bālacarite bhaktipraśaṃsā kathanaṃ nāma pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ
tāvūcatuḥ
sarveṣāṃ kāraṇānāṃ tvaṃ kāraṇaṃ kāraṇātigaḥ |
brahmasvarūpo brahmāṇḍakāraṇaṃ vyāpakaḥ paraḥ
||1||सर्वेषां कारणानां त्वं कारणं कारणातिगः ।
ब्रह्मस्वरूपो ब्रह्माण्डकारणं व्यापकः परः
pāsīdaṃ sṛjase viśvaṃ tvameva harase'nagha |
nānārūpairarūpastvaṃ nānāmāyā balānvitaḥ
||2||पासीदं सृजसे विश्वं त्वमेव हरसेऽनघ ।
नानारूपैररूपस्त्वं नानामाया बलान्वितः
tvameva pañcabhūtāni yakṣagandharva rākṣasāḥ |
kastvāṃ stotuṃ samarthaḥ syāccarācarasvarūpakam
||3||त्वमेव पञ्चभूतानि यक्षगन्धर्व राक्षसाः ।
कस्त्वां स्तोतुं समर्थः स्याच्चराचरस्वरूपकम्
neti neti bravīti sma tvadrūpājñānataḥ śrutiḥ |
āvāṃ vimohitau jñātuṃ neśāthe rūpamuttamam
||4||नेति नेति ब्रवीति स्म त्वद्रूपाज्ञानतः श्रुतिः ।
आवां विमोहितौ ज्ञातुं नेशाथे रूपमुत्तमम्
mahimānaṃ na jānīvo'nekarūpasya te vibho |
kṛtakṛtyau bhavatpādadarśanātsvaḥ prabho'dhunā
||5||महिमानं न जानीवोऽनेकरूपस्य ते विभो ।
कृतकृत्यौ भवत्पाददर्शनात्स्वः प्रभोऽधुना
nānāvatārairbhūbhāraṃ harase'nantaśaktitaḥ |
ka uvāca |
evaṃ tayoḥ stuti śrutvā prītyā provāca tāvubhau
||6||नानावतारैर्भूभारं हरसेऽनन्तशक्तितः ।
क उवाच ।
एवं तयोः स्तुति श्रुत्वा प्रीत्या प्रोवाच तावुभौ
vināyako bālarūpī kautukī māyiko'pi ca |
tattvajñau matprasādācca sarvajñau ca bhaviṣyathaḥ
||7||विनायको बालरूपी कौतुकी मायिकोऽपि च ।
तत्त्वज्ञौ मत्प्रसादाच्च सर्वज्ञौ च भविष्यथः
evaṃ datvā varaṃ devastatraivāntaradhīyata |
tatastau mūrttimatulāṃ kṛtvā samyagvināyakīm
||8||एवं दत्वा वरं देवस्तत्रैवान्तरधीयत ।
ततस्तौ मूर्त्तिमतुलां कृत्वा सम्यग्विनायकीम्
kṛtvā prāsādāmatulaṃ ratnakāñcanasaṃyutam |
sthāpayāmāsaturubhau sanakaśca sanandanaḥ
||9||कृत्वा प्रासादामतुलं रत्नकाञ्चनसंयुतम् ।
स्थापयामासतुरुभौ सनकश्च सनन्दनः
ākhyāṃ ca cakratustasyā varado'yaṃ vināyakaḥ |
gaṇeśakuṇḍamiti ca kṛtaṃ tābhyāṃ sarovaram
||10||आख्यां च चक्रतुस्तस्या वरदोऽयं विनायकः ।
गणेशकुण्डमिति च कृतं ताभ्यां सरोवरम्
atra snātvā pūjayedyo varadaṃ taṃ vināyakam |
sa kāmānakhilān prāpya bhuktvā bhogānanekaśaḥ
||11||अत्र स्नात्वा पूजयेद्यो वरदं तं विनायकम् ।
स कामानखिलान् प्राप्य भुक्त्वा भोगाननेकशः
avāpyaputrān pautrāśca vidyāmāyuryaśo mahat |
dhanaṃ dhānyaṃ yaśaścāpi tattvajñānaṃ ca śāśvatam
||12||अवाप्यपुत्रान् पौत्राश्च विद्यामायुर्यशो महत् ।
धनं धान्यं यशश्चापि तत्त्वज्ञानं च शाश्वतम्
ante vaināyakaṃ dhāma yāti nāstyatra saṃśayaḥ |
ka uvāca |
yatra devāḥsagandharvā yakṣāścāpsarasāṃ gaṇāḥ
||13||अन्ते वैनायकं धाम याति नास्त्यत्र संशयः ।
क उवाच ।
यत्र देवाःसगन्धर्वा यक्षाश्चाप्सरसां गणाः
dṛṣṭvā sampūjya deveśaṃ tatraivāntarhitāḥ kṣaṇāt |
samprāptavismayau tau ca jagmaturdivamuttamam
||14||दृष्ट्वा सम्पूज्य देवेशं तत्रैवान्तर्हिताः क्षणात् ।
सम्प्राप्तविस्मयौ तौ च जग्मतुर्दिवमुत्तमम्
kāśirājo'pi tatraitya sāmātyaḥsaprajastutam |
nānādravyairalaṅkārairvastrairuccāvacairapi
||15||काशिराजोऽपि तत्रैत्य सामात्यःसप्रजस्तुतम् ।
नानाद्रव्यैरलङ्कारैर्वस्त्रैरुच्चावचैरपि
pakvānnaiścāpyanekaiśca phalairnānāvidhairapi |
ratnairmuktāphalaiḥ puṣpairdakṣiṇābhiranekaśaḥ
||16||पक्वान्नैश्चाप्यनेकैश्च फलैर्नानाविधैरपि ।
रत्नैर्मुक्ताफलैः पुष्पैर्दक्षिणाभिरनेकशः
pupūja parayā bhaktyā brāhmaṇaiḥ saha mantrataḥ |
brāhmaṇān pūjayāmāsa vastrālaṅkārakāñcanaiḥ
