mañcakāsuravadho nāmāṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
adbhutāni caritrāṇi śrutāni tvanmukhāmbujāt |
brahmannaghaughahārīṇi guṇeśena kṛtāni vai
||1||अद्भुतानि चरित्राणि श्रुतानि त्वन्मुखाम्बुजात् ।
ब्रह्मन्नघौघहारीणि गुणेशेन कृतानि वै
tathāpi śrotumicchā no nāpaiti sarvavittama |
ato bālasya caritaṃ punarme brūhi sādaram
||2||तथापि श्रोतुमिच्छा नो नापैति सर्ववित्तम ।
अतो बालस्य चरितं पुनर्मे ब्रूहि सादरम्
brahmovāca
śaṛṇuṣvāvahitota brahman guṇeśasya kathāṃ punaḥ |
śrutiranyāca pāpānāṃ saṃhartrīṃ dharmamokṣadā
||3||शृणुष्वावहितोत ब्रह्मन् गुणेशस्य कथां पुनः ।
श्रुतिरन्याच पापानां संहर्त्रीं धर्ममोक्षदा
aṣṭame māsi madhyānhe grīṣmartau girijā kila |
ūṣmaṇā pīḍitāṃ gehe sā yayau puṣpavāṭikām
||4||अष्टमे मासि मध्यान्हे ग्रीष्मर्तौ गिरिजा किल ।
ऊष्मणा पीडितां गेहे सा ययौ पुष्पवाटिकाम्
aśokāścandanā yatra panasāśca bibhītakāḥ |
mālatīcampakā jātīciñciṇīpicumandakāḥ
||5||अशोकाश्चन्दना यत्र पनसाश्च बिभीतकाः ।
मालतीचम्पका जातीचिञ्चिणीपिचुमन्दकाः
pārijātakavṛkṣāśca ghanacchāyāsamanvitāḥ |
ramyaṃ śītajalaṃ cāru saraḥ kamalamaṇḍitam
||6||पारिजातकवृक्षाश्च घनच्छायासमन्विताः ।
रम्यं शीतजलं चारु सरः कमलमण्डितम्
tatra mañcakavarye sā sakhyānīte śubhāstare |
suṣvāpa girijā bālayuktā niḥśaṅkacetasā
||7||तत्र मञ्चकवर्ये सा सख्यानीते शुभास्तरे ।
सुष्वाप गिरिजा बालयुक्ता निःशङ्कचेतसा
sakhībhyāṃ vījitā bālavyajanenāśmamuṣṭinā |
suṣuptimagamad yāvattāvadaityo mahābalaḥ
||8||सखीभ्यां वीजिता बालव्यजनेनाश्ममुष्टिना ।
सुषुप्तिमगमद् यावत्तावदैत्यो महाबलः
talpāsura itikhyāto vāyurūpo'viśattataḥ |
mañcakāntargataḥ so'tha tena sākaṃ yayau divam
||9||तल्पासुर इतिख्यातो वायुरूपोऽविशत्ततः ।
मञ्चकान्तर्गतः सोऽथ तेन साकं ययौ दिवम्
tasya śabdena santraste te sakhyau patite bhuvi |
ākrandaṃ paramaṃ cakre paryaṅkasthā tadā śivā
||10||तस्य शब्देन सन्त्रस्ते ते सख्यौ पतिते भुवि ।
आक्रन्दं परमं चक्रे पर्यङ्कस्था तदा शिवा
vyomasthā paryadevat sā dhāva dhāveti śaṅkara |
kiṃ mayā vikṛtaṃ deva kimarthaṃ māmupekṣase
||11||व्योमस्था पर्यदेवत् सा धाव धावेति शङ्कर ।
किं मया विकृतं देव किमर्थं मामुपेक्षसे
ayaṃ daityo'tibalavān vyomākramya pradhāvati |
parahastagatāṃ kāntāṃ śaktaḥ kathamupekṣase
