bālacarite kapaṭi daityavadho nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
apare'hani samprāpte kā kathā samapadyata |
tāṃ me kathaya lokeśa śaṛṇvan tṛpyāmi na kvacit
||1||अपरेऽहनि सम्प्राप्ते का कथा समपद्यत ।
तां मे कथय लोकेश शृण्वन् तृप्यामि न क्वचित्
ka uvāca
śaṛṇuṣvāvahito brahman kathayāmi samāsataḥ |
vināyakakṛtāṃ divyāṃ kathāṃ pāpāpanodinīm
||2||शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् कथयामि समासतः ।
विनायककृतां दिव्यां कथां पापापनोदिनीम्
udite tu divānāthe nityakarma samāpya tau |
krīḍārthamagamad bālo rājā bhadrāsanaṃ tathā
||3||उदिते तु दिवानाथे नित्यकर्म समाप्य तौ ।
क्रीडार्थमगमद् बालो राजा भद्रासनं तथा
daityo'tha brāhmaṇo bhūtvā jyotiḥśāstraviśāradaḥ |
tālīyaṃ pustakaṃ vāme mālāṃ dakṣe kare dadhat
||4||दैत्योऽथ ब्राह्मणो भूत्वा ज्योतिःशास्त्रविशारदः ।
तालीयं पुस्तकं वामे मालां दक्षे करे दधत्
pāṭalaṃ paridhānaṃ ca śirovastraṃ mahattaram |
gopīcandana sambhūtāṃstilakān dvādaśāpi ca
||5||पाटलं परिधानं च शिरोवस्त्रं महत्तरम् ।
गोपीचन्दन सम्भूतांस्तिलकान् द्वादशापि च
atidīrghatamaśśmaśrurājagāma nṛpāntikam |
samīpamāgataṃ yāvat tāvad rājā nanāma tam
||6||अतिदीर्घतमश्श्मश्रुराजगाम नृपान्तिकम् ।
समीपमागतं यावत् तावद् राजा ननाम तम्
utthāya taṃ samīpe sa svāsane sanyaveśayat |
prapaccha kuśalaṃ tasmai kāryaṃ cāgamanaṃ kutaḥ
||7||उत्थाय तं समीपे स स्वासने सन्यवेशयत् ।
प्रपच्छ कुशलं तस्मै कार्यं चागमनं कुतः
kiṃ ca te nāma viprendra kiṃ jñānaṃ kiṃ ca te tapaḥ |
vada satyaṃ mune kṛtvā kṛpāṃ mayi kṛpānidhe
||8||किं च ते नाम विप्रेन्द्र किं ज्ञानं किं च ते तपः ।
वद सत्यं मुने कृत्वा कृपां मयि कृपानिधे
ka uvāca
evaṃ pṛṣṭaḥ sa tenāśu dattvāśīrvacanaṃ purā |
anukrameṇa sakalaṃ nijagāda mahāmune
||9||एवं पृष्टः स तेनाशु दत्त्वाशीर्वचनं पुरा ।
अनुक्रमेण सकलं निजगाद महामुने
hemajjyotirvidityevaṃ nāma me nṛpanandana |
gandharvalokādāyāto vastuṃ tava samāśraye
||10||हेमज्ज्योतिर्विदित्येवं नाम मे नृपनन्दन ।
गन्धर्वलोकादायातो वस्तुं तव समाश्रये
bhūtaṃ bhavad bhaviṣyaṃ ca śāntikāni ca vedmyaham |
praśnāṃśca kathayiṣyāmi yān yān tvaṃ pṛcchase'nagha
||11||भूतं भवद् भविष्यं च शान्तिकानि च वेद्म्यहम् ।
प्रश्नांश्च कथयिष्यामि यान् यान् त्वं पृच्छसेऽनघ
ariṣṭānyatra jātāni jñātāni tāni me nṛpa |
bhāvi te duṣṭacinhaṃ ca vijñāyā'haṃ samāgataḥ
||12||अरिष्टान्यत्र जातानि ज्ञातानि तानि मे नृप ।
भावि ते दुष्टचिन्हं च विज्ञायाऽहं समागतः
tvadāśrayeṇa vastuṃ me vāñcchā'sti nṛpasattama |
nṛpa uvāca |
kiṃ nimittamariṣṭāni jāyante'tra mahāmune
||13||त्वदाश्रयेण वस्तुं मे वाञ्च्छाऽस्ति नृपसत्तम ।
नृप उवाच ।
किं निमित्तमरिष्टानि जायन्तेऽत्र महामुने
agre'pi kāni bhāvīni satyameva vadasva me |
