caturviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
patite sindhudaitye tu hataśeṣā raṇe sthitāḥ |
āyayurgaṇḍakīṃ yāvattāvatte cintayāyutāḥ
||1||पतिते सिन्धुदैत्ये तु हतशेषा रणे स्थिताः ।
आययुर्गण्डकीं यावत्तावत्ते चिन्तयायुताः
ugrā durgā cakrapāṇiratiṣṭhan vihvalā bhṛśam |
tāvat teṣāṃ duṣṭacinhaṃ babhūva vividhaṃ tadā
||2||उग्रा दुर्गा चक्रपाणिरतिष्ठन् विह्वला भृशम् ।
तावत् तेषां दुष्टचिन्हं बभूव विविधं तदा
udakśirāḥ prasuṣvāpa kāścittatrāśubhāvahaḥ |
jānunormastakaṃ nyasya tasthau tūṣṇīṃ calanniva
||3||उदक्शिराः प्रसुष्वाप काश्चित्तत्राशुभावहः ।
जानुनोर्मस्तकं न्यस्य तस्थौ तूष्णीं चलन्निव
hanau pāṇitalaṃ nyasya tasthau kācinmudaṃ vinā |
etasminnantare dūtā yamadūtā ivāyayuḥ
||4||हनौ पाणितलं न्यस्य तस्थौ काचिन्मुदं विना ।
एतस्मिन्नन्तरे दूता यमदूता इवाययुः
atimlānamukhā dīnā nābruvanmūkatāṃ gatāḥ |
pṛṣṭāste prāhurapare vṛttāntaṃ raṇabhūgatam
||5||अतिम्लानमुखा दीना नाब्रुवन्मूकतां गताः ।
पृष्टास्ते प्राहुरपरे वृत्तान्तं रणभूगतम्
dūtā ūcuḥ
asaṅkhyātān mahāvīrān hatvā sindhurdivaṃ gataḥ |
bālānasmān parityajya tena hīnā rudāmahe
||6||असङ्ख्यातान् महावीरान् हत्वा सिन्धुर्दिवं गतः ।
बालानस्मान् परित्यज्य तेन हीना रुदामहे
nirīkṣya devān nihatān kruddho'gād girijāsutaḥ |
astrairastrāṇi saṃvārya mumoca paraśuṃ śitam
||7||निरीक्ष्य देवान् निहतान् क्रुद्धोऽगाद् गिरिजासुतः ।
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य मुमोच परशुं शितम्
tena sindhurmṛtastatra patito dharaṇītale |
mumūrchastatra sarve'pi tadīyā nāgarāśca ha
||8||तेन सिन्धुर्मृतस्तत्र पतितो धरणीतले ।
मुमूर्छस्तत्र सर्वेऽपि तदीया नागराश्च ह
śrutvā vārtāṃ dūtamukhād ruruduḥ sarva eva te |
vilalāpātha durgā sā jaghāna śira utkaṭam
||9||श्रुत्वा वार्तां दूतमुखाद् रुरुदुः सर्व एव ते ।
विललापाथ दुर्गा सा जघान शिर उत्कटम्
muktakeśā muhurvaktraṃ nighnatī gatabhūṣaṇā |
ugrā ca jananī cāsya cakrapāṇiḥ pitā tadā
||10||मुक्तकेशा मुहुर्वक्त्रं निघ्नती गतभूषणा ।
उग्रा च जननी चास्य चक्रपाणिः पिता तदा
paurāśca rurudustatra nighnantaḥ pāṇinā mukham |
avanau śira āsphālya luluṇṭharghoranisvanāḥ
||11||पौराश्च रुरुदुस्तत्र निघ्नन्तः पाणिना मुखम् ।
अवनौ शिर आस्फाल्य लुलुण्ठर्घोरनिस्वनाः
kaściddhūliṃ nicikṣepa mukhe śirasi duḥkhitaḥ |
