बालचरिते एकत्रिंशोऽध्यायः
क उवाच
वेदाँश्च चतुरः साङ्गानध्यापयत तं मुनिः ।
एकस्मिन् दिवसे तातं वामनः पर्यपृच्छत
॥१॥केनोपायेन देवानां पदप्राप्तिर्भविष्यति ।
भूभारहरणं तन्मे यथावद्वक्तुमर्हसि
॥२॥कश्यप उवाच
उपदेशं करिष्यामि मन्त्रस्य सिद्धिदस्य ते ।
षडक्षरस्य विघ्नेशतोषकस्य ममात्मज
॥३॥तस्मिन्प्रसन्ने विघ्नेशे जगत्स्थित्यन्तकारिणि ।
अनेकब्रह्माण्डविधौ सर्वकारणकारणे
॥४॥सर्वे कामाः प्रसिध्यन्ति तदर्थे यत्नमाचर ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वा ददौ तस्मै सुमुहुर्ते महामनुम्
॥५॥तदैव चलितस्तस्मादाश्रमाद्धर्षसंयुतः ।
प्रणम्य तमनुज्ञाप्य जगाम तपसे शिशुः
॥६॥भ्रमता ददृशे तेन विदर्भे स्थानमुत्तमम् ।
लतावृक्षसमाकीर्णं कासारपरिशोभितम्
॥७॥तत्र पद्मासनं कृत्वा जजाप तं मनुं शुभम् ।
षडक्षरं वर्षमात्रं निराहारो जितेन्द्रियः
॥८॥निर्वाणं तस्य तज्ज्ञात्वाऽऽविरासीत् सिद्धिबुद्धियुक्
॥९॥मयूरवाहनो देवः शुण्डादण्डविराजितः ।
विलसद्दशदोर्दण्डो रत्नमाला विभूषितः
॥१०॥आशीविषलसन्नाभिर्नानालङ्कारशोभितः ।
आगतो दृढभक्तं तं धेनुर्वत्समिवादरात्
॥११॥वामनस्तं पुरो दृष्ट्वा सर्वतेजोऽभिभाविनम् ।
सर्वसिद्धिकरं देवं सर्वविघ्ननिवारणम्
॥१२॥नुनाव परया भक्त्या देवदेवं गजाननम्
॥१३॥वामन उवाच
अव्यक्तं व्यक्तहेतुं निगमनुततनुं सर्वदेवाधिदेवं ब्रह्माण्डानामधीशं जगदुदयकरं सर्ववेदान्तवेद्यम् ।
मायातीतं स्ववेद्यं स्थितिविलयकरं सर्वविद्यानिधानं सर्वेशं सर्वरूपं सकलभयहरं कामदं कान्तरूपम्
॥१४॥तं वन्दे विघ्नराजं विधिहरमुनिभिः सेव्यमानं सनागैस्तेजोराशि त्रिसत्यं त्रिगुणविरहितं तत्त्वमस्यादिबोध्यम् ।
भक्तेच्छोपात्तदेहं निजजनसुखदं तत्त्वबुद्धि प्रकाशं साम्बाद्यैः स्तूयमानं सकलतनुगतं भुक्तिमुक्तिप्रदं तम्
॥१५॥क उवाच
इति स्तुतो देवदेवः प्रसन्नः प्राह वामनम् ।
वरं वरय तुष्टोऽयं यत्ते मनसि वर्तते
॥१६॥स्तोत्रेण तपसा चैव परितुष्टो ददामि तत् ।
वामन उवाच ।
न ते स्वरूपं विदुरब्जजाद्या ब्रह्मर्षयो ये सनकादिकाद्याः ।
दृष्टोऽसि स त्वं जगतामधीश त्वत्तः कमन्यं वरमद्य याचे
॥१७॥अथापि ते वाक्यभिदाभयात् वा याचे वरं तं मम नाथ देहि ।
पराजयो मे न भवेत् कदापि कार्येऽखिले विघ्नभयं न च स्यात्
॥१८॥उद्यतोऽस्ति बलिः शक्रपदमत्तुं क्रतोर्बलात् ।
स च मां शरणं यातस्तस्य सिद्धिर्यथा भवेत्
॥१९॥तथा कुरु जगत्कर्तर्यदि तुष्टोऽसि मेऽनघ ।
गजानन उवाच ।
एतत्ते भविता सर्वं स्मरणान् मम सुव्रत
॥२०॥सेत्स्यन्ति सर्वकार्याणि महान्ति च लघूनि च ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वा गते देवे वामनोऽकारयच्छुभाम् ।
काश्मीरोपलजां सोऽथऽस्थापयन्मूर्तिमुत्तमाम्
॥२१॥चतुर्भुजां त्रिनयनां शुण्डादण्डविराजिताम् ।
प्रसन्नकरिहस्तेन भक्तानामभयप्रदाम्
॥२२॥स्मरणाद्दर्शनाद्ध्यानात्पूजनात्सर्वकामदाम् ।
प्रासादं कारयामास रत्नकाञ्चननिर्मितम्