tava pratītau jātāyāṃ sthāpayiṣye nije gṛhe
||14||अग्रेऽपि कानि भावीनि सत्यमेव वदस्व मे ।
तव प्रतीतौ जातायां स्थापयिष्ये निजे गृहे
vṛttiṃ ca kalpayiṣyāmi yogakṣemakarīṃ tava |
gaṇaka uvāca |
yāvadvināyakaste'sti gṛhe kaśyapanandanaḥ
||15||वृत्तिं च कल्पयिष्यामि योगक्षेमकरीं तव ।
गणक उवाच ।
यावद्विनायकस्तेऽस्ति गृहे कश्यपनन्दनः
tāvad vighnāni jāyante yato vighnādhipastu saḥ |
asañcāre vanai cainaṃ tyaktvā yāhi nṛpātmaja
||16||तावद् विघ्नानि जायन्ते यतो विघ्नाधिपस्तु सः ।
असञ्चारे वनै चैनं त्यक्त्वा याहि नृपात्मज
na bhaviṣyati vighnaṃ te nagare vā gṛhe'pi ca |
asmin sthite jalaṃ sarva nagaraṃ plāvayiṣyati
||17||न भविष्यति विघ्नं ते नगरे वा गृहेऽपि च ।
अस्मिन् स्थिते जलं सर्व नगरं प्लावयिष्यति
tasminkathañcinnaṣṭe tu parvatā vāyunoditāḥ |
cūrṇayiṣyanti nagaraṃ nṛpa nāstyatra saṃśayaḥ
||18||तस्मिन्कथञ्चिन्नष्टे तु पर्वता वायुनोदिताः ।
चूर्णयिष्यन्ति नगरं नृप नास्त्यत्र संशयः
etatkathaṃ na jānīṣe pūrvaṃ nāsannupadravāḥ |
rājñā viśvasitavyaṃ no kapaṭe lubdhake'śucau
||19||एतत्कथं न जानीषे पूर्वं नासन्नुपद्रवाः ।
राज्ञा विश्वसितव्यं नो कपटे लुब्धकेऽशुचौ
atiśūre svokaṭe ca svātmapātaṃ prapaśyatā |
ete ghnanti ca rājānaṃ rājyakāmā mahāśayāḥ
||20||अतिशूरे स्वोकटे च स्वात्मपातं प्रपश्यता ।
एते घ्नन्ति च राजानं राज्यकामा महाशयाः
etat kathayituṃ yāto jñātvā rājyacyutiṃ tava |
hitāhitamavaśyaṃ hi vaktavyaṃ jānatā nṛpe
||21||एतत् कथयितुं यातो ज्ञात्वा राज्यच्युतिं तव ।
हिताहितमवश्यं हि वक्तव्यं जानता नृपे
vivicya nṛpa me vākyaṃ yathecchasi tathā kurū |
ka uvāca |
evamākarṇya tadvākyaṃ rājā taṃ paryabhāṣata
||22||विविच्य नृप मे वाक्यं यथेच्छसि तथा कुरू ।
क उवाच ।
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं राजा तं पर्यभाषत
rājovāca
atītānāgatajñānāduktaṃ sarvaṃ tvayā mune |
mithyaiva bhāsate mahyaṃ tattvajñāne prapañcavat
||23||अतीतानागतज्ञानादुक्तं सर्वं त्वया मुने ।
मिथ्यैव भासते मह्यं तत्त्वज्ञाने प्रपञ्चवत्
tvaduktapratyaye jāte dāsyāmi vetanaṃ tava |
na jñāto bālakaścāyaṃ tvayā gaṇakasattama
||24||त्वदुक्तप्रत्यये जाते दास्यामि वेतनं तव ।
न ज्ञातो बालकश्चायं त्वया गणकसत्तम
brahmāṇaṃ kamalākāntam aparaṃ śūlinaṃ haram |
janayiṣyati vāñchā cedbrahmāṇḍāni bahūni saḥ
||25||ब्रह्माणं कमलाकान्तम् अपरं शूलिनं हरम् ।
जनयिष्यति वाञ्छा चेद्ब्रह्माण्डानि बहूनि सः
yadi te niścayo vākye svakīye brāhmaṇottama |
nayainaṃ gahanaṃ ghoraṃ tyaktvainaṃ punarehi ca
||26||यदि ते निश्चयो वाक्ये स्वकीये ब्राह्मणोत्तम ।
नयैनं गहनं घोरं त्यक्त्वैनं पुनरेहि च
lokadveṣakṛto'nena nihatā balavattarāḥ |
svadveṣṭāraṃ kathamayaṃ na jāne sthāpayiṣyati
||27||लोकद्वेषकृतोऽनेन निहता बलवत्तराः ।