||12||अयं दैत्योऽतिबलवान् व्योमाक्रम्य प्रधावति ।
परहस्तगतां कान्तां शक्तः कथमुपेक्षसे
asya putrasya yogena nānāduḥkhamabhūnmama |
asmād daityānmṛtirme kiṃ saputrāyā vinirmitā
||13||अस्य पुत्रस्य योगेन नानादुःखमभून्मम ।
अस्माद् दैत्यान्मृतिर्मे किं सपुत्राया विनिर्मिता
ayameva na jātaścetkathaṃ bandhanamāpnuyām |
ka uvāca |
evāmākrandanaṃ śrutvā umābālo mahāmanāḥ
||14||अयमेव न जातश्चेत्कथं बन्धनमाप्नुयाम् ।
क उवाच ।
एवामाक्रन्दनं श्रुत्वा उमाबालो महामनाः
tadā muhurjagarjāsau ghanavadgarjayandiśaḥ |
cakampe dharaṇī tena sasamudravanākarā
||15||तदा मुहुर्जगर्जासौ घनवद्गर्जयन्दिशः ।
चकम्पे धरणी तेन ससमुद्रवनाकरा
tāmadṛṣṭvā tu śocatsu gaṇeṣu pramathādiṣu |
pādāghātena bālo'tha mañcakaṃ samatāḍayat
||16||तामदृष्ट्वा तु शोचत्सु गणेषु प्रमथादिषु ।
पादाघातेन बालोऽथ मञ्चकं समताडयत्
bibhyurbhūtāni sahasā śatadhevābhavannabhaḥ |
mañcakaḥ khaṇḍaśastena bhūtvā nipatito bhuvi
||17||बिभ्युर्भूतानि सहसा शतधेवाभवन्नभः ।
मञ्चकः खण्डशस्तेन भूत्वा निपतितो भुवि
tatastalpāsuro dṛśyo jāto bālo dadhāra tam |
hastenaikena jananīṃ dadhārāsau svalīlayā
||18||ततस्तल्पासुरो दृश्यो जातो बालो दधार तम् ।
हस्तेनैकेन जननीं दधारासौ स्वलीलया
ghanamuktaṃ toyabinduṃ cañcvaiva cātakaḥ kṣaṇāt |
skandhārūḍhāṃ tu tāṃ kṛtvā śikhāṃ vāmena tasya ca
||19||घनमुक्तं तोयबिन्दुं चञ्च्वैव चातकः क्षणात् ।
स्कन्धारूढां तु तां कृत्वा शिखां वामेन तस्य च
tatastatyāja bhūdeśe taṃ bālaḥ sahasā balāt |
padmāsanaṃ daityadehe kṛtvā yogīva tasthivān
||20||ततस्तत्याज भूदेशे तं बालः सहसा बलात् ।
पद्मासनं दैत्यदेहे कृत्वा योगीव तस्थिवान्
sa bhūmau patito dūrānmardito balavattaram |
prāṇāṃstatyāja daityo'tha vamannāsyādasṛṅmuhuḥ
||21||स भूमौ पतितो दूरान्मर्दितो बलवत्तरम् ।
प्राणांस्तत्याज दैत्योऽथ वमन्नास्यादसृङ्मुहुः
sa tu dṛṣṭo janairdaitya ekaviṃśatiyojanaḥ |
cūrṇayanvṛkṣapāṣāṇānāśramān śaraṇānyapi
||22||स तु दृष्टो जनैर्दैत्य एकविंशतियोजनः ।
चूर्णयन्वृक्षपाषाणानाश्रमान् शरणान्यपि
tato dṛṣṭo bālako'sau gaṇaiḥ sakhijanairapi |
ūcuste gauri bālo'yaṃ ramate kuśalī balī
||23||ततो दृष्टो बालकोऽसौ गणैः सखिजनैरपि ।
ऊचुस्ते गौरि बालोऽयं रमते कुशली बली
sā tu bhrāntyaiva nājānādgaganaṃ dharaṇīṃ śiśum |
