``कर्मसंन्यास''योगोनाम चतुर्थोऽध्यायः
४ एकचत्वारिंशादधिकशततमोऽध्यायः ।
वरेण्य उवाच ।
संन्यस्तिश्चैव योगश्च कर्मणां वर्ण्यते त्वया ।
उभयोर्निश्चितं त्वेकं श्रेयो यद् वद मे प्रभो
॥१॥श्रीगजानन उवाच
क्रियायोगो वियोगश्चाप्युभौ मोक्षस्य साधने ।
तयोर्मध्ये क्रियायोगस्त्यागात्तस्य विशिष्यते
॥२॥द्वन्द्वदुःखसहोऽद्वेष्टा यो न काङ्क्षति किञ्चन ।
मुच्यते बन्धनात्सद्यो नित्यं संन्यासवान् सुखम्
॥३॥वदन्ति भिन्नफलकौ कर्मणस्त्यागसङ्ग्रहौ ।
मूढाल्पज्ञानतश्चैकं संयुञ्जीत विचक्षणः
॥४॥(मूढाल्पज्ञानस्तयोरेकं) यदेव प्राप्यते त्यागात्तदेव योगतः फलम् ।
सङ्ग्रहं कर्मणो योगं यो विन्दति स विन्दति
॥५॥केवलं कर्मणां न्यासं संन्यासं न विदुर्बुधाः ।
कुर्वन्ननिच्छया कर्मयोगी ब्रह्मैव जायते
॥६॥निर्मलो यतचित्तात्मा जितखो योगतत्परः ।
आत्मानं सर्वभूतस्थं पश्यन् कुर्वन् न लिप्यते
॥७॥तत्त्वविद् योगयुक्तात्मा करोमीति न मन्यते ।
एकादशानीन्द्रियाणि कुर्वन्ति कर्मसङ्ख्यया
॥८॥तत्सर्वमर्पयेद्ब्रह्मण्यपि कर्म करोति यः ।
न लिप्यते पुण्यपापैरभ्रैर्भानुर्यथाभ्रगः
॥९॥कायिकं वाचिकं बौद्धमैन्द्रियं मानसं तथा ।
त्यक्त्वाशां कर्म कुर्वन्ति योगज्ञाश्चित्तशुद्धये
॥१०॥योगहीनो नरः कर्म फलेहया करोत्यलम् ।
बद्ध्यते कर्मबीजैः स ततो दुःखं समश्नुते
॥११॥मनसा सकलं कर्म त्यक्त्वा योगी सुखं वसेत् ।
न कुर्वन् कारयन् वापि नन्दन् स्वभ्रे सुपत्तने
॥१२॥न क्रिया न च कर्तृत्वं कस्यचित्सृज्यते मया ।
न क्रियाबीजसम्पर्कः शक्त्या तत्क्रियतेऽखिलम्
॥१३॥कस्यचित् पुण्यपापानि न स्पृशामि विभुर्नृप ।
ज्ञानमूढा विमुह्यन्ति मोहेनावृतबुद्धयः
॥१४॥विवेकेनात्मनो ज्ञानं येषां नाशितमात्मना ।
तेषां विकाशमायाति ज्ञानमादित्यवत्परम्
॥१५॥मन्निष्ठा मद्धियोऽत्यन्तं मच्चित्ता मयि तत्पराः ।
अपुनर्भवमायान्ति विज्ञाननाशितैनसः
॥१६॥ज्ञानविज्ञानसंयुक्ते द्विजे गवि गजादिषु ।
समेक्षणा महात्मानः पण्डिताः श्वपचे शुनि
॥१७॥वश्यःस्वर्गो जगत्तेषां जीवन्मुक्ताः समेक्षणाः ।
यतोऽदोषं ब्रह्मसमं तस्मात् तैर्विषयीकृतम्
॥१८॥(तैस्तद्वशीकृतम्) प्रियाप्रिये प्राप्य हर्षद्वेषौ ये प्राप्नुवन्ति न ।
ब्रह्माश्रिता असम्मूढा ब्रह्मज्ञाः समबुद्धयः
॥१९॥वरेण्य उवाच
