bālacarite ṣaṭtriṃśattamo'dhyāyaḥ
gṛtsamaduvāca
sahayādriparvate devo nyavasad girijāyutaḥ |
svagaṇairmunibhiryuktaḥ puṇyakṣetre mahābale
||1||सहयाद्रिपर्वते देवो न्यवसद् गिरिजायुतः ।
स्वगणैर्मुनिभिर्युक्तः पुण्यक्षेत्रे महाबले
didṛkṣuḥ prayayau tatra brahmā lokapitāmahaḥ |
patnīdvayasamāyukto devagandharvakinnaraiḥ
||2||दिदृक्षुः प्रययौ तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः ।
पत्नीद्वयसमायुक्तो देवगन्धर्वकिन्नरैः
dṛṣṭavā tu śaṅkaraṃ pūjya svābhiprāyaṃ nyavedayat |
ākārayāmāsa tadā paramarṣīn sadāśivaḥ
||3||दृष्टवा तु शङ्करं पूज्य स्वाभिप्रायं न्यवेदयत् ।
आकारयामास तदा परमर्षीन् सदाशिवः
jamadagniṃ vasiṣṭhaṃ ca mārkaṇḍeyaṃ ca nāradam |
kapilaṃ pulahaṃ kaṇvaṃ viśvāmitraṃ tritaṃ dvitam
||4||जमदग्निं वसिष्ठं च मार्कण्डेयं च नारदम् ।
कपिलं पुलहं कण्वं विश्वामित्रं त्रितं द्वितम्
ta āyayuḥ śivāhūtā anye sarve didṛkṣavaḥ |
uṣaḥkāle muhūrtaṃ te niṣkāsya prārabhan makham
||5||त आययुः शिवाहूता अन्ये सर्वे दिदृक्षवः ।
उषःकाले मुहूर्तं ते निष्कास्य प्रारभन् मखम्
tvarāvanto'tha vismṛtya pūjāṃ vaināyakīṃ śubhām |
sāvitrīṃ gṛhakāryeṣu saktāṃ tyaktvā munīśvarāḥ
||6||त्वरावन्तोऽथ विस्मृत्य पूजां वैनायकीं शुभाम् ।
सावित्रीं गृहकार्येषु सक्तां त्यक्त्वा मुनीश्वराः
gāyatrīmupaveśyaiva puṇyāhavācanaṃ ca te |
kārayitvā'bhyudayikaṃ mātapūjanapūrvakam
||7||गायत्रीमुपवेश्यैव पुण्याहवाचनं च ते ।
कारयित्वाऽभ्युदयिकं मातपूजनपूर्वकम्
asthāpayannagnikuṇḍe yāvad vaiśvānaraṃ ca te |
sāvitrī tāvadāyātārambhaṃ dṛṣṭvā ruṣānvitā
||8||अस्थापयन्नग्निकुण्डे यावद् वैश्वानरं च ते ।
सावित्री तावदायातारम्भं दृष्ट्वा रुषान्विता
uvāca krodharaktā sā vīkṣya sarvān sabhāsadaḥ |
sāvitryuvāca |
māmanādṛtya yāgo'yaṃ samārabdho na setsyati
||9||उवाच क्रोधरक्ता सा वीक्ष्य सर्वान् सभासदः ।
सावित्र्युवाच ।
मामनादृत्य यागोऽयं समारब्धो न सेत्स्यति
ṛṣiruvāca
muñcantī mukhato jvālā dagdhukāmā carācaram |
śaśāpa sā devamunīn jaḍā yūyaṃ bhaviṣyatha
||10||मुञ्चन्ती मुखतो ज्वाला दग्धुकामा चराचरम् ।
शशाप सा देवमुनीन् जडा यूयं भविष्यथ
niyuktvā'nadhikārāṃ tāṃ gāyatrīṃ sarva eva yat |
tato devāḥ praṇamyauccaiḥ prārthayāmāsurutsukāḥ
||11||नियुक्त्वाऽनधिकारां तां गायत्रीं सर्व एव यत् ।
ततो देवाः प्रणम्यौच्चैः प्रार्थयामासुरुत्सुकाः
sāvitrīṃ sarvajananī ḍalayoraikyataḥ śubhe |
jalarūpā bhaviṣyāmo nadīnadasvarūpiṇaḥ
||12||सावित्रीं सर्वजननी डलयोरैक्यतः शुभे ।
जलरूपा भविष्यामो नदीनदस्वरूपिणः
tathetyukte tayā devyā nadīrūpatvamāgatāḥ |
veṇyā nāmnā maheśo'bhūtkṛṣṇaḥ kṛṣṇā'bhavannadī
||13||तथेत्युक्ते तया देव्या नदीरूपत्वमागताः ।
वेण्या नाम्ना महेशोऽभूत्कृष्णः कृष्णाऽभवन्नदी
tattannāmnā babhūvuste saritaḥ sarvadevatāḥ |
yatra pūrvaṃ vighnarājo nārcyate jñānadurbalaiḥ
