḥ |
tataḥ prasannaḥ śakrāya dadāvabhayamekarāṭ
||44||प्रदक्षिणार्चिषः शान्ता आसन् सर्वत्र वह्नयः ।
ततः प्रसन्नः शक्राय ददावभयमेकराट्
bhavitā na bhayaṃ kvāpi tava śakra raṇājire |
paṭhasva stotrametatvaṃ trisandhyaṃ bhaktitatparaḥ
||45||भविता न भयं क्वापि तव शक्र रणाजिरे ।
पठस्व स्तोत्रमेतत्वं त्रिसन्ध्यं भक्तितत्परः
anyo'pi yaḥ paṭhed bhaktyā ślokatrayamidaṃ naraḥ |
sa sarvānāpnuyāt kāmān sarvatra vijayī bhavet
||46||अन्योऽपि यः पठेद् भक्त्या श्लोकत्रयमिदं नरः ।
स सर्वानाप्नुयात् कामान् सर्वत्र विजयी भवेत्
tataḥ śakro namaskṛtya varaṃ prāpya śubhāvaham |
tataḥ sarve namaskṛtya svaṃ svaṃ sthānaṃ yayurmudā
||47||ततः शक्रो नमस्कृत्य वरं प्राप्य शुभावहम् ।
ततः सर्वे नमस्कृत्य स्वं स्वं स्थानं ययुर्मुदा
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite indragarvaharaṇaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||