munayastāmathocuste sāvadhānamanā sati
||24||सा तु भ्रान्त्यैव नाजानाद्गगनं धरणीं शिशुम् ।
मुनयस्तामथोचुस्ते सावधानमना सति
bhava daityo hatastena dhṛtvā rūpaṃ mahattaram |
unmīlya nayane paśya punarbālaṃ śivaṃ śubham
||25||भव दैत्यो हतस्तेन धृत्वा रूपं महत्तरम् ।
उन्मील्य नयने पश्य पुनर्बालं शिवं शुभम्
ka uvāca
tadvākyāt pratibuddhā sā'paśyad daityaṃ ca bālakam |
gauryuvāca |
viparītaṃ mayā dṛṣṭaṃ gūḍho bālena vā katham
||26||तद्वाक्यात् प्रतिबुद्धा साऽपश्यद् दैत्यं च बालकम् ।
गौर्युवाच ।
विपरीतं मया दृष्टं गूढो बालेन वा कथम्
hato'nena mahādaitya ekaviṃśatiyojanaḥ |
mātṝṇāmṛṇamuttīrṇo bālo me jīvitapradaḥ
||27||हतोऽनेन महादैत्य एकविंशतियोजनः ।
मातॄणामृणमुत्तीर्णो बालो मे जीवितप्रदः
ityuktvā bālamādāya kārayāmāsa śāntikam |
dattvā dānāni ca dadau stanapānaṃ śiśorapi
||28||इत्युक्त्वा बालमादाय कारयामास शान्तिकम् ।
दत्त्वा दानानि च ददौ स्तनपानं शिशोरपि
dṛṣṭvā te kautukaṃ tasya praśaśaṃsurmudānvitaḥ |
etasminnantare ghoraṃ cakre śabdaṃ mahāsuraḥ
||29||दृष्ट्वा ते कौतुकं तस्य प्रशशंसुर्मुदान्वितः ।
एतस्मिन्नन्तरे घोरं चक्रे शब्दं महासुरः
dundubheḥ sadṛśaṃ so'pi khyāto dundubhināmataḥ |
yasya pāṇitalāghātāddharā cūrṇatvamāgatā
||30||दुन्दुभेः सदृशं सोऽपि ख्यातो दुन्दुभिनामतः ।
यस्य पाणितलाघाताद्धरा चूर्णत्वमागता
ācchādito dinamaṇirdehena gaganaspṛśā |
gaṇabālasvarūpeṇa gaurībālaṃ juhāva saḥ
||31||आच्छादितो दिनमणिर्देहेन गगनस्पृशा ।
गणबालस्वरूपेण गौरीबालं जुहाव सः
ita ehi ramāvo'dya so'pi yātastadaiva tam |
svāṅkaṃ kṛtvā tu taṃ bālaṃ hālāhalaphalaṃ dadau
||32||इत एहि रमावोऽद्य सोऽपि यातस्तदैव तम् ।
स्वाङ्कं कृत्वा तु तं बालं हालाहलफलं ददौ
adhyaddhiti phalaṃ bālaṃ śīghramityabravīcca saḥ |
dūradeśātsamānītaṃ janmamṛtyujarāpaham
||33||अध्यद्धिति फलं बालं शीघ्रमित्यब्रवीच्च सः ।
दूरदेशात्समानीतं जन्ममृत्युजरापहम्
sa tu jānanduṣṭabhāvaṃ phalaṃ tajjagṛhe tataḥ |
abhakṣayadayācatsa phalāntaramabhīḥ punaḥ
||34||स तु जानन्दुष्टभावं फलं तज्जगृहे ततः ।
अभक्षयदयाचत्स फलान्तरमभीः पुनः
ka uvāca
amṛta viṣatāṃ yāti viṣaṃ tattāṃ śivecchayā |
dhṛtvā vakṣaḥ sthalaṃ tasya tatkṣaṇādudatiṣṭhata
||35||अमृत विषतां याति विषं तत्तां शिवेच्छया ।
धृत्वा वक्षः स्थलं तस्य तत्क्षणादुदतिष्ठत
