bālacarite ekatriṃśo'dhyāyaḥ
ka uvāca
vedām̐śca caturaḥ sāṅgānadhyāpayata taṃ muniḥ |
ekasmin divase tātaṃ vāmanaḥ paryapṛcchata
||1||वेदाँश्च चतुरः साङ्गानध्यापयत तं मुनिः ।
एकस्मिन् दिवसे तातं वामनः पर्यपृच्छत
kenopāyena devānāṃ padaprāptirbhaviṣyati |
bhūbhāraharaṇaṃ tanme yathāvadvaktumarhasi
||2||केनोपायेन देवानां पदप्राप्तिर्भविष्यति ।
भूभारहरणं तन्मे यथावद्वक्तुमर्हसि
kaśyapa uvāca
upadeśaṃ kariṣyāmi mantrasya siddhidasya te |
ṣaḍakṣarasya vighneśatoṣakasya mamātmaja
||3||उपदेशं करिष्यामि मन्त्रस्य सिद्धिदस्य ते ।
षडक्षरस्य विघ्नेशतोषकस्य ममात्मज
tasminprasanne vighneśe jagatsthityantakāriṇi |
anekabrahmāṇḍavidhau sarvakāraṇakāraṇe
||4||तस्मिन्प्रसन्ने विघ्नेशे जगत्स्थित्यन्तकारिणि ।
अनेकब्रह्माण्डविधौ सर्वकारणकारणे
sarve kāmāḥ prasidhyanti tadarthe yatnamācara |
ka uvāca |
evamuktvā dadau tasmai sumuhurte mahāmanum
||5||सर्वे कामाः प्रसिध्यन्ति तदर्थे यत्नमाचर ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वा ददौ तस्मै सुमुहुर्ते महामनुम्
tadaiva calitastasmādāśramāddharṣasaṃyutaḥ |
praṇamya tamanujñāpya jagāma tapase śiśuḥ
||6||तदैव चलितस्तस्मादाश्रमाद्धर्षसंयुतः ।
प्रणम्य तमनुज्ञाप्य जगाम तपसे शिशुः
bhramatā dadṛśe tena vidarbhe sthānamuttamam |
latāvṛkṣasamākīrṇaṃ kāsārapariśobhitam
||7||भ्रमता ददृशे तेन विदर्भे स्थानमुत्तमम् ।
लतावृक्षसमाकीर्णं कासारपरिशोभितम्
tatra padmāsanaṃ kṛtvā jajāpa taṃ manuṃ śubham |
ṣaḍakṣaraṃ varṣamātraṃ nirāhāro jitendriyaḥ
||8||तत्र पद्मासनं कृत्वा जजाप तं मनुं शुभम् ।
षडक्षरं वर्षमात्रं निराहारो जितेन्द्रियः
nirvāṇaṃ tasya tajjñātvā''virāsīt siddhibuddhiyuk
||9||निर्वाणं तस्य तज्ज्ञात्वाऽऽविरासीत् सिद्धिबुद्धियुक्
mayūravāhano devaḥ śuṇḍādaṇḍavirājitaḥ |
vilasaddaśadordaṇḍo ratnamālā vibhūṣitaḥ
||10||मयूरवाहनो देवः शुण्डादण्डविराजितः ।
विलसद्दशदोर्दण्डो रत्नमाला विभूषितः
āśīviṣalasannābhirnānālaṅkāraśobhitaḥ |
āgato dṛḍhabhaktaṃ taṃ dhenurvatsamivādarāt
||11||आशीविषलसन्नाभिर्नानालङ्कारशोभितः ।
आगतो दृढभक्तं तं धेनुर्वत्समिवादरात्
vāmanastaṃ puro dṛṣṭvā sarvatejo'bhibhāvinam |
sarvasiddhikaraṃ devaṃ sarvavighnanivāraṇam
||12||वामनस्तं पुरो दृष्ट्वा सर्वतेजोऽभिभाविनम् ।
सर्वसिद्धिकरं देवं सर्वविघ्ननिवारणम्
nunāva parayā bhaktyā devadevaṃ gajānanam
||13||नुनाव परया भक्त्या देवदेवं गजाननम्
vāmana uvāca
avyaktaṃ vyaktahetuṃ nigamanutatanuṃ sarvadevādhidevaṃ brahmāṇḍānāmadhīśaṃ jagadudayakaraṃ sarvavedāntavedyam |
māyātītaṃ svavedyaṃ sthitivilayakaraṃ sarvavidyānidhānaṃ sarveśaṃ sarvarūpaṃ sakalabhayaharaṃ kāmadaṃ kāntarūpam