||14||तत्तन्नाम्ना बभूवुस्ते सरितः सर्वदेवताः ।
यत्र पूर्वं विघ्नराजो नार्च्यते ज्ञानदुर्बलैः
tatra vighnā bhavantyevaṃ śaṅkarasya yathā purā |
puratrayavadhe jātā vighnāstasyāprapūjanāt
||15||तत्र विघ्ना भवन्त्येवं शङ्करस्य यथा पुरा ।
पुरत्रयवधे जाता विघ्नास्तस्याप्रपूजनात्
brahmā cintāṃ parāṃ prāpa makhavighna upasthite |
mannimittaṃ surāḥ sarve dhunīrūpamupāgatāḥ
||16||ब्रह्मा चिन्तां परां प्राप मखविघ्न उपस्थिते ।
मन्निमित्तं सुराः सर्वे धुनीरूपमुपागताः
vimānaṃ sarvalokeṣu gamitaḥ kena karmaṇā |
saṅkalpabādhaśva kathamadya prāpto duratyayaḥ
||17||विमानं सर्वलोकेषु गमितः केन कर्मणा ।
सङ्कल्पबाधश्व कथमद्य प्राप्तो दुरत्ययः
vighnahartā jagannātho na smṛto na ca vā'rcitaḥ |
sarveṣāṃ caiva devānāṃ yato mohaḥ samāviśat
||18||विघ्नहर्ता जगन्नाथो न स्मृतो न च वाऽर्चितः ।
सर्वेषां चैव देवानां यतो मोहः समाविशत्
taṃ prasannaṃ kariṣyāmi tato yajño bhaviṣyati |
evaṃ yāvaccintayate brahmā tāvatsurāṅganāḥ
||19||तं प्रसन्नं करिष्यामि ततो यज्ञो भविष्यति ।
एवं यावच्चिन्तयते ब्रह्मा तावत्सुराङ्गनाः
devān vai tādṛśān jñātvā samīyurbrahmaṇo'ntikam |
pulomajā ca girijā chāyā'pi kamalā'pi ca
||20||देवान् वै तादृशान् ज्ञात्वा समीयुर्ब्रह्मणोऽन्तिकम् ।
पुलोमजा च गिरिजा छायाऽपि कमलाऽपि च
anyā api samūcustaṃ sarvāstāḥ kamalānanam |
kathaṃ yajñaḥ samārambhi mānyā no mānitā katham
||21||अन्या अपि समूचुस्तं सर्वास्ताः कमलाननम् ।
कथं यज्ञः समारम्भि मान्या नो मानिता कथम्
nāpūji ca kathaṃ vighnahartā pūrvaṃ gajānanaḥ |
tvayi vismaraṇaṃ caiva na vā'smāri suraiḥ katham
||22||नापूजि च कथं विघ्नहर्ता पूर्वं गजाननः ।
त्वयि विस्मरणं चैव न वाऽस्मारि सुरैः कथम्
kimasmābhiranuṣṭheyaṃ devairvā jalarūpibhiḥ |
kaṃ yāma śaraṇaṃ deva tvadṛte kamalodbhava
||23||किमस्माभिरनुष्ठेयं देवैर्वा जलरूपिभिः ।
कं याम शरणं देव त्वदृते कमलोद्भव
iti tāsāṃ vacaḥ śrutvā mā bhayaṃ kuruteti kaḥ |
tā uvāca yajiṣye'haṃ yathā sarvaṃ bhavecchubham
||24||इति तासां वचः श्रुत्वा मा भयं कुरुतेति कः ।
ता उवाच यजिष्येऽहं यथा सर्वं भवेच्छुभम्
kimasādhyaṃ hi bhaktānāṃ suprasanne gajānane |
sarvāḥ kurudhvaṃ tadbhaktiṃ sa vaḥ sarvapriyaṃ caret
||25||किमसाध्यं हि भक्तानां सुप्रसन्ने गजानने ।
सर्वाः कुरुध्वं तद्भक्तिं स वः सर्वप्रियं चरेत्
prasādayiṣye'hamapi jagadīśaṃ vināyakam |
anādinidhanaṃ devaṃ sarvakāraṇakāraṇam
||26||प्रसादयिष्येऽहमपि जगदीशं विनायकम् ।
अनादिनिधनं देवं सर्वकारणकारणम्
ityuktāstā gatā dūraṃ deśaṃ karṇāṭakaṃ śubham |
mandāramūlaṃ vighneśaṃ sthitvā dhyātuṃ tadīritāḥ
||27||इत्युक्तास्ता गता दूरं देशं कर्णाटकं शुभम् ।
मन्दारमूलं विघ्नेशं स्थित्वा ध्यातुं तदीरिताः
rāmeṇa sthāpitaṃ pūrvaṃ vakratuṇḍeti nāmataḥ |
yadvarairvijayī rāmo hatvā rākṣasapuṅgavān
