बालचरिते कपटि दैत्यवधो नामाष्टादशोऽध्यायः
व्यास उवाच
अपरेऽहनि सम्प्राप्ते का कथा समपद्यत ।
तां मे कथय लोकेश शृण्वन् तृप्यामि न क्वचित्
॥१॥क उवाच
शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् कथयामि समासतः ।
विनायककृतां दिव्यां कथां पापापनोदिनीम्
॥२॥उदिते तु दिवानाथे नित्यकर्म समाप्य तौ ।
क्रीडार्थमगमद् बालो राजा भद्रासनं तथा
॥३॥दैत्योऽथ ब्राह्मणो भूत्वा ज्योतिःशास्त्रविशारदः ।
तालीयं पुस्तकं वामे मालां दक्षे करे दधत्
॥४॥पाटलं परिधानं च शिरोवस्त्रं महत्तरम् ।
गोपीचन्दन सम्भूतांस्तिलकान् द्वादशापि च
॥५॥अतिदीर्घतमश्श्मश्रुराजगाम नृपान्तिकम् ।
समीपमागतं यावत् तावद् राजा ननाम तम्
॥६॥उत्थाय तं समीपे स स्वासने सन्यवेशयत् ।
प्रपच्छ कुशलं तस्मै कार्यं चागमनं कुतः
॥७॥किं च ते नाम विप्रेन्द्र किं ज्ञानं किं च ते तपः ।
वद सत्यं मुने कृत्वा कृपां मयि कृपानिधे
॥८॥क उवाच
एवं पृष्टः स तेनाशु दत्त्वाशीर्वचनं पुरा ।
अनुक्रमेण सकलं निजगाद महामुने
॥९॥हेमज्ज्योतिर्विदित्येवं नाम मे नृपनन्दन ।
गन्धर्वलोकादायातो वस्तुं तव समाश्रये
॥१०॥भूतं भवद् भविष्यं च शान्तिकानि च वेद्म्यहम् ।
प्रश्नांश्च कथयिष्यामि यान् यान् त्वं पृच्छसेऽनघ
॥११॥अरिष्टान्यत्र जातानि ज्ञातानि तानि मे नृप ।
भावि ते दुष्टचिन्हं च विज्ञायाऽहं समागतः
॥१२॥त्वदाश्रयेण वस्तुं मे वाञ्च्छाऽस्ति नृपसत्तम ।
नृप उवाच ।
किं निमित्तमरिष्टानि जायन्तेऽत्र महामुने
॥१३॥अग्रेऽपि कानि भावीनि सत्यमेव वदस्व मे ।
तव प्रतीतौ जातायां स्थापयिष्ये निजे गृहे
॥१४॥वृत्तिं च कल्पयिष्यामि योगक्षेमकरीं तव ।
गणक उवाच ।
यावद्विनायकस्तेऽस्ति गृहे कश्यपनन्दनः
॥१५॥तावद् विघ्नानि जायन्ते यतो विघ्नाधिपस्तु सः ।
असञ्चारे वनै चैनं त्यक्त्वा याहि नृपात्मज
॥१६॥न भविष्यति विघ्नं ते नगरे वा गृहेऽपि च ।
अस्मिन् स्थिते जलं सर्व नगरं प्लावयिष्यति
॥१७॥तस्मिन्कथञ्चिन्नष्टे तु पर्वता वायुनोदिताः ।
चूर्णयिष्यन्ति नगरं नृप नास्त्यत्र संशयः
॥१८॥एतत्कथं न जानीषे पूर्वं नासन्नुपद्रवाः ।
राज्ञा विश्वसितव्यं नो कपटे लुब्धकेऽशुचौ
॥१९॥अतिशूरे स्वोकटे च स्वात्मपातं प्रपश्यता ।
एते घ्नन्ति च राजानं राज्यकामा महाशयाः
॥२०॥एतत् कथयितुं यातो ज्ञात्वा राज्यच्युतिं तव ।
हिताहितमवश्यं हि वक्तव्यं जानता नृपे
॥२१॥विविच्य नृप मे वाक्यं यथेच्छसि तथा कुरू ।
क उवाच ।
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं राजा तं पर्यभाषत
॥२२॥राजोवाच
अतीतानागतज्ञानादुक्तं सर्वं त्वया मुने ।
मिथ्यैव भासते मह्यं तत्त्वज्ञाने प्रपञ्चवत्
॥२३॥त्वदुक्तप्रत्यये जाते दास्यामि वेतनं तव ।
न ज्ञातो बालकश्चायं त्वया गणकसत्तम
॥२४॥ब्रह्माणं कमलाकान्तम् अपरं शूलिनं हरम् ।
जनयिष्यति वाञ्छा चेद्ब्रह्माण्डानि बहूनि सः
॥२५॥यदि ते निश्चयो वाक्ये स्वकीये ब्राह्मणोत्तम ।
नयैनं गहनं घोरं त्यक्त्वैनं पुनरेहि च
॥२६॥लोकद्वेषकृतोऽनेन निहता बलवत्तराः ।
स्वद्वेष्टारं कथमयं न जाने स्थापयिष्यति