||14||अव्यक्तं व्यक्तहेतुं निगमनुततनुं सर्वदेवाधिदेवं ब्रह्माण्डानामधीशं जगदुदयकरं सर्ववेदान्तवेद्यम् ।
मायातीतं स्ववेद्यं स्थितिविलयकरं सर्वविद्यानिधानं सर्वेशं सर्वरूपं सकलभयहरं कामदं कान्तरूपम्
taṃ vande vighnarājaṃ vidhiharamunibhiḥ sevyamānaṃ sanāgaistejorāśi trisatyaṃ triguṇavirahitaṃ tattvamasyādibodhyam |
bhaktecchopāttadehaṃ nijajanasukhadaṃ tattvabuddhi prakāśaṃ sāmbādyaiḥ stūyamānaṃ sakalatanugataṃ bhuktimuktipradaṃ tam
||15||तं वन्दे विघ्नराजं विधिहरमुनिभिः सेव्यमानं सनागैस्तेजोराशि त्रिसत्यं त्रिगुणविरहितं तत्त्वमस्यादिबोध्यम् ।
भक्तेच्छोपात्तदेहं निजजनसुखदं तत्त्वबुद्धि प्रकाशं साम्बाद्यैः स्तूयमानं सकलतनुगतं भुक्तिमुक्तिप्रदं तम्
ka uvāca
iti stuto devadevaḥ prasannaḥ prāha vāmanam |
varaṃ varaya tuṣṭo'yaṃ yatte manasi vartate
||16||इति स्तुतो देवदेवः प्रसन्नः प्राह वामनम् ।
वरं वरय तुष्टोऽयं यत्ते मनसि वर्तते
stotreṇa tapasā caiva parituṣṭo dadāmi tat |
vāmana uvāca |
na te svarūpaṃ vidurabjajādyā brahmarṣayo ye sanakādikādyāḥ |
dṛṣṭo'si sa tvaṃ jagatāmadhīśa tvattaḥ kamanyaṃ varamadya yāce
||17||स्तोत्रेण तपसा चैव परितुष्टो ददामि तत् ।
वामन उवाच ।
न ते स्वरूपं विदुरब्जजाद्या ब्रह्मर्षयो ये सनकादिकाद्याः ।
दृष्टोऽसि स त्वं जगतामधीश त्वत्तः कमन्यं वरमद्य याचे
athāpi te vākyabhidābhayāt vā yāce varaṃ taṃ mama nātha dehi |
parājayo me na bhavet kadāpi kārye'khile vighnabhayaṃ na ca syāt
||18||अथापि ते वाक्यभिदाभयात् वा याचे वरं तं मम नाथ देहि ।
पराजयो मे न भवेत् कदापि कार्येऽखिले विघ्नभयं न च स्यात्
udyato'sti baliḥ śakrapadamattuṃ kratorbalāt |
sa ca māṃ śaraṇaṃ yātastasya siddhiryathā bhavet
||19||उद्यतोऽस्ति बलिः शक्रपदमत्तुं क्रतोर्बलात् ।
स च मां शरणं यातस्तस्य सिद्धिर्यथा भवेत्
tathā kuru jagatkartaryadi tuṣṭo'si me'nagha |
gajānana uvāca |
etatte bhavitā sarvaṃ smaraṇān mama suvrata
||20||तथा कुरु जगत्कर्तर्यदि तुष्टोऽसि मेऽनघ ।
गजानन उवाच ।
एतत्ते भविता सर्वं स्मरणान् मम सुव्रत
setsyanti sarvakāryāṇi mahānti ca laghūni ca |
ka uvāca |
evamuktvā gate deve vāmano'kārayacchubhām |
kāśmīropalajāṃ so'tha'sthāpayanmūrtimuttamām
||21||सेत्स्यन्ति सर्वकार्याणि महान्ति च लघूनि च ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वा गते देवे वामनोऽकारयच्छुभाम् ।
काश्मीरोपलजां सोऽथऽस्थापयन्मूर्तिमुत्तमाम्
caturbhujāṃ trinayanāṃ śuṇḍādaṇḍavirājitām |
prasannakarihastena bhaktānāmabhayapradām
||22||चतुर्भुजां त्रिनयनां शुण्डादण्डविराजिताम् ।
प्रसन्नकरिहस्तेन भक्तानामभयप्रदाम्
smaraṇāddarśanāddhyānātpūjanātsarvakāmadām |
prāsādaṃ kārayāmāsa ratnakāñcananirmitam
||23||स्मरणाद्दर्शनाद्ध्यानात्पूजनात्सर्वकामदाम् ।
