gauryāditivivādo nāma ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tataḥ kadācidgirijā prasannaṃ prāha śaṅkaram |
śivovāca |
deveśa saptamaṃ varṣaṃ pravṛttaṃ sāmprataṃ śiśoḥ
||1||ततः कदाचिद्गिरिजा प्रसन्नं प्राह शङ्करम् ।
शिवोवाच ।
देवेश सप्तमं वर्षं प्रवृत्तं साम्प्रतं शिशोः
kriyatāṃ vratabandho'sya sumuhūrte mahotsavāt |
śiva uvāca |
samyaguktaṃ tvayā bhadre jñātvā cetogataṃ mama
||2||क्रियतां व्रतबन्धोऽस्य सुमुहूर्ते महोत्सवात् ।
शिव उवाच ।
सम्यगुक्तं त्वया भद्रे ज्ञात्वा चेतोगतं मम
sampādayiṣye sādhvasya vratabandhaṃ yathāvidhi |
ka uvāca |
ityuktā girijāṃ devaḥ samākārya ca gautamam
||3||सम्पादयिष्ये साध्वस्य व्रतबन्धं यथाविधि ।
क उवाच ।
इत्युक्ता गिरिजां देवः समाकार्य च गौतमम्
vicārya sudine lagnaṃ sāmagrī samapādayat |
maṇḍapaṃ ca suvistīrṇaṃ sarvān ṛṣigaṇānmunīn
||4||विचार्य सुदिने लग्नं सामग्री समपादयत् ।
मण्डपं च सुविस्तीर्णं सर्वान् ऋषिगणान्मुनीन्
ākārya paripūjyaitāṃstadājñāvaśago haraḥ |
yathāvidhi cakārāsya vratabandhaṃ mudā tadā
||5||आकार्य परिपूज्यैतांस्तदाज्ञावशगो हरः ।
यथाविधि चकारास्य व्रतबन्धं मुदा तदा
upāyanāni sarve te śivayorbālakasya ca |
aṣṭāśītisahasrebhyo namaskṛtya haro'pi ca
||6||उपायनानि सर्वे ते शिवयोर्बालकस्य च ।
अष्टाशीतिसहस्रेभ्यो नमस्कृत्य हरोऽपि च
sampūjya vidhivat prādānnānopāyanasañcayān |
triṃśastrikoṭidevebhyo yakṣebhyo'pi tathaiva ca
||47||सम्पूज्य विधिवत् प्रादान्नानोपायनसञ्चयान् ।
त्रिंशस्त्रिकोटिदेवेभ्यो यक्षेभ्योऽपि तथैव च
kinnarebhyaścāraṇebhyo vādyaghoṣa nadatyapi
||7||किन्नरेभ्यश्चारणेभ्यो वाद्यघोष नदत्यपि
gāyatsu kinnareṣvāśu nartakīnāṃ gaṇeṣu ca |
nṛtyatsu sarvalokeṣu paśyatsu sumahotsavam
||8||गायत्सु किन्नरेष्वाशु नर्तकीनां गणेषु च ।
नृत्यत्सु सर्वलोकेषु पश्यत्सु सुमहोत्सवम्
upāyanāni dānāni dadau harṣātsadāśivaḥ |
devatāsthāpanaṃ kṛtvā bhojayāmāsa cākhilān
||9||उपायनानि दानानि ददौ हर्षात्सदाशिवः ।
देवतास्थापनं कृत्वा भोजयामास चाखिलान्
prātaḥkāle baṭuṃ snāpya caulakarma samāpya ca |
caturbhirbrāhmaṇaiḥ sārdhaṃ taṃ bhojya saṃsnāpya vai punaḥ
||10||प्रातःकाले बटुं स्नाप्य चौलकर्म समाप्य च ।
चतुर्भिर्ब्राह्मणैः सार्धं तं भोज्य संस्नाप्य वै पुनः
vedikāyāmantarā du dhṛtvā paṭamanuttamam |
muhūrtaṃ sādhayāmāsa munibhirmantravādibhiḥ