tajjānunornyasya pādau karābhyāṃ jagṛhe śikhām |
parābhyāṃśmaśruṇī gṛhya dolayāmāsa līlayā
||36||तज्जानुनोर्न्यस्य पादौ कराभ्यां जगृहे शिखाम् ।
पराभ्यांश्मश्रुणी गृह्य दोलयामास लीलया
nanarta jānubhāge'sya bhūmaṇḍalabharānvitaḥ |
sa pīḍita uvācā'tha jānubhāgādavātara
||37||ननर्त जानुभागेऽस्य भूमण्डलभरान्वितः ।
स पीडित उवाचाऽथ जानुभागादवातर
tava bhāreṇa nṛtyena mama deho'tipīḍitaḥ |
muñca muñca gamiṣyāmi svālayaṃ girijāsuta
||38||तव भारेण नृत्येन मम देहोऽतिपीडितः ।
मुञ्च मुञ्च गमिष्यामि स्वालयं गिरिजासुत
ka uvāca
evaṃ samprārthitastena na mocayati bālakaḥ |
udatiṣṭhadbalādaityo bhagnadehastu pūrvataḥ
||39||एवं सम्प्रार्थितस्तेन न मोचयति बालकः ।
उदतिष्ठद्बलादैत्यो भग्नदेहस्तु पूर्वतः
balāccakarṣa bālo'piḥmūrdhānamasya tatkṣaṇāt |
kaṇṭhanālāt tacchiro'pi bālahastagataṃ babhau
||40||बलाच्चकर्ष बालोऽपिःमूर्धानमस्य तत्क्षणात् ।
कण्ठनालात् तच्छिरोऽपि बालहस्तगतं बभौ
rudhirāktā mahī sarvā tatkṣaṇaṃ samapadyata |
śiraḥkamalahasto'sau khelate girijāsutaḥ
||41||रुधिराक्ता मही सर्वा तत्क्षणं समपद्यत ।
शिरःकमलहस्तोऽसौ खेलते गिरिजासुतः
śoṇitena viliptāṅgo gaṇā mātre nyavedayan |
sā gatvā paśyati smā'tha putraṃ dṛṣṭvā tathāvidham
||42||शोणितेन विलिप्ताङ्गो गणा मात्रे न्यवेदयन् ।
सा गत्वा पश्यति स्माऽथ पुत्रं दृष्ट्वा तथाविधम्
tacchiro dūrataḥ kṣiptvā vastreṇa ca mamārja tam |
snāpayitvā svayaṃ snātvā dadau stanyaṃ tadā mudā
||43||तच्छिरो दूरतः क्षिप्त्वा वस्त्रेण च ममार्ज तम् ।
स्नापयित्वा स्वयं स्नात्वा ददौ स्तन्यं तदा मुदा
tataḥ sakhyo gaṇāścāpuḥ papracchuḥ kṣemamarbhakam |
sovāca paramaṃ kṣema bālake śivabhaktitaḥ
||44||ततः सख्यो गणाश्चापुः पप्रच्छुः क्षेममर्भकम् ।
सोवाच परमं क्षेम बालके शिवभक्तितः
marīcirakṣaṇāccāpi kuśalaṃ mama bālake |
tataste taṃ nirāsurvai durato duṣṭadānavam
||45||मरीचिरक्षणाच्चापि कुशलं मम बालके ।
ततस्ते तं निरासुर्वै दुरतो दुष्टदानवम्
tato harṣayutā jagmurgaṇāḥ sakhyo nijaṃ gṛham |
pārvatī harṣasaṃyuktā sabālā prāviśadgṛham
||46||ततो हर्षयुता जग्मुर्गणाः सख्यो निजं गृहम् ।
पार्वती हर्षसंयुक्ता सबाला प्राविशद्गृहम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe mañcaka-dundubhivadho nāmāṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ || 88 ||