buddhivijayo nāma pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
śrutvā buddhivaco devo harṣaṃ prāpya jagāda tām |
deva uvāca |
gaccha yudhyasva daityena jahi taṃ yaśa āpnuhi
||1||श्रुत्वा बुद्धिवचो देवो हर्षं प्राप्य जगाद ताम् ।
देव उवाच ।
गच्छ युध्यस्व दैत्येन जहि तं यश आप्नुहि
evamuktvā suvāsāṃsi dadau tasyai vināyaka |
sā ca natvā tadā devaṃ yayau daityaṃ raṇaṃ prati
||2||एवमुक्त्वा सुवासांसि ददौ तस्यै विनायक ।
सा च नत्वा तदा देवं ययौ दैत्यं रणं प्रति
tasyāḥ kṣveḍitaśabdena kampitaṃ bhuvanatrayam |
vadanānniryayau tasyā ekā śaktirgarīyasī
||3||तस्याः क्ष्वेडितशब्देन कम्पितं भुवनत्रयम् ।
वदनान्निर्ययौ तस्या एका शक्तिर्गरीयसी
jaṭilā vikṛtāsyā ca jagadbhakṣaṇa lālasā |
viśālābhyāṃ tu netrābhyāṃ tyajantī jvālasañcayān
||4||जटिला विकृतास्या च जगद्भक्षण लालसा ।
विशालाभ्यां तु नेत्राभ्यां त्यजन्ती ज्वालसञ्चयान्
dahantī daityasenāṃ sā yayau sā ca papāla ha |
darśane patitā daityāstasyāḥ kecid hṛtāsavaḥ
||5||दहन्ती दैत्यसेनां सा ययौ सा च पपाल ह ।
दर्शने पतिता दैत्यास्तस्याः केचिद् हृतासवः
anye tvatarkayan kvādya gantavyaṃ kva sukhaṃ bhavet |
kecidāhurdhāva dhāva devāntaka mṛtā vayam
||6||अन्ये त्वतर्कयन् क्वाद्य गन्तव्यं क्व सुखं भवेत् ।
केचिदाहुर्धाव धाव देवान्तक मृता वयम्
evaṃ kolāhalaṃ śrutvā yayau devāntakaḥ puraḥ |
sajjaṃ kṛtvā dhanuḥ śīghraṃ śarānāśīviṣopamān
||7||एवं कोलाहलं श्रुत्वा ययौ देवान्तकः पुरः ।
सज्जं कृत्वा धनुः शीघ्रं शरानाशीविषोपमान्
sasarja tasyā gātreṣu darśayan pāṇilāghavam |
ācchādya bhānuṃ tanmūrdhnā bāṇajālaistathāvidhaiḥ
||8||ससर्ज तस्या गात्रेषु दर्शयन् पाणिलाघवम् ।
आच्छाद्य भानुं तन्मूर्ध्ना बाणजालैस्तथाविधैः
sā prasārya mahadvaktraṃ bisavad gilate śarān |
tūṇīrāstasya daityasya sarve riktāstadā'bhavan
||9||सा प्रसार्य महद्वक्त्रं बिसवद् गिलते शरान् ।
तूणीरास्तस्य दैत्यस्य सर्वे रिक्तास्तदाऽभवन्
na tasyāstṛptirabhavad rākṣasasyeva mānuṣaiḥ |
devāntakaṃ kṣīṇaśaktiṃ dṛṣṭvā sā sainyamāyayau
||10||न तस्यास्तृप्तिरभवद् राक्षसस्येव मानुषैः ।
देवान्तकं क्षीणशक्तिं दृष्ट्वा सा सैन्यमाययौ
bhakṣayāmāsa tān daityān kāṃściddhastādapātayat |
kāṃścidgale vinikṣipya cūrṇayāmāsa cāparān
||11||भक्षयामास तान् दैत्यान् कांश्चिद्धस्तादपातयत् ।
कांश्चिद्गले विनिक्षिप्य चूर्णयामास चापरान्
asaṅkhyakoṭīrdaityānāṃ bhakṣitāścūrṇitā hatāḥ |
cūrṇayantī padāghātaiḥ kāṃściddevāntakaṃ yayau
||12||असङ्ख्यकोटीर्दैत्यानां भक्षिताश्चूर्णिता हताः ।
चूर्णयन्ती पदाघातैः कांश्चिद्देवान्तकं ययौ
tamuvāca tadā sā tu viśa me bhagagavharam |
yatra te śerate daityā māturgarbhaṃ gatā iva
||13||तमुवाच तदा सा तु विश मे भगगव्हरम् ।
यत्र ते शेरते दैत्या मातुर्गर्भं गता इव
ye bhakṣitā mṛtāste me jaṭhare jīrṇatāṃ gatāḥ |