||11||वेदिकायामन्तरा दु धृत्वा पटमनुत्तमम् ।
मुहूर्तं साधयामास मुनिभिर्मन्त्रवादिभिः
etasminnantare daityau kṛtāntakālasaṃjñakau |
gajarūpadharau mattau madodasrāviṇau dṛḍhau
||12||एतस्मिन्नन्तरे दैत्यौ कृतान्तकालसंज्ञकौ ।
गजरूपधरौ मत्तौ मदोदस्राविणौ दृढौ
tīkṣṇadantau dīrghaśuṇḍau gaganaspardhipuṣkarau |
cītkārabhīṣitajanau sindūrāruṇamastakau
||13||तीक्ष्णदन्तौ दीर्घशुण्डौ गगनस्पर्धिपुष्करौ ।
चीत्कारभीषितजनौ सिन्दूरारुणमस्तकौ
kampate pādaghātena yayorāśu vasundharā |
dantāghātena yudhyantau rajasācchādya rodasī
||14||कम्पते पादघातेन ययोराशु वसुन्धरा ।
दन्ताघातेन युध्यन्तौ रजसाच्छाद्य रोदसी
sabhādvāragataṃ śakrakīraṇaṃ samupāgatau |
dantaprahāraistadgaṇḍaṃ bhindantau balavattaram
||15||सभाद्वारगतं शक्रकीरणं समुपागतौ ।
दन्तप्रहारैस्तद्गण्डं भिन्दन्तौ बलवत्तरम्
stravadraktaḥ papātorvyāṃ mūrchito gajarāṭ kṣaṇāt |
airāvataḥ papālāśu muhūrtātprāpya cetanām
||16||स्त्रवद्रक्तः पपातोर्व्यां मूर्छितो गजराट् क्षणात् ।
ऐरावतः पपालाशु मुहूर्तात्प्राप्य चेतनाम्
kariṇau pṛṣṭhalagnau tau dantāghātairnijaghnatuḥ |
tatastau mattamātaṅgau sabhāmadhyaṃ samīyatuḥ
||17||करिणौ पृष्ठलग्नौ तौ दन्ताघातैर्निजघ्नतुः ।
ततस्तौ मत्तमातङ्गौ सभामध्यं समीयतुः
śuṇḍābhyāṃ maṇḍapaṃ tau tu tāḍayāmāsatustadā |
uttasthuḥ sarvalokāste śrutvā kolāhalaṃ tayoḥ
||18||शुण्डाभ्यां मण्डपं तौ तु ताडयामासतुस्तदा ।
उत्तस्थुः सर्वलोकास्ते श्रुत्वा कोलाहलं तयोः
yato yato gacchataḥ sma tato devāḥ palāyitāḥ |
munayaśca tayorbhītyā daśadikṣu palāyitāḥ
||19||यतो यतो गच्छतः स्म ततो देवाः पलायिताः ।
मुनयश्च तयोर्भीत्या दशदिक्षु पलायिताः
gaṇā ūcuḥ
śivaṃ tatra samācakhyurvighnametadupasthitam |
sendrā sabhā muniyutā vidhvastā gajabhītitaḥ
||20||शिवं तत्र समाचख्युर्विघ्नमेतदुपस्थितम् ।
सेन्द्रा सभा मुनियुता विध्वस्ता गजभीतितः
tataḥ palāyitā gaurī sakhībhirgṛhamāgatā |
bālastato nirīkṣyatau dantinau balavattarau
||21||ततः पलायिता गौरी सखीभिर्गृहमागता ।
बालस्ततो निरीक्ष्यतौ दन्तिनौ बलवत्तरौ
jagarja ghanavacchīghraṃ tayoḥ śuṇḍe dadhāra ha |
ubhābhyāmapi hastābhyāṃ cītkāraṃ tau pracakratuḥ
||22||जगर्ज घनवच्छीघ्रं तयोः शुण्डे दधार ह ।
उभाभ्यामपि हस्ताभ्यां चीत्कारं तौ प्रचक्रतुः
bhrāmayitvāsphālayatsa ekasminnaparaṃ gajam |
ubhau tau śatadhā jātau patitau dharaṇītale
