दूतमोचनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
मुनिरुवाच
तयोस्तु गतयोः पश्चान्मोहापन्नो महानृपः ।
काशिराजो हयारूढो भ्रमति स्म गृहे गृहे
॥१॥विनायकमचक्षाणः क्व गतो भोक्त्युमित्युत ।
विहाय मां कथं यातो मिष्ठान्नं भोक्तुमेकशः
॥२॥गृहे गृहे पर्यपृच्छत् क्व गतोऽसौ विनायकः ।
इदानीं बहिरायातो भुक्त्वा क्रीडितुमुत्सुकः
॥३॥काशिराजेन सहितो वृथा त्वं पृच्छसे कथम् ।
एवं निराकृतः सर्वेः पुरवासिजनैरसौ
॥४॥परमं श्रममापन्नो कुटुम्ब्यकिञ्चनो यथा ।
केचिदूचुः शुक्लगृहे क्रीडतेऽसौ विनायकः
॥५॥ततो हर्षयुतः शुक्लगृहं यातो नृपस्तदा ।
ददर्श चाङ्गणे तस्य बालं वृषगतं विभुम्
॥६॥दृष्ट्वा तं वृषभारूढं त्रिनेत्रमिव चापरम् ।
प्रणम्य परया भक्त्या बद्धाञ्जलिपुटोऽब्रवीत्
॥७॥नृप उवाच
न बाले साधुचरितं न ज्ञानं स्नेह एव च ।
विहाय मां कथं भुक्तं मिष्टान्नं विविधं त्वया
॥८॥क उवाच
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यमुवाच स विनायकः ।
यत्र यत्र मया भुक्तं तत्र भुक्तं त्वयाऽपि च
॥९॥मिथ्या त्वं भाषसे मन्द बालस्त्वमसि बुद्धितः ।
वदिष्यन्ति जनाः सर्वे पृच्छेति च ससाक्षिकम्
॥१०॥श्रुत्वा वैनायकं वाक्यं जना ऊचुर्नुपं तदा ।
इदानीं हि त्वया भुक्तं विनायकसमीपतः
॥११॥कथं मिथ्या भाषसे त्वं वृद्धः सन्नृपसत्तम ।
ततः प्रकृतिमापन्नो ज्ञातवान्स नृपोऽब्रवीत्
॥१२॥अज्ञेया ते परा माया योगिनामपि मोहिनी ।
धन्योऽसि सर्वरूपेण सर्वत्र मानितो यतः
॥१३॥क उवाच
रोमाञ्चाञ्चितगात्रः स ध्यानमेवान्वपद्यत ।
ततो वैनायकं रूपं स्वयमेवान्वपद्यत
॥१४॥यथा जले जलं क्षिप्तं जलत्वं प्रतिपद्यते ।
पुनर्मायाबलेनासौ भिन्नमूर्तिर्नृपोत्तमः
॥१५॥स तु तं शिबिकारूढं निनाय निजमन्दिरम् ।
नानावादित्रनिर्घोषैर्नृत्यैर्गीतैरनेकशः
॥१६॥शुशुभे बालकोऽतीव देवेषु मदनो यथा ।
अनुयाति सपत्नीको भक्त्या शुक्लः शनैः शनैः
॥१७॥परावर्त्य मुखं दृष्टो बालेन व्रीडता भृशम् ।
कथं प्रयातोऽदत्त्वाऽस्मैःवरं कं च न तोषकम्
॥१८॥इत्येवं मनसा तस्मै ददौ सम्पत्तिमुत्तमाम् ।
कुबेरसम्पदः श्रेष्ठां सर्वाश्चर्यकरीं विभुः
॥१९॥शुक्लः परावृतो दीनः सपत्नीको महामनाः ।
कदन्नभक्षणाद् देवो रुष्टः किन्त्विति चिन्तयन्
॥२०॥नापश्यत् तां पर्णकुटीं चिन्तां परमिकां ययौ ।
ततस्तु सेवकाः शुक्लं सुगन्धतैलमर्दनैः
॥२१॥स्नापयित्वाऽप्यलञ्चक्रुर्भूषणैः काञ्चनाशुकैः ।
तथैव तस्य पत्नीं च बलादिव नियोजिताः
॥२२॥अत्याश्चर्ययुतौ चोभौ पश्यतः सर्वसम्पदः ।
रत्नकाञ्चनभित्तीश्च मञ्चान् नानासनानि च
॥२३॥मुक्तामणिगणैश्चित्राण्यनेकानि स्थले स्थले ।
काञ्चनानि च भाण्डानि वस्त्राण्याच्छादनानि च
॥२४॥भक्ष्याण्यनेकरूपाणि खाद्यानि विविधानि च ।