||28||रामेण स्थापितं पूर्वं वक्रतुण्डेति नामतः ।
यद्वरैर्विजयी रामो हत्वा राक्षसपुङ्गवान्
daśānanaṃ ca vikhyātaṃ yayau patnyā nijaṃ padam |
tepustatra tapo ghoraṃ sarvāstāḥ surayoṣitaḥ
||29||दशाननं च विख्यातं ययौ पत्न्या निजं पदम् ।
तेपुस्तत्र तपो घोरं सर्वास्ताः सुरयोषितः
kācinnāmajapaṃ cakre kācinmantrajapaṃ tathā |
kācitpadmāsanaṃ tasthau dhyāyantī parameśvaram
||30||काचिन्नामजपं चक्रे काचिन्मन्त्रजपं तथा ।
काचित्पद्मासनं तस्थौ ध्यायन्ती परमेश्वरम्
kācid vīrāsanagatā nirāhārā tathā'parā |
sammārjayantī dvārāṇi catvarāṇi gṛhāṇi ca
||31||काचिद् वीरासनगता निराहारा तथाऽपरा ।
सम्मार्जयन्ती द्वाराणि चत्वराणि गृहाणि च
pradakṣiṇānamaskāraiḥ kurvantī bhaktimuttamām |
kācidekāṅguṣṭhagatā tasthau dhyātvā vināyakam
||32||प्रदक्षिणानमस्कारैः कुर्वन्ती भक्तिमुत्तमाम् ।
काचिदेकाङ्गुष्ठगता तस्थौ ध्यात्वा विनायकम्
kācinnimīlya nayane stotrāṇyevā'paṭhattadā |
bahukāle vyatikrānte na tutoṣa vināyakaḥ
||33||काचिन्निमील्य नयने स्तोत्राण्येवाऽपठत्तदा ।
बहुकाले व्यतिक्रान्ते न तुतोष विनायकः
tadā cintāṃ parāṃ jagmuḥ kiṃ kurma iti vivhalāḥ |
tataḥ sumanasāṃ bhārān dūrvābhārāṃstathā'parāḥ
||34||तदा चिन्तां परां जग्मुः किं कुर्म इति विव्हलाः ।
ततः सुमनसां भारान् दूर्वाभारांस्तथाऽपराः
samarpya pupujurdaivaṃ dhūpadīpānnakāñcanaiḥ |
mandārapuṣpairanyāśca śamīpatatrairathāparāḥ
||35||समर्प्य पुपुजुर्दैवं धूपदीपान्नकाञ्चनैः ।
मन्दारपुष्पैरन्याश्च शमीपतत्रैरथापराः
nabhovāṇīṃ tataḥ śrutvā śamīpatraṃ vinā vibhuḥ |
na santuṣyediti tadā sarvā eva śamīdalaiḥ
||36||नभोवाणीं ततः श्रुत्वा शमीपत्रं विना विभुः ।
न सन्तुष्येदिति तदा सर्वा एव शमीदलैः
pupūjaḥ parayā bhaktyā devadevaṃ gajānanam |
tataḥparamakāruṇyātsuprasannaḥ śamīdalaiḥ
||37||पुपूजः परया भक्त्या देवदेवं गजाननम् ।
ततःपरमकारुण्यात्सुप्रसन्नः शमीदलैः
āvirāsītpurastāsāṃ lasaccārucaturbhujaḥ |
kirīṭakeyūradharo hārakuṇḍalamaṇḍitaḥ
||38||आविरासीत्पुरस्तासां लसच्चारुचतुर्भुजः ।
किरीटकेयूरधरो हारकुण्डलमण्डितः
lambakarṇo lasadgaṇḍo viṣāṇadvayamaṇḍitaḥ |
siddhibuddhiyutaścākhuvāhanaḥ pītavastravān
||39||लम्बकर्णो लसद्गण्डो विषाणद्वयमण्डितः ।
सिद्धिबुद्धियुतश्चाखुवाहनः पीतवस्त्रवान्
sarvāstā dadṛśurdevaṃ koṭisūryasamaprabham |
nimīlya nayane nemurdaṇḍavat pṛthivītale
||40||सर्वास्ता ददृशुर्देवं कोटिसूर्यसमप्रभम् ।
निमील्य नयने नेमुर्दण्डवत् पृथिवीतले
tuṣṭuvustāḥ karapuṭaṃ kṛtvā saumya mahāvratam |
atiprasannavadanāḥ paramānandanirbharāḥ
||41||तुष्टुवुस्ताः करपुटं कृत्वा सौम्य महाव्रतम् ।
अतिप्रसन्नवदनाः परमानन्दनिर्भराः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite śamīpatrārpaṇaprasannena vināyakena devāṅnābhyaḥ svarūpadarśanaṃ nāma ṣaṭtriṃśattamo'dhyāyaḥ || 36 ||