प्रासादं कारयामास रत्नकाञ्चननिर्मितम्
tatraikaṃ brāhmaṇaṃ sthāpya grāmaṃ datvā dhanāni ca |
trikālaṃ pūjanai tasya kārayāmāsa tena saḥ
||24||तत्रैकं ब्राह्मणं स्थाप्य ग्रामं दत्वा धनानि च ।
त्रिकालं पूजनै तस्य कारयामास तेन सः
āgataḥ svagṛhaṃ natvā pitaraṃ sarvamabravīt |
tapaśca tatphalaṃ cātha yajñaṃ gantumapṛcchata
||25||आगतः स्वगृहं नत्वा पितरं सर्वमब्रवीत् ।
तपश्च तत्फलं चाथ यज्ञं गन्तुमपृच्छत
kaśyapenā'bhyanujñāto vāmano darbhadaṇḍabhṛt |
sūtrakṛṣṇājinadharo mekhalī yajñamāyayau
||26||कश्यपेनाऽभ्यनुज्ञातो वामनो दर्भदण्डभृत् ।
सूत्रकृष्णाजिनधरो मेखली यज्ञमाययौ
hrasvākṛtiṃ muniṃ dṛṣṭvā munayo vismitāstadā |
nāyaṃ muniryatastejo dṛśyate paramādbhutam
||27||ह्रस्वाकृतिं मुनिं दृष्ट्वा मुनयो विस्मितास्तदा ।
नायं मुनिर्यतस्तेजो दृश्यते परमाद्भुतम्
taṃ dṛṣṭvā paramāyāntaṃ balirutthāya satvaram |
ko'si tvamiti papraccha natvā taṃ kuta āgataḥ
||28||तं दृष्ट्वा परमायान्तं बलिरुत्थाय सत्वरम् ।
कोऽसि त्वमिति पप्रच्छ नत्वा तं कुत आगतः
kiṃ vāñchasi vada vibho pitā mātā ca kau tava |
vasatistava kutrāsti tata ūce sa vāmanaḥ
||29||किं वाञ्छसि वद विभो पिता माता च कौ तव ।
वसतिस्तव कुत्रास्ति तत ऊचे स वामनः
na smare pitarau rājannanāthaṃ viddhi māṃ kṛśam |
trailokye vasatirme'sti yāce bhūmiṃ tribhiḥ padaiḥ
||30||न स्मरे पितरौ राजन्ननाथं विद्धि मां कृशम् ।
त्रैलोक्ये वसतिर्मेऽस्ति याचे भूमिं त्रिभिः पदैः
mitāṃ kartuṃ parṇakuṭīṃ śaktiścedasti dīyatām |
ka uvāca |
iti vākyaṃ muneḥ śrutvā hṛdi jñātvā kṛpāyutam
||31||मितां कर्तुं पर्णकुटीं शक्तिश्चेदस्ति दीयताम् ।
क उवाच ।
इति वाक्यं मुनेः श्रुत्वा हृदि ज्ञात्वा कृपायुतम्
taṃ dātumudyataṃ bhūmimūce kāvyo baliṃ tadā |
śukra uvāca |
na brāhmaṇo harirayaṃ kapaṭaṃ rūpamāsthitaḥ
||32||तं दातुमुद्यतं भूमिमूचे काव्यो बलिं तदा ।
शुक्र उवाच ।
न ब्राह्मणो हरिरयं कपटं रूपमास्थितः
hariṣyati tribhuvanaṃ padatrayamiṣeṇa tu |
mā dīyatāmasya kiñciditi satyaṃ bravīmi te
||33||हरिष्यति त्रिभुवनं पदत्रयमिषेण तु ।
मा दीयतामस्य किञ्चिदिति सत्यं ब्रवीमि ते
tamuvāca mahādaityo mūḍha kiṃ vadase vacaḥ |
hariśced vimukho gacchet sarvaṃ me sukṛtaṃ nayet
||34||तमुवाच महादैत्यो मूढ किं वदसे वचः ।
हरिश्चेद् विमुखो गच्छेत् सर्वं मे सुकृतं नयेत्
asmāt pātraṃ kimanyat syādasmai dattamanantakam |
ityuktvā taṃ punaḥ prāha vāmanaṃ daityapuṅgavaḥ
||35||अस्मात् पात्रं किमन्यत् स्यादस्मै दत्तमनन्तकम् ।
इत्युक्त्वा तं पुनः प्राह वामनं दैत्यपुङ्गवः
brahman dattā mayā bhūmiḥ saṅkalpaḥ kriyatāmiti |
vāmanaḥ prāha rājānaṃ saṅkalpayitumudyatam
||36||ब्रह्मन् दत्ता मया भूमिः सङ्कल्पः क्रियतामिति ।
वामनः प्राह राजानं सङ्कल्पयितुमुद्यतम्