hastapṛṣṭhaṃ dadaṃśānyāstābhyāṃ bhūmimathāhanat
||12||कश्चिद्धूलिं निचिक्षेप मुखे शिरसि दुःखितः ।
हस्तपृष्ठं ददंशान्यास्ताभ्यां भूमिमथाहनत्
aśapan nigarijāputraṃ striyo bhaṅktvā karāṅgulīḥ |
ugrovāca |
nānāyatnaistapasā sūryatuṣṭyā natyā stutyā laṅghanaiḥ sarvadānaiḥ |
prātaḥkālān mā hatastvaṃ kathañcicchūro mānī kena nīto'si reṃ tvam
||13||अशपन् निगरिजापुत्रं स्त्रियो भङ्क्त्वा कराङ्गुलीः ।
उग्रोवाच ।
नानायत्नैस्तपसा सूर्यतुष्ट्या नत्या स्तुत्या लङ्घनैः सर्वदानैः ।
प्रातःकालान् मा हतस्त्वं कथञ्चिच्छूरो मानी केन नीतोऽसि रें त्वम्
trilokanāyakenā'haṃ ślāghyā trailokyamaṇḍale |
śapiṣyanti ca māṃ lokā hatabhāgyāsi sāmpratam
||14||त्रिलोकनायकेनाऽहं श्लाघ्या त्रैलोक्यमण्डले ।
शपिष्यन्ति च मां लोका हतभाग्यासि साम्प्रतम्
jitaḥ kṛtāntaḥ pūrvaṃ te kathaṃ tena samāgamaḥ |
prāptastvayā kathaṃ putra na jitaḥ punareva saḥ
||15||जितः कृतान्तः पूर्वं ते कथं तेन समागमः ।
प्राप्तस्त्वया कथं पुत्र न जितः पुनरेव सः
sakāmo girijāputrastvayi yāte divaṃ suta |
māmapṛṣṭvā kathaṃ yātaḥ svarga lokaṃ sukhāvaham
||16||सकामो गिरिजापुत्रस्त्वयि याते दिवं सुत ।
मामपृष्ट्वा कथं यातः स्वर्ग लोकं सुखावहम्
duḥkhitāyāṃ mayi suta kathaṃ santoṣameṣyasi |
garjanti naiva jīmūtatstvayi garjati putraka
||17||दुःखितायां मयि सुत कथं सन्तोषमेष्यसि ।
गर्जन्ति नैव जीमूतत्स्त्वयि गर्जति पुत्रक
niḥśabdaḥ sa kathaṃ putra patitastvaṃ raṇāgaṇe |
durgovāca |
dehaikyaṃ kṛtavān dhātā dampatyorvedadarśanāt
||18||निःशब्दः स कथं पुत्र पतितस्त्वं रणागणे ।
दुर्गोवाच ।
देहैक्यं कृतवान् धाता दम्पत्योर्वेददर्शनात्
prāṇaikyaṃ na kṛtaṃ kasmādbrahmaṇā mūḍhabuddhinā |
nāhaṃ śacīṃ ca sāvitrīṃ saubhāgyamadagarvitā
||19||प्राणैक्यं न कृतं कस्माद्ब्रह्मणा मूढबुद्धिना ।
नाहं शचीं च सावित्रीं सौभाग्यमदगर्विता
gaṇayāmi na cānyāśca sā kathaṃ vidhavā'bhavam |
svahastena ca kastūrīṃ candanaṃ ca yadā bhavān
||20||गणयामि न चान्याश्च सा कथं विधवाऽभवम् ।
स्वहस्तेन च कस्तूरीं चन्दनं च यदा भवान्
carcati sma tadāṅgāni śītalāni mamā'bhavan |
idānīṃ dahyamānāni śokena tāni nirvapa
||21||चर्चति स्म तदाङ्गानि शीतलानि ममाऽभवन् ।
इदानीं दह्यमानानि शोकेन तानि निर्वप
na bhakṣayasi pūrvaṃ tvaṃ madvinā viṣamaṇvapi |
sa kathaṃ māṃ vinā svargasukhaṃ bhokṣyasi tādṛśam
||22||न भक्षयसि पूर्वं त्वं मद्विना विषमण्वपि ।