॥२३॥तत्रैकं ब्राह्मणं स्थाप्य ग्रामं दत्वा धनानि च ।
त्रिकालं पूजनै तस्य कारयामास तेन सः
॥२४॥आगतः स्वगृहं नत्वा पितरं सर्वमब्रवीत् ।
तपश्च तत्फलं चाथ यज्ञं गन्तुमपृच्छत
॥२५॥कश्यपेनाऽभ्यनुज्ञातो वामनो दर्भदण्डभृत् ।
सूत्रकृष्णाजिनधरो मेखली यज्ञमाययौ
॥२६॥ह्रस्वाकृतिं मुनिं दृष्ट्वा मुनयो विस्मितास्तदा ।
नायं मुनिर्यतस्तेजो दृश्यते परमाद्भुतम्
॥२७॥तं दृष्ट्वा परमायान्तं बलिरुत्थाय सत्वरम् ।
कोऽसि त्वमिति पप्रच्छ नत्वा तं कुत आगतः
॥२८॥किं वाञ्छसि वद विभो पिता माता च कौ तव ।
वसतिस्तव कुत्रास्ति तत ऊचे स वामनः
॥२९॥न स्मरे पितरौ राजन्ननाथं विद्धि मां कृशम् ।
त्रैलोक्ये वसतिर्मेऽस्ति याचे भूमिं त्रिभिः पदैः
॥३०॥मितां कर्तुं पर्णकुटीं शक्तिश्चेदस्ति दीयताम् ।
क उवाच ।
इति वाक्यं मुनेः श्रुत्वा हृदि ज्ञात्वा कृपायुतम्
॥३१॥तं दातुमुद्यतं भूमिमूचे काव्यो बलिं तदा ।
शुक्र उवाच ।
न ब्राह्मणो हरिरयं कपटं रूपमास्थितः
॥३२॥हरिष्यति त्रिभुवनं पदत्रयमिषेण तु ।
मा दीयतामस्य किञ्चिदिति सत्यं ब्रवीमि ते
॥३३॥तमुवाच महादैत्यो मूढ किं वदसे वचः ।
हरिश्चेद् विमुखो गच्छेत् सर्वं मे सुकृतं नयेत्
॥३४॥अस्मात् पात्रं किमन्यत् स्यादस्मै दत्तमनन्तकम् ।
इत्युक्त्वा तं पुनः प्राह वामनं दैत्यपुङ्गवः
॥३५॥ब्रह्मन् दत्ता मया भूमिः सङ्कल्पः क्रियतामिति ।
वामनः प्राह राजानं सङ्कल्पयितुमुद्यतम्
॥३६॥तावद्धारां निरुध्यैव स्थितः शक्रोऽन्यदेहतः ।
ददौ शलाकां तत्पात्रे भग्ननेत्रो बहिर्गतः
॥३७॥ततः पाणितले तस्य वामनस्य जलं ददौ ।
स्मृत्वा गणेशं ववृधे वामनो हर्षनिर्भरः
॥३८॥मूर्ध्नाक्रम्य स्वर्गलोकमेकपादेन रोदसी ।
पातालान्यपरेणापि दत्तं तन्मस्तकेऽपरम्
॥३९॥तत ऊचे बलिं देवो गच्छ त्वं धरणीतलम् ।
त्वां विनाऽहं कथं यामीत्येवमाह बलिस्तु तम्
॥४०॥इत्याकर्ण्य वचस्तस्य पुनस्तं प्राह वामनः ।
सान्निध्यं मम तत्रापि भविता त्वदनुग्रहात्
॥४१॥इन्द्रो मां शरणं यातः प्रियं कार्यं हि तस्य मे ।
तवापि मम भक्तस्य प्रियं पश्चाद् भविष्यति
॥४२॥ऐन्द्रे पदे निवृत्तेऽस्य पदं दास्ये तवैव तत् ।
ततो ब्रह्मादयो देवास्तुष्टुवुर्वामनं विभुम्
॥४३॥मुमुचुः पुष्पवर्षाणि वाद्यानि ववदुः सुराः ।
पुपूजुस्तेऽपि सर्वे च जगुश्च ननृतुः परे
॥४४॥ततश्चान्तर्दधे देवो वामनोऽनन्तविक्रमः ।
स्वं स्वं स्थानं गता देवा यथापूर्वं मुदान्विताः
॥४५॥क उवाच
एवं तेन कृता मूर्तिविख्याताऽभूज्जगत्रये ।
गजाननस्य देवस्य सर्वेषां कामदा नृणाम्
॥४६॥इत्येतत् कथितं सर्व प्रसङ्गाद् बलिचेष्टितम् ।
लाघवं वामनस्यापि महिमा सुमुखस्य ह
॥४७॥अदोषाख्ये पुरे तेन स्थापितस्य महात्मना ।
दशबाहोः प्रसिद्धस्य देवदक्षिणभागतः
॥४८॥प्रियत्वं तस्य शम्यास्ते कथयिष्येऽधुना स्फुटम्
॥४९॥इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे बालचरिते वामनविक्रमोनामैकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