स्वद्वेष्टारं कथमयं न जाने स्थापयिष्यति
aniṣṭamasya manasi na vayaṃ cintituṃ kṣamāḥ |
anena nagarīrājyaṃ trātamutpātato bahuḥ
||28||अनिष्टमस्य मनसि न वयं चिन्तितुं क्षमाः ।
अनेन नगरीराज्यं त्रातमुत्पाततो बहुः
karotīndramanindraṃ vā'śaktaṃ śaktaṃ laghuṃ gurum |
uccaṃ nīcaṃ tathā nīcamuccamīśamanīśvaram
||29||करोतीन्द्रमनिन्द्रं वाऽशक्तं शक्तं लघुं गुरुम् ।
उच्चं नीचं तथा नीचमुच्चमीशमनीश्वरम्
saṃśrutya vāṇīṃ nṛpatergaṇako'bhūdra ruṣā'ruṇaḥ |
rājānaṃ punarārebhe vaktuṃ kiñcidavāḍṃukhaḥ
||30||संश्रुत्य वाणीं नृपतेर्गणकोऽभूद्र रुषाऽरुणः ।
राजानं पुनरारेभे वक्तुं किञ्चिदवाड्ंउखः
mayā tavahitaṃ proktamaniṣṭaṃ tava bhāsate |
na jātu laṅghayet ko'pi bhāvisṛṣṭu tathetarat
||31||मया तवहितं प्रोक्तमनिष्टं तव भासते ।
न जातु लङ्घयेत् कोऽपि भाविसृष्टु तथेतरत्
nṛpate darśayainaṃ me bālakaṃ lakṣaṇāni te |
kathayiṣye tato bālān sarvānākārayannṛpaḥ
||32||नृपते दर्शयैनं मे बालकं लक्षणानि ते ।
कथयिष्ये ततो बालान् सर्वानाकारयन्नृपः
agre vināyakaḥ prāpto dhāvamānāstato'khilāḥ |
gaṇakaṃ sa namaskṛtya papraccha kuta āgataḥ
||33||अग्रे विनायकः प्राप्तो धावमानास्ततोऽखिलाः ।
गणकं स नमस्कृत्य पप्रच्छ कुत आगतः
sāmudralakṣaṇajño'si jyotiḥśāstraviśāradaḥ |
bhūtabhāvibhaviṣyajña vada me bhāgyajaṃ phalam
||34||सामुद्रलक्षणज्ञोऽसि ज्योतिःशास्त्रविशारदः ।
भूतभाविभविष्यज्ञ वद मे भाग्यजं फलम्
ka uvāca
sadhairyaṃ bālavākyaṃ tadākarṇya kapaṭī dvijaḥ |
tarkayāmāsa manasi kathaṃ svastigatirbhavet
||35||सधैर्यं बालवाक्यं तदाकर्ण्य कपटी द्विजः ।
तर्कयामास मनसि कथं स्वस्तिगतिर्भवेत्
anena nihatā duṣṭā balino'nekarūpiṇaḥ |
śiśorhastaṃ gṛhitvā sa vadati sma śubhāśubham
||36||अनेन निहता दुष्टा बलिनोऽनेकरूपिणः ।
शिशोर्हस्तं गृहित्वा स वदति स्म शुभाशुभम्
caturarṣu divaseṣu tvaṃ kūpamadhye patiṣyasi |
cennirgataḥ kathañcit tvaṃ sindhau majjanameṣyasi
||37||चतुरर्षु दिवसेषु त्वं कूपमध्ये पतिष्यसि ।
चेन्निर्गतः कथञ्चित् त्वं सिन्धौ मज्जनमेष्यसि
tato'pi jīvitaścet tu dhvāntamagno bhaviṣyasi |
tato'pijīvite śailastvayi ko'pi patiṣyati
||38||ततोऽपि जीवितश्चेत् तु ध्वान्तमग्नो भविष्यसि ।
ततोऽपिजीविते शैलस्त्वयि कोऽपि पतिष्यति
mahāntau kālapuruṣau jīvantaṃ bhakṣayiṣyataḥ |
etānyariṣṭāni tava bhaviṣyanti na saṃśayaḥ
||39||महान्तौ कालपुरुषौ जीवन्तं भक्षयिष्यतः ।
एतान्यरिष्टानि तव भविष्यन्ति न संशयः
pratīkāraṃ bavīmyatra nirbhayārthaṃ kurūṣva tam |
tato'nyatra mayā sārddhaṃ yāhi dinacatuṣṭayam
||40||प्रतीकारं बवीम्यत्र निर्भयार्थं कुरूष्व तम् ।
ततोऽन्यत्र मया सार्द्धं याहि दिनचतुष्टयम्
punaratrānayiṣyāmi śapatho me tathāṅghrijaḥ |
niśamya vācaṃ bālo'sau jagāmāntargṛhaṃ śanaiḥ
||41||पुनरत्रानयिष्यामि शपथो मे तथाङ्घ्रिजः ।