दृष्ट्वेत्थं सकलं चौभौ परस्परमभाषताम्
॥२५॥किमिदं भवनं क्षुद्रं जातमिन्द्रगृहोपमम् ।
ततः शुक्लोऽब्रवीत् पत्नीं विनायकप्रसादतः
॥२६॥सर्वं जानीहि सुभगे न समक्षं महाविभुः ।
ददाति तु पराक्षेऽसौ अल्पमात्रेण तोषयन्
॥२७॥स्वयं दत्तं बहुतरमल्पमेव हि मन्यते ।
भक्त्योपपादितं स्वल्पं मन्यते बहुलं विभुः
॥२८॥तस्माद् भयेन कामेन स्नेहेन रिपुभावतः ।
स्मर्तव्यो नमनीयश्च स्तव्यः पूज्यो हिताय च
॥२९॥मुनिरुवाच
ततस्तु नगरे गुप्तौ नरान्तकसमीरितौ ।
आस्तां दूतौ चिरं कालं शूरश्च चपलस्तथा
॥३०॥यच्चण्डशब्दात् त्रैलोक्यं कम्पतेऽश्वत्थपत्रवत् ।
यच्छिरःकम्पतः कम्पं यान्ति देवाः सवासवाः
॥३१॥पराक्रमे बले शब्दे त्रैलोक्ये न समस्तयोः ।
अयं तु शिबिकामध्ये हन्तव्यो मुनिदेहजः
॥३२॥यतोऽनेन हता दैत्या बलिनः पूर्वमागताः ।
तेषां प्रतिकृतिः कार्येत्येवमूचुः परस्परम्
॥३३॥विद्युद्रूपं समास्थाय गर्जतः स्म महारवौ ।
तत्तेजसा प्रतिहतचक्षुषा वीरसञ्चयाः ।
किमिदं किमिदमिति चुक्रुशुर्भृशविव्हलाः
॥३४॥एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तौ शिबिकानिकटं तु तौ ।
वाहाः पलायिताः सर्वे त्यक्त्वा तं च विनायकम्
॥३५॥धृतौ विनायकेनोभौ हस्ताभ्यां बलिनौ बलात् ।
उत्पाटितुं धरण्यां स भ्रामयामास तावुभौ
॥३६॥करुर्णाद्रमनाः पश्चात् स्थापयामास भूतले ।
हन्तव्यः पुरुषेणासौ यः पराक्रमतोऽधिकः
॥३७॥मशके निहते कः स्यात् पुमर्थः पुरुषस्य ह ।
ततः पप्रच्छ तौ कस्य दूतौ वा कथ्यतामिति
॥३८॥स्वशक्त्या तु कृते यत्ने न दोषः पुरुषस्य ह ।
एवं तद्वचनं श्रुत्वा प्रोचतुः पुरतः स्थितौ
॥३९॥करुणाब्धिर्भवान्ख्यातो दिननाथः पिताऽसि नः ।
सेककृच्चोपनेता च विद्यादोऽभयदोऽपरः
॥४०॥अन्नदः पञ्च पितरो विख्याता भुवनत्रये ।
आवां दूतौ गुप्तरूपौ नरान्तकसमीरितौ
॥४१॥तव विघ्नकरौ देव रक्षितौ कृपया त्वया ।
भूतं भव्यं भवच्चैव सर्वं जानासि सर्ववित्
॥४२॥ये ये वैरेण त्वां याता हतास्ते क्षणमात्रतः ।
एतस्मिन्नन्तरे पौरा विनायकमथाब्रुवन्
॥४३॥किमेतौ रक्षितौ देव दुष्टौ लोकभयङ्करौ ।
अनयोरुपकारस्तु कृतोऽपकृतये भवेत्
॥४४॥पन्नगाय पयो दत्तं विषमेव हि जायते ।
मुनिरुवाच ।
तानुवाच ततो देवः पूर्वमेवानयोर्मया
॥४५॥अभयं दत्तमधुना विपरीतं कथं भवेत् ।
इत्युक्त्वाऽमोचयत् तौ स ततो राजाऽब्रवीत् पुनः
॥४६॥अपराधानसङ्ख्यातान् क्षान्त्वा तौ मोचितौ रिपू ।
मरणे जीवने जन्तोरिच्छा ते कारणं मता
॥४७॥इत्युक्त्वा मन्दिरं प्राप्तौ काशिराजविनायकौ ।
नत्वा तौ सर्वलोकाश्च स्वं स्वं भवनमागमन्
॥४८॥प्रशंसन्तो नृपं नानारूपिणं च विनायकम्
॥४९॥इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे दूतमोचनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५५ ॥