स कथं मां विना स्वर्गसुखं भोक्ष्यसि तादृशम्
aparādhaṃ vinā bhṛtye nodāsīnā bhavanti hi |
sādhavaḥ samaśīlāśca tatkathaṃ māmupekṣase
||23||अपराधं विना भृत्ये नोदासीना भवन्ति हि ।
साधवः समशीलाश्च तत्कथं मामुपेक्षसे
upādhirahitaṃ prema kṛtaṃ nānāvidhaṃ purā |
anirvācyaṃ kathaṃ tyaktvā tadgato'si surāntaka
||24||उपाधिरहितं प्रेम कृतं नानाविधं पुरा ।
अनिर्वाच्यं कथं त्यक्त्वा तद्गतोऽसि सुरान्तक
ka uvāca
tapovṛddhā jñānavṛddhāḥ prābruvanniṣṭhuraṃ vacaḥ |
na rodanaṃ praśaṃsanti dharmaśāstravido janāḥ
||25||तपोवृद्धा ज्ञानवृद्धाः प्राब्रुवन्निष्ठुरं वचः ।
न रोदनं प्रशंसन्ति धर्मशास्त्रविदो जनाः
yadaśru suhṛdāmāsye pretasya tatpated dhṛvam |
tasmāttasya hitaṃ yat syāt tat kartavyaṃ dayāvatā
||26||यदश्रु सुहृदामास्ये प्रेतस्य तत्पतेद् धृवम् ।
तस्मात्तस्य हितं यत् स्यात् तत् कर्तव्यं दयावता
vicāryamāṇe tasyāpi mokṣo'dāyi kṛpāvatā |
nirguṇena cidānandaghanena brahmarūpiṇā
||27||विचार्यमाणे तस्यापि मोक्षोऽदायि कृपावता ।
निर्गुणेन चिदानन्दघनेन ब्रह्मरूपिणा
dayāparavaśājjanma bibhratā lokaśaṅkṛtā |
mayūreśena saṅgrāme nighnatā sammukhaṃ ca tam
||28||दयापरवशाज्जन्म बिभ्रता लोकशङ्कृता ।
मयूरेशेन सङ्ग्रामे निघ्नता सम्मुखं च तम्
ātmano naiva maraṇaṃ notpattiḥ kvāpi vidyate |
anāditvānnirguṇatvānnityatvād vedaniścayāt
||29||आत्मनो नैव मरणं नोत्पत्तिः क्वापि विद्यते ।
अनादित्वान्निर्गुणत्वान्नित्यत्वाद् वेदनिश्चयात्
svārthaṃ hi rodate janturhitaṃ pretasya nehate |
asaṅkhya bhāravāḍdevī na bhāraṃ sahate dharā
||30||स्वार्थं हि रोदते जन्तुर्हितं प्रेतस्य नेहते ।
असङ्ख्य भारवाड्देवी न भारं सहते धरा
pretasya śeṣaḥ kamaṭho varāho'sau dharādharaḥ |
ityuktvā te tadā śokaṃ vijahurbuddhavākyataḥ
||31||प्रेतस्य शेषः कमठो वराहोऽसौ धराधरः ।
इत्युक्त्वा ते तदा शोकं विजहुर्बुद्धवाक्यतः
ugrā ca cakrapāṇiśca durgā ca sakhibhiḥ saha |
nāgarāścāpi śocanto yayuḥ saṅgrāmamaṇḍalam
||32||उग्रा च चक्रपाणिश्च दुर्गा च सखिभिः सह ।
नागराश्चापि शोचन्तो ययुः सङ्ग्राममण्डलम्
dadṛśuḥ sevakaiḥ sindhuṃ vījyamānaṃ raṇāṅgaṇe |
patitaṃ vaktrakamalaṃ vyādāya sitalocanam
||33||ददृशुः सेवकैः सिन्धुं वीज्यमानं रणाङ्गणे ।
पतितं वक्त्रकमलं व्यादाय सितलोचनम्
asṛksravantaṃ durgandhaṃ pakṣiśvāpadasaṅakulam |
upaviṣṭāstu paritaḥ śocanto bhṛśaduḥkhitāḥ