||23||भ्रामयित्वास्फालयत्स एकस्मिन्नपरं गजम् ।
उभौ तौ शतधा जातौ पतितौ धरणीतले
dharā ca kampe vṛkṣāśca nipetuścūrṇitā bhuvi |
tataḥ khaṇḍāni tānyāśū dūrataścikṣipurgaṇāḥ
||24||धरा च कम्पे वृक्षाश्च निपेतुश्चूर्णिता भुवि ।
ततः खण्डानि तान्याशू दूरतश्चिक्षिपुर्गणाः
baṭuṃ jagrāha jananī śīghramāgatya sve kaṭau |
sarve palāyitā devā munayo'nena dānavau
||25||बटुं जग्राह जननी शीघ्रमागत्य स्वे कटौ ।
सर्वे पलायिता देवा मुनयोऽनेन दानवौ
bālena nihatau śīghramityuvāca śivāṃ sakhī |
tataste mīlitā devā indrādyā munayo'pi ca
||26||बालेन निहतौ शीघ्रमित्युवाच शिवां सखी ।
ततस्ते मीलिता देवा इन्द्राद्या मुनयोऽपि च
ūcurguṇeśaṃ te sarve svāmin sarvaguṇākara |
sarvaprāṇaharau daityo kāpaṭayādgajarūpiṇau
||27||ऊचुर्गुणेशं ते सर्वे स्वामिन् सर्वगुणाकर ।
सर्वप्राणहरौ दैत्यो कापटयाद्गजरूपिणौ
nihatau līlayā deva māyinau balavattarau |
ityuktvā śakramunayo devāśca viviśuḥ sabhām
||28||निहतौ लीलया देव मायिनौ बलवत्तरौ ।
इत्युक्त्वा शक्रमुनयो देवाश्च विविशुः सभाम्
upaviṣṭeṣu sarveṣu nanṛtuśvāpsarogaṇāḥ |
tato vādyānyavādyanta brahmārudrasamīpagaḥ
||29||उपविष्टेषु सर्वेषु ननृतुश्वाप्सरोगणाः ।
ततो वाद्यान्यवाद्यन्त ब्रह्मारुद्रसमीपगः
dattvā parasparaṃ praiṣaṃ babandha mekhalāṃ śiśoḥ |
yajñopavītamajinaṃ homaṃ ca samidhāmapi
||30||दत्त्वा परस्परं प्रैषं बबन्ध मेखलां शिशोः ।
यज्ञोपवीतमजिनं होमं च समिधामपि
kārayāmāsa vidhivat sāvitrīvācanaṃ tataḥ |
tato mātā dadau bhikṣāmaṃśuke bhūṣaṇāni ca
||31||कारयामास विधिवत् सावित्रीवाचनं ततः ।
ततो माता ददौ भिक्षामंशुके भूषणानि च
uttarīyaṃ ca ratnāni muktāphalayutāni ca |
laḍḍūkānbhakṣyakhādyāni triśūlaṃ śaśinaṃ śivaḥ
||32||उत्तरीयं च रत्नानि मुक्ताफलयुतानि च ।
लड्डूकान्भक्ष्यखाद्यानि त्रिशूलं शशिनं शिवः
dadau nāma cakārāsya bhālacandra iti sphuṭam |
śūlapāṇiriti paraṃ tataścakraṃ harirdadau
||33||ददौ नाम चकारास्य भालचन्द्र इति स्फुटम् ।
शूलपाणिरिति परं ततश्चक्रं हरिर्ददौ
śociṣkaśeti nāmāsya cakre samyaṅamahātmanaḥ |
tataḥ purandaraḥ pūjya kaṇṭhe cintāmaṇiṃ dadau
||34||शोचिष्कशेति नामास्य चक्रे सम्यङमहात्मनः ।
ततः पुरन्दरः पूज्य कण्ठे चिन्तामणिं ददौ
nāma cintāmaṇiriti cakre sarvārthadaṃ śubham |
dadau tadaiva kamalamabhyarcya kamalāsanaḥ
||35||नाम चिन्तामणिरिति चक्रे सर्वार्थदं शुभम् ।
ददौ तदैव कमलमभ्यर्च्य कमलासनः