||17||पुपूज परया भक्त्या ब्राह्मणैः सह मन्त्रतः ।
ब्राह्मणान् पूजयामास वस्त्रालङ्कारकाञ्चनैः
āśiṣaḥ parigṛhyaiva nagaraṃ punarāgamat |
tathaiva tāḥ prakṛtayaḥ pupūjustaṃ vināyakam
||18||आशिषः परिगृह्यैव नगरं पुनरागमत् ।
तथैव ताः प्रकृतयः पुपूजुस्तं विनायकम्
tathaiva brāhmaṇān pūjya jagṛhurāśiṣaḥ parāḥ |
tataḥ prajāstaṃ pupūjuryathāśakti vināyakam
||19||तथैव ब्राह्मणान् पूज्य जगृहुराशिषः पराः ।
ततः प्रजास्तं पुपूजुर्यथाशक्ति विनायकम्
sarve tehṛṣṭamanasaḥ puraṃ praviviśustadā |
iti te sarvamākhyātaṃ vināyakaviceṣṭitam
||20||सर्वे तेहृष्टमनसः पुरं प्रविविशुस्तदा ।
इति ते सर्वमाख्यातं विनायकविचेष्टितम्
sarvapāpapaharaṃ puṇyaṃ kimanyacchrotumicchasi |
muniruvāca |
śrutaṃ caritraṃ śuklasya śuklabhikṣāratasya ca
||21||सर्वपापपहरं पुण्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।
मुनिरुवाच ।
श्रुतं चरित्रं शुक्लस्य शुक्लभिक्षारतस्य च
dhātusparśavihīnasya gṛhaṃ yātau vināyakaḥ |
bhujairdaśabhirādāya hyodanaṃ śithilaṃ jalaiḥ
||22||धातुस्पर्शविहीनस्य गृहं यातौ विनायकः ।
भुजैर्दशभिरादाय ह्योदनं शिथिलं जलैः
jagdhvā tyaktvā śramaṃ tṛpto dāridryañcavyanāśayat |
dattaṃ gṛhaṃ tu śuklasya śakrasya nagarādvaram
||23||जग्ध्वा त्यक्त्वा श्रमं तृप्तो दारिद्र्यञ्चव्यनाशयत् ।
दत्तं गृहं तु शुक्लस्य शक्रस्य नगराद्वरम्
sampado'pi tathā dattā yāḥ santi hyalakādhipe |
svarūpaṃ ca tathā dattaṃ yannāsti makaradhvaje
||24||सम्पदोऽपि तथा दत्ता याः सन्ति ह्यलकाधिपे ।
स्वरूपं च तथा दत्तं यन्नास्ति मकरध्वजे
jñānaṃ tasmai tathā dattaṃ yannāsti caturānane |
atra kiṃ kāraṇaṃ brahman tanme vyākhyātumarhasi
||25||ज्ञानं तस्मै तथा दत्तं यन्नास्ति चतुरानने ।
अत्र किं कारणं ब्रह्मन् तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
ka uvāca
samyak pṛṣṭaṃ tvayā vyāsa parameśakathā yataḥ |
punāti prāśnikaṃ śrotṝn vaktāraṃ bhaktitaḥśrutā
||26||सम्यक् पृष्टं त्वया व्यास परमेशकथा यतः ।
पुनाति प्राश्निकं श्रोतॄन् वक्तारं भक्तितःश्रुता
mano me hi sthitaṃ vaktuṃ tat pṛṣṭaṃ hi tvayā vibho |
samyak te'haṃ vadiṣyāmi bhaktigamyasya ceṣṭitam
||27||मनो मे हि स्थितं वक्तुं तत् पृष्टं हि त्वया विभो ।
सम्यक् तेऽहं वदिष्यामि भक्तिगम्यस्य चेष्टितम्
sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvagaḥ sarvacittavit |
bhaktyaiva tuṣyate devo bhāvo hi toṣakāraṇam
||28||सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वगः सर्वचित्तवित् ।
भक्त्यैव तुष्यते देवो भावो हि तोषकारणम्
bhaktyā hṛtaṃ palāśaṃ ca jalaṃ puṣpaṃ manoharam |
tenaiva parituṣṭo'sāvātmānaṃ ca prayacchati
||29||भक्त्या हृतं पलाशं च जलं पुष्पं मनोहरम् ।
तेनैव परितुष्टोऽसावात्मानं च प्रयच्छति
dambhena helayā vāpi lajjayā'pi parasya vā |
mahādhanaṃ mahāvittaṃ ratnāni vividhāni ca
||30||दम्भेन हेलया वापि लज्जयाऽपि परस्य वा ।
महाधनं महावित्तं रत्नानि विविधानि च
kāñcanaṃ rājataṃ muktā dattaṃ sarvaṃ vṛthā bhavet |
śamīpatreṇa tuṣṭo'sau vyādhāyā'dāt salokatām
||31||काञ्चनं राजतं मुक्ता दत्तं सर्वं वृथा भवेत् ।
शमीपत्रेण तुष्टोऽसौ व्याधायाऽदात् सलोकताम्
prasaṅgato'pi dattena bhāvaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ hṛdi |
anāyāsena labdhena tasmād bhaktirgarīyasī
||32||प्रसङ्गतोऽपि दत्तेन भावं कृत्वा दृढं हृदि ।
अनायासेन लब्धेन तस्माद् भक्तिर्गरीयसी
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite bhaktipraśaṃsākathanaṃ nāma pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 25 ||