॥२७॥अनिष्टमस्य मनसि न वयं चिन्तितुं क्षमाः ।
अनेन नगरीराज्यं त्रातमुत्पाततो बहुः
॥२८॥करोतीन्द्रमनिन्द्रं वाऽशक्तं शक्तं लघुं गुरुम् ।
उच्चं नीचं तथा नीचमुच्चमीशमनीश्वरम्
॥२९॥संश्रुत्य वाणीं नृपतेर्गणकोऽभूद्र रुषाऽरुणः ।
राजानं पुनरारेभे वक्तुं किञ्चिदवाड्ंउखः
॥३०॥मया तवहितं प्रोक्तमनिष्टं तव भासते ।
न जातु लङ्घयेत् कोऽपि भाविसृष्टु तथेतरत्
॥३१॥नृपते दर्शयैनं मे बालकं लक्षणानि ते ।
कथयिष्ये ततो बालान् सर्वानाकारयन्नृपः
॥३२॥अग्रे विनायकः प्राप्तो धावमानास्ततोऽखिलाः ।
गणकं स नमस्कृत्य पप्रच्छ कुत आगतः
॥३३॥सामुद्रलक्षणज्ञोऽसि ज्योतिःशास्त्रविशारदः ।
भूतभाविभविष्यज्ञ वद मे भाग्यजं फलम्
॥३४॥क उवाच
सधैर्यं बालवाक्यं तदाकर्ण्य कपटी द्विजः ।
तर्कयामास मनसि कथं स्वस्तिगतिर्भवेत्
॥३५॥अनेन निहता दुष्टा बलिनोऽनेकरूपिणः ।
शिशोर्हस्तं गृहित्वा स वदति स्म शुभाशुभम्
॥३६॥चतुरर्षु दिवसेषु त्वं कूपमध्ये पतिष्यसि ।
चेन्निर्गतः कथञ्चित् त्वं सिन्धौ मज्जनमेष्यसि
॥३७॥ततोऽपि जीवितश्चेत् तु ध्वान्तमग्नो भविष्यसि ।
ततोऽपिजीविते शैलस्त्वयि कोऽपि पतिष्यति
॥३८॥महान्तौ कालपुरुषौ जीवन्तं भक्षयिष्यतः ।
एतान्यरिष्टानि तव भविष्यन्ति न संशयः
॥३९॥प्रतीकारं बवीम्यत्र निर्भयार्थं कुरूष्व तम् ।
ततोऽन्यत्र मया सार्द्धं याहि दिनचतुष्टयम्
॥४०॥पुनरत्रानयिष्यामि शपथो मे तथाङ्घ्रिजः ।
निशम्य वाचं बालोऽसौ जगामान्तर्गृहं शनैः
॥४१॥राज्ञो हस्तात् प्रगृहयाशु मुद्रिकां रत्ननिर्मिताम् ।
कृत्वा तां स्वकरे बालो वदति स्म द्विजं प्रति
॥४२॥गणकाशु वद त्वन्नो गतं वस्तु महत्तरम् ।
केन नीतं कदा प्राप्तं भूयात् ते प्रत्ययो भवेत्
॥४३॥इत्युक्तः स तु बालेन विचार्य जनसंसदि ।
बभाण हास्यवदनो मुद्रिका यदि लभ्यते
॥४४॥ममैव यदि देया सा तदेदानीं ब्रवीम्यहम् ।
तथेति बालकेनोक्ते तवैव करगेति सा
॥४५॥इत्थमुक्तो जिह्मवेषधारिणा वाडवेन सः ।
तया मन्त्रितया बालो न्यवधीत्तं हृदि क्षणात्
॥४६॥स तया भिन्नहृदयो वज्राहत इवाचलः ।
निपपात धरापृष्ठे चालयन् वसुधां भृशम्
॥४७॥पतता तस्य देहेन चूर्णितं नगरं कियत् ।
काशिराजो जनाः सर्वे आश्चर्यं मेनिरे तदा
॥४८॥जहर्षुर्देवता सर्वाः पुष्पवृष्टिं सुचक्रिरे ।
स्वर्गभूवाद्यघोषैर्द्यौर्व्याप्ताऽभूद् भूतलं तदा
॥४९॥जना ऊचुः
कथं ज्ञातोऽनेन दुष्टो ब्राह्मणो ब्रह्मवेषभृत् ।
राज्ञाऽपि न कृतं दैवाद् वाक्यं तस्य दुरात्मनः
॥५०॥अयं बालो न मन्तव्यो भूभारहरणेऽमरः ।
अवतीर्णः कश्यपस्य गृहेऽसौ करूणानिधिः
॥५१॥मुद्रिकाघातमात्रेण कथं प्राणान् जहौ बलि ।
इत्युक्त्वा पुपूजुः सर्वे नेमुस्तं तुष्टुवुर्जगुः
॥५२॥ददौ दानानि विप्रेभ्यो राजा राजीवलोचनः ।
द्विजचारणबन्दिभ्यो दीनेभ्यश्चाप्यनेकशः
॥५३॥नागरान् मानयित्वा तान् विससर्ज ततः सभाम् ।
बालोऽपि बालकं रन्तुं ययौ पूर्ववदज्ञवत्
॥५४॥इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे बालचरिते कपटिदैत्यवधो नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