vidhāteti ca nāmāsya sthāpayāmāsa saṃsadi |
tataḥ sarve suragaṇāḥ samabhyarcya guṇeśvaram
||36||विधातेति च नामास्य स्थापयामास संसदि ।
ततः सर्वे सुरगणाः समभ्यर्च्य गुणेश्वरम्
nānāvidhāni nāmāni cakruḥ svasvecchayā surāḥ |
aditiḥ kaśyapaścātha taṃ pupūjaturādarāt
||37||नानाविधानि नामानि चक्रुः स्वस्वेच्छया सुराः ।
अदितिः कश्यपश्चाथ तं पुपूजतुरादरात्
darśayāmāsa devo'pi pūrvarūpaṃ tayośśubham |
bhālacandraṃ daśabhujaṃ mukuṭena virājitam
||38||दर्शयामास देवोऽपि पूर्वरूपं तयोश्शुभम् ।
भालचन्द्रं दशभुजं मुकुटेन विराजितम्
divyāmbaraṃ divyagandhaṃ divyābharaṇabhūṣitam |
siṃhārūḍhaṃ virājantamuragodarabandhanam
||39||दिव्याम्बरं दिव्यगन्धं दिव्याभरणभूषितम् ।
सिंहारूढं विराजन्तमुरगोदरबन्धनम्
dṛṣṭvetthamaditirhṛṣṭā''liliṅga snehanirbharā |
romāñcitaśarīrā sā premagadgadaniḥsvanā
||40||दृष्ट्वेत्थमदितिर्हृष्टाऽऽलिलिङ्ग स्नेहनिर्भरा ।
रोमाञ्चितशरीरा सा प्रेमगद्गदनिःस्वना
vismayaṃ paramaṃ prāptā stravadaśrujalāvilā |
paramānandamagnā'bhūtsnehasnutapayodharā
||41||विस्मयं परमं प्राप्ता स्त्रवदश्रुजलाविला ।
परमानन्दमग्नाऽभूत्स्नेहस्नुतपयोधरा
tathaiva kaśyapo dehabhāvaṃ tatyāja tatkṣaṇāt |
ūcatustau sutasnehād vatsāvāṃ te viyogataḥ
||42||तथैव कश्यपो देहभावं तत्याज तत्क्षणात् ।
ऊचतुस्तौ सुतस्नेहाद् वत्सावां ते वियोगतः
kṛśatāṃ gamitau te'dya darśanātpuṣṭatāṃ gatau |
nāyantava sutedānīṃ dīnau tvaccaraṇe ratau
||43||कृशतां गमितौ तेऽद्य दर्शनात्पुष्टतां गतौ ।
नायन्तव सुतेदानीं दीनौ त्वच्चरणे रतौ
gajānana uvāca
pratiśrutaṃ mayā mātardāsye darśanamekadā |
tadidānīṃ mayā dattaṃ na śokaṃ kartumarhasi
||44||प्रतिश्रुतं मया मातर्दास्ये दर्शनमेकदा ।
तदिदानीं मया दत्तं न शोकं कर्तुमर्हसि
sarvāntaryāmiṇo me vai viyogo na kadācana |
ka uvāca |
evaṃ tu vadatoreva pārvatī samupāgatā
||45||सर्वान्तर्यामिणो मे वै वियोगो न कदाचन ।
क उवाच ।
एवं तु वदतोरेव पार्वती समुपागता
uvāca paramaprītā dṛṣṭvā snehaṃ tayoḥ śiśau |
adite dehi me putraṃ gṛhītaṃ cirakālataḥ
||46||उवाच परमप्रीता दृष्ट्वा स्नेहं तयोः शिशौ ।
अदिते देहि मे पुत्रं गृहीतं चिरकालतः
nāyaṃ tava sutaḥ subhru samyak paśya śucismite |
sā'paśyat punarevainaṃ svasyaiva tanayaṃ vibhum
||47||नायं तव सुतः सुभ्रु सम्यक् पश्य शुचिस्मिते ।
साऽपश्यत् पुनरेवैनं स्वस्यैव तनयं विभुम्
aditiruvāca