किं सुखं त्रिषु लोकेषु देवगन्धर्वयोनिषु ।
भगवन्कृपया तन्मे वद विद्याविशारद
॥२०॥गणेश उवाच
आनन्दमश्नुते सक्तः स्वात्मारामो निजात्मनि
॥२०॥अविनाशि सुखं तद्धि न सुखं विषयादिषु ॥
विषयोत्थानि सौख्यानि दुःखानां तानि हेतवः
॥२१॥उत्पत्तिनाशयुक्तानि तत्रासक्तो न तत्त्ववित् ॥
कारणे सति कामस्य क्रोधस्य सहते च यः
॥२२॥तौ जेतुं वर्ष्मविरहात् स सुखं चिरमश्नुते ॥
अन्तर्निष्ठोऽन्तःप्रकाशोऽन्तःसुखोऽन्तोरतिर्लभेत्
॥२३॥असन्दिग्धोऽक्षयं ब्रह्म सर्वभूतहितार्थकृत् ॥
जेतारः षड् रिपूणां ये शमिनो दमिनस्तथा
॥२४॥तेषां समं ततो ब्रह्म स्वात्मज्ञानां विभात्यहो ॥
आसनेषु समासीनस्त्यक्त्वेमान् विषयान्बहिः
॥२५॥संस्तभ्य भृकुटीमास्ते प्राणायामपरायणः ॥
प्राणायामं तु संरोधं प्राणापानसमुद्भवम्
॥२६॥वदन्ति मुनयस्तं च त्रिधाभूतं विपश्चितः ॥
प्रमाणं भेदतो विद्धि लघुमध्यममुत्तमम्
॥२७॥दशभिर्द्व्यधिकैर्वर्णैः प्राणायामो लघुःस्मृतः ॥
चतुर्विंशत्यक्षरो यो मध्यमः स उदाहृतः
॥२८॥षट्त्रिंशल्लघुवर्णो य उत्तमः सोऽभिधीयते ॥
सिंहं शार्दूलकं वापि मत्तेभं मृदुतां यथा
॥२९॥नयन्ति प्राणिनस्तद्वत् प्राणापानौ सुसाधयेत् ॥
पीडयन्ति मृगांस्ते न लोकान् वश्यं गता नृप
॥३०॥दहत्येनस्तथा वायः संस्तब्धो न च तत्तनुम् ॥
यथा यथा नरः कश्चित्सोपानावलिमाक्रमेत्
॥३१॥तथा तथा वशीकुर्यात् प्राणापानौ हि योगवित् ॥
पूरकं कुम्भकं चैव रेचकं च ततोभ्यसेत्
॥३२॥अतीतानागतज्ञानी ततः स्याज्जगतीतले ॥
प्राणायामैर्द्वादशभिरुत्तमैर्धारणा मता
॥३३॥योगस्तु धारणे द्वे स्याद् योगीशस्ते सदाऽभ्यसेत् ॥
एवं यः कुरुते राजं त्रिकालज्ञः स जायते
॥३४॥अनायासेन तस्य स्याद्वश्यं लोकत्रयं नृप ॥
ब्रह्मरूपं जगत्सर्वं पश्यति स्वान्तरात्मनि
॥३५॥एवं योगश्च संन्यासः समानफलदायिनौ ॥
जन्तूनां हितकर्तारं कर्मणां फलदायिनम्
॥३६॥मां ज्ञात्वा मुक्तिमाप्नोति त्रैलोक्यस्येश्वरं विभुम्
॥३७॥ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थशास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखण्डे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे ``कर्मसंन्यास''योगोनाम चतुर्थोऽध्यायः
॥४॥इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे कर्मसंन्यासयोगोनाम एकचत्वारिंशादधिकशततमोऽध्यायः ॥ १४१ ॥