tāvaddhārāṃ nirudhyaiva sthitaḥ śakro'nyadehataḥ |
dadau śalākāṃ tatpātre bhagnanetro bahirgataḥ
||37||तावद्धारां निरुध्यैव स्थितः शक्रोऽन्यदेहतः ।
ददौ शलाकां तत्पात्रे भग्ननेत्रो बहिर्गतः
tataḥ pāṇitale tasya vāmanasya jalaṃ dadau |
smṛtvā gaṇeśaṃ vavṛdhe vāmano harṣanirbharaḥ
||38||ततः पाणितले तस्य वामनस्य जलं ददौ ।
स्मृत्वा गणेशं ववृधे वामनो हर्षनिर्भरः
mūrdhnākramya svargalokamekapādena rodasī |
pātālānyapareṇāpi dattaṃ tanmastake'param
||39||मूर्ध्नाक्रम्य स्वर्गलोकमेकपादेन रोदसी ।
पातालान्यपरेणापि दत्तं तन्मस्तकेऽपरम्
tata ūce baliṃ devo gaccha tvaṃ dharaṇītalam |
tvāṃ vinā'haṃ kathaṃ yāmītyevamāha balistu tam
||40||तत ऊचे बलिं देवो गच्छ त्वं धरणीतलम् ।
त्वां विनाऽहं कथं यामीत्येवमाह बलिस्तु तम्
ityākarṇya vacastasya punastaṃ prāha vāmanaḥ |
sānnidhyaṃ mama tatrāpi bhavitā tvadanugrahāt
||41||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य पुनस्तं प्राह वामनः ।
सान्निध्यं मम तत्रापि भविता त्वदनुग्रहात्
indro māṃ śaraṇaṃ yātaḥ priyaṃ kāryaṃ hi tasya me |
tavāpi mama bhaktasya priyaṃ paścād bhaviṣyati
||42||इन्द्रो मां शरणं यातः प्रियं कार्यं हि तस्य मे ।
तवापि मम भक्तस्य प्रियं पश्चाद् भविष्यति
aindre pade nivṛtte'sya padaṃ dāsye tavaiva tat |
tato brahmādayo devāstuṣṭuvurvāmanaṃ vibhum
||43||ऐन्द्रे पदे निवृत्तेऽस्य पदं दास्ये तवैव तत् ।
ततो ब्रह्मादयो देवास्तुष्टुवुर्वामनं विभुम्
mumucuḥ puṣpavarṣāṇi vādyāni vavaduḥ surāḥ |
pupūjuste'pi sarve ca jaguśca nanṛtuḥ pare
||44||मुमुचुः पुष्पवर्षाणि वाद्यानि ववदुः सुराः ।
पुपूजुस्तेऽपि सर्वे च जगुश्च ननृतुः परे
tataścāntardadhe devo vāmano'nantavikramaḥ |
svaṃ svaṃ sthānaṃ gatā devā yathāpūrvaṃ mudānvitāḥ
||45||ततश्चान्तर्दधे देवो वामनोऽनन्तविक्रमः ।
स्वं स्वं स्थानं गता देवा यथापूर्वं मुदान्विताः
ka uvāca
evaṃ tena kṛtā mūrtivikhyātā'bhūjjagatraye |
gajānanasya devasya sarveṣāṃ kāmadā nṛṇām
||46||एवं तेन कृता मूर्तिविख्याताऽभूज्जगत्रये ।
गजाननस्य देवस्य सर्वेषां कामदा नृणाम्
ityetat kathitaṃ sarva prasaṅgād baliceṣṭitam |
lāghavaṃ vāmanasyāpi mahimā sumukhasya ha
||47||इत्येतत् कथितं सर्व प्रसङ्गाद् बलिचेष्टितम् ।
लाघवं वामनस्यापि महिमा सुमुखस्य ह
adoṣākhye pure tena sthāpitasya mahātmanā |
daśabāhoḥ prasiddhasya devadakṣiṇabhāgataḥ
||48||अदोषाख्ये पुरे तेन स्थापितस्य महात्मना ।
दशबाहोः प्रसिद्धस्य देवदक्षिणभागतः
priyatvaṃ tasya śamyāste kathayiṣye'dhunā sphuṭam
||49||प्रियत्वं तस्य शम्यास्ते कथयिष्येऽधुना स्फुटम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite vāmanavikramonāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ || 31 ||