tadbhityā sa papālāśu mūtraviḍgandhavivhalaḥ
||14||ये भक्षिता मृतास्ते मे जठरे जीर्णतां गताः ।
तद्भित्या स पपालाशु मूत्रविड्गन्धविव्हलः
yatra yatra pralīno'bhūttatra tatrāpi sā yayau |
babhrāma svargalokān sa pātālāni diśo daśa
||15||यत्र यत्र प्रलीनोऽभूत्तत्र तत्रापि सा ययौ ।
बभ्राम स्वर्गलोकान् स पातालानि दिशो दश
tataḥ śikhāṃ samākramya dhṛtvā taṃ prākṣipad bhage |
tayā saha tato buddhirvināyakamupāyayau
||16||ततः शिखां समाक्रम्य धृत्वा तं प्राक्षिपद् भगे ।
तया सह ततो बुद्धिर्विनायकमुपाययौ
nanāma tāṃ puraskṛtya madaghūrṇiṇitalocanām |
pātayantīmubhayataḥ stanāghātād vanaspatīn
||17||ननाम तां पुरस्कृत्य मदघूर्णिणितलोचनाम् ।
पातयन्तीमुभयतः स्तनाघाताद् वनस्पतीन्
śaradhārāśca ghanavat sravantī mandagāminī |
nirākarotkarālāṃ tāṃ dṛṣṭvā devo vināyakaḥ
||18||शरधाराश्च घनवत् स्रवन्ती मन्दगामिनी ।
निराकरोत्करालां तां दृष्ट्वा देवो विनायकः
nirākṛtāyāṃ tasyāṃ tadbhagāddaityo'patadbhuvi |
so'pi durgandhirityeva dūtaiḥ santyājito bahiḥ
||19||निराकृतायां तस्यां तद्भगाद्दैत्योऽपतद्भुवि ।
सोऽपि दुर्गन्धिरित्येव दूतैः सन्त्याजितो बहिः
sa tu saṃjñāṃ samāsādya snātvā tūṣṇīṃ gṛhaṃ yayau |
vrīḍito'dhomukhaścintāṃ yāto mlāno'tiduḥkhitaḥ
||20||स तु संज्ञां समासाद्य स्नात्वा तूष्णीं गृहं ययौ ।
व्रीडितोऽधोमुखश्चिन्तां यातो म्लानोऽतिदुःखितः
buddhayā niveditā sā tu nanāma taṃ vināyakam |
tāṃ dṛṣṭvā jahasurbibhyurmamluḥ petuśca kecana
||21||बुद्धया निवेदिता सा तु ननाम तं विनायकम् ।
तां दृष्ट्वा जहसुर्बिभ्युर्मम्लुः पेतुश्च केचन
tatā sainaṃ jagādāśu bhakṣitā daityavāhinī |
so'pi devāntakaḥ pāyau nikṣipya sthāpito mayā
||22||तता सैनं जगादाशु भक्षिता दैत्यवाहिनी ।
सोऽपि देवान्तकः पायौ निक्षिप्य स्थापितो मया
idānīṃ vasatisthānaṃ dedi deva dayānidhe |
deva uvāca |
vancayitvā gato daityo gṛhaṃ svaṃ daityanāśini
||23||इदानीं वसतिस्थानं देदि देव दयानिधे ।
देव उवाच ।
वन्चयित्वा गतो दैत्यो गृहं स्वं दैत्यनाशिनि
tavāpi pauruṣaṃ jñātaṃ śakrādibhyo'dhikaṃ mayā |
viśavaktraṃ mamaiva tvaṃ viśrāntiṃ tatra gaccha ca
||24||तवापि पौरुषं ज्ञातं शक्रादिभ्योऽधिकं मया ।
विशवक्त्रं ममैव त्वं विश्रान्तिं तत्र गच्छ च
ahaṃ taṃ sādhayiṣyāmi mā cintāṃ kartumarhasi |
ka uvāca |
evamākarṇya tadvākyaṃ dṛṣṭvā vaktraṃ viveśa sā
||25||अहं तं साधयिष्यामि मा चिन्तां कर्तुमर्हसि ।
क उवाच ।
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं दृष्ट्वा वक्त्रं विवेश सा
suṣvāpa paramaprītā māturaṅake yathā'rbhakaḥ |
udare devadevasya sarvalokanivāsini
||26||सुष्वाप परमप्रीता मातुरङके यथाऽर्भकः ।
उदरे देवदेवस्य सर्वलोकनिवासिनि
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe buddhivijayo nāma pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 65 ||