tvameva gauri paśyāśu tanayaṃ me puraḥ sthitam |
sā'paśyatpunarervenaṃ guṇeśaṃ tanayaṃ svakam
||48||त्वमेव गौरि पश्याशु तनयं मे पुरः स्थितम् ।
साऽपश्यत्पुनरेर्वेनं गुणेशं तनयं स्वकम्
aditistāṃ mametyāha pārvatī tāṃ mameti ca |
evaṃ vivadamāne tu prāhurdevāḥ suvismitāḥ
||49||अदितिस्तां ममेत्याह पार्वती तां ममेति च ।
एवं विवदमाने तु प्राहुर्देवाः सुविस्मिताः
anādinidhano devaḥ sṛṣṭisthityantakārakaḥ |
anantarūpo'nantaśrīranekaśaktisaṃyutaḥ
||50||अनादिनिधनो देवः सृष्टिस्थित्यन्तकारकः ।
अनन्तरूपोऽनन्तश्रीरनेकशक्तिसंयुतः
kasyā ayaṃ bhavetputra ubhe bhrānte'sya māyayā |
te ūcatuḥ |
yasyā ayaṃ bhavetputrastasyā haste pradīyatām
||51||कस्या अयं भवेत्पुत्र उभे भ्रान्तेऽस्य मायया ।
ते ऊचतुः ।
यस्या अयं भवेत्पुत्रस्तस्या हस्ते प्रदीयताम्
ka uvāca
tato devā nirīkṣainaṃ nānārūpiṇamīśvaram |
kaścidāha vidhātā'yaṃ kaścidviṣṇuṃ caturbhujam
||52||ततो देवा निरीक्षैनं नानारूपिणमीश्वरम् ।
कश्चिदाह विधाताऽयं कश्चिद्विष्णुं चतुर्भुजम्
kaścitrilocanaṃ prāha varuṇaṃ vismitāḥ surāḥ |
ūcuste niścayo'smābhirvidhātuṃ naiva śakyate
||53||कश्चित्रिलोचनं प्राह वरुणं विस्मिताः सुराः ।
ऊचुस्ते निश्चयोऽस्माभिर्विधातुं नैव शक्यते
bhavatībhyāṃ vivekena grāhyo'yaṃ paramaḥ pumān |
tato gaurī gṛhāṇāśu taṃ vibhuṃ tanayaṃ svakam
||54||भवतीभ्यां विवेकेन ग्राह्योऽयं परमः पुमान् ।
ततो गौरी गृहाणाशु तं विभुं तनयं स्वकम्
(tato gauryagṛhṇādāśu?) stanapānaṃ dadau snehādaditirnīrasā'bhavat |
mamacedbālako'yaṃ syātkathaṃ yāyātparaṃ prati
||55||(ततो गौर्यगृह्णादाशु?) स्तनपानं ददौ स्नेहाददितिर्नीरसाऽभवत् ।
ममचेद्बालकोऽयं स्यात्कथं यायात्परं प्रति
ahaṃ bhrāntyā'bhavaṃ saktā parasya tanaye vṛthā |
munayaḥ kaśyapaścainaṃ pupūjuste guṇeśvaram
||56||अहं भ्रान्त्याऽभवं सक्ता परस्य तनये वृथा ।
मुनयः कश्यपश्चैनं पुपूजुस्ते गुणेश्वरम्
namaskṛtyābhyanujñāpya yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam |
bhavānī ca gṛhaṃ yātā putramādāya harṣitā
||57||नमस्कृत्याभ्यनुज्ञाप्य ययुः स्वं स्वं निवेशनम् ।
भवानी च गृहं याता पुत्रमादाय हर्षिता
tataḥ samāgatāḥ sarve prāgamannilayānsvakān
||58||ततः समागताः सर्वे प्रागमन्निलयान्स्वकान्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe gauryāditivivādo nāma ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ || 96 ||