निशम्य वाचं बालोऽसौ जगामान्तर्गृहं शनैः
rājño hastāt pragṛhayāśu mudrikāṃ ratnanirmitām |
kṛtvā tāṃ svakare bālo vadati sma dvijaṃ prati
||42||राज्ञो हस्तात् प्रगृहयाशु मुद्रिकां रत्ननिर्मिताम् ।
कृत्वा तां स्वकरे बालो वदति स्म द्विजं प्रति
gaṇakāśu vada tvanno gataṃ vastu mahattaram |
kena nītaṃ kadā prāptaṃ bhūyāt te pratyayo bhavet
||43||गणकाशु वद त्वन्नो गतं वस्तु महत्तरम् ।
केन नीतं कदा प्राप्तं भूयात् ते प्रत्ययो भवेत्
ityuktaḥ sa tu bālena vicārya janasaṃsadi |
babhāṇa hāsyavadano mudrikā yadi labhyate
||44||इत्युक्तः स तु बालेन विचार्य जनसंसदि ।
बभाण हास्यवदनो मुद्रिका यदि लभ्यते
mamaiva yadi deyā sā tadedānīṃ bravīmyaham |
tatheti bālakenokte tavaiva karageti sā
||45||ममैव यदि देया सा तदेदानीं ब्रवीम्यहम् ।
तथेति बालकेनोक्ते तवैव करगेति सा
itthamukto jihmaveṣadhāriṇā vāḍavena saḥ |
tayā mantritayā bālo nyavadhīttaṃ hṛdi kṣaṇāt
||46||इत्थमुक्तो जिह्मवेषधारिणा वाडवेन सः ।
तया मन्त्रितया बालो न्यवधीत्तं हृदि क्षणात्
sa tayā bhinnahṛdayo vajrāhata ivācalaḥ |
nipapāta dharāpṛṣṭhe cālayan vasudhāṃ bhṛśam
||47||स तया भिन्नहृदयो वज्राहत इवाचलः ।
निपपात धरापृष्ठे चालयन् वसुधां भृशम्
patatā tasya dehena cūrṇitaṃ nagaraṃ kiyat |
kāśirājo janāḥ sarve āścaryaṃ menire tadā
||48||पतता तस्य देहेन चूर्णितं नगरं कियत् ।
काशिराजो जनाः सर्वे आश्चर्यं मेनिरे तदा
jaharṣurdevatā sarvāḥ puṣpavṛṣṭiṃ sucakrire |
svargabhūvādyaghoṣairdyaurvyāptā'bhūd bhūtalaṃ tadā
||49||जहर्षुर्देवता सर्वाः पुष्पवृष्टिं सुचक्रिरे ।
स्वर्गभूवाद्यघोषैर्द्यौर्व्याप्ताऽभूद् भूतलं तदा
janā ūcuḥ
kathaṃ jñāto'nena duṣṭo brāhmaṇo brahmaveṣabhṛt |
rājñā'pi na kṛtaṃ daivād vākyaṃ tasya durātmanaḥ
||50||कथं ज्ञातोऽनेन दुष्टो ब्राह्मणो ब्रह्मवेषभृत् ।
राज्ञाऽपि न कृतं दैवाद् वाक्यं तस्य दुरात्मनः
ayaṃ bālo na mantavyo bhūbhāraharaṇe'maraḥ |
avatīrṇaḥ kaśyapasya gṛhe'sau karūṇānidhiḥ
||51||अयं बालो न मन्तव्यो भूभारहरणेऽमरः ।
अवतीर्णः कश्यपस्य गृहेऽसौ करूणानिधिः
mudrikāghātamātreṇa kathaṃ prāṇān jahau bali |
ityuktvā pupūjuḥ sarve nemustaṃ tuṣṭuvurjaguḥ
||52||मुद्रिकाघातमात्रेण कथं प्राणान् जहौ बलि ।
इत्युक्त्वा पुपूजुः सर्वे नेमुस्तं तुष्टुवुर्जगुः
dadau dānāni viprebhyo rājā rājīvalocanaḥ |
dvijacāraṇabandibhyo dīnebhyaścāpyanekaśaḥ
||53||ददौ दानानि विप्रेभ्यो राजा राजीवलोचनः ।
द्विजचारणबन्दिभ्यो दीनेभ्यश्चाप्यनेकशः
nāgarān mānayitvā tān visasarja tataḥ sabhām |
bālo'pi bālakaṃ rantuṃ yayau pūrvavadajñavat
||54||नागरान् मानयित्वा तान् विससर्ज ततः सभाम् ।
बालोऽपि बालकं रन्तुं ययौ पूर्ववदज्ञवत्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite kapaṭidaityavadho nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||