||34||असृक्स्रवन्तं दुर्गन्धं पक्षिश्वापदसङकुलम् ।
उपविष्टास्तु परितः शोचन्तो भृशदुःखिताः
aṅke kṛtvā śirastasya durgā'śocat kharasvanā |
pādasaṃvāhanaṃ nātha hastābhyām pūrvamācaram
||35||अङ्के कृत्वा शिरस्तस्य दुर्गाऽशोचत् खरस्वना ।
पादसंवाहनं नाथ हस्ताभ्याम् पूर्वमाचरम्
janamadhye na tacchakyamuttiṣṭha prāṇanāyaka |
śatrau jīvati nidrāṃ tvaṃ kathaṃ virādhigacchasi
||36||जनमध्ये न तच्छक्यमुत्तिष्ठ प्राणनायक ।
शत्रौ जीवति निद्रां त्वं कथं विराधिगच्छसि
tanmukhe sthāpayitvāsyaṃ hāhākāraṃ ca sā'karot |
nyaṣedhan vṛddhavijñāstāṃ tata ugrā'bravīd vacaḥ
||37||तन्मुखे स्थापयित्वास्यं हाहाकारं च साऽकरोत् ।
न्यषेधन् वृद्धविज्ञास्तां तत उग्राऽब्रवीद् वचः
cakrapāṇiḥ pitā cāsyaṃ kṣālayantau śuśoca tam |
uttiṣṭha vatsa kiṃ śeṣe śeṣe ripugaṇe sati
||38||चक्रपाणिः पिता चास्यं क्षालयन्तौ शुशोच तम् ।
उत्तिष्ठ वत्स किं शेषे शेषे रिपुगणे सति
vajrī vajrāhata iva patito dharaṇītale |
idānīṃ bāla yuddhe tvaṃ kathaṃ nipatito bhuvi
||39||वज्री वज्राहत इव पतितो धरणीतले ।
इदानीं बाल युद्धे त्वं कथं निपतितो भुवि
jitaḥ kṛtānto bhūkṣepāt tadvaśaṃ kathamāgataḥ |
kiñcidvākyaṃ vada vibho hṛdayānandakārakam
||40||जितः कृतान्तो भूक्षेपात् तद्वशं कथमागतः ।
किञ्चिद्वाक्यं वद विभो हृदयानन्दकारकम्
yasya śabdena trailokyaṃ kampate sma purā'nagha |
kathaṃ svavacanaṃ nādya vadase mandavikrama
||41||यस्य शब्देन त्रैलोक्यं कम्पते स्म पुराऽनघ ।
कथं स्ववचनं नाद्य वदसे मन्दविक्रम
nāvābhyāmaparāddhaṃ te yena maunaṃ tvamāśritaḥ |
na bhāṣase roṣavaśāt senāśeṣasamanvitaḥ
||42||नावाभ्यामपराद्धं ते येन मौनं त्वमाश्रितः ।
न भाषसे रोषवशात् सेनाशेषसमन्वितः
kathaṃ vivhalatāṃ yātaḥ kāmaṃ yo jitavān rucā |
tato vijñāśca vṛddhāśca nānādṛṣṭāntadarśanaiḥ
||43||कथं विव्हलतां यातः कामं यो जितवान् रुचा ।
ततो विज्ञाश्च वृद्धाश्च नानादृष्टान्तदर्शनैः
samādadhyuḥ prarudato mṛtānumaraṇaṃ na hi |
rāmo dāśarathiḥ kiṃ nu lokāntaragato na hi
||44||समादध्युः प्ररुदतो मृतानुमरणं न हि ।
रामो दाशरथिः किं नु लोकान्तरगतो न हि
vikrameṇa ripūṃ jitvā gataḥ kiṃ na raghūttamaḥ |
anye'pi śataśo bhūpāstvatkṛte maraṇaṃ gatāḥ |
kīrtiṃ nānāvidhāṃ kṛtvā svargasthāḥ sukhamaśnute
||45||विक्रमेण रिपूं जित्वा गतः किं न रघूत्तमः ।
अन्येऽपि शतशो भूपास्त्वत्कृते मरणं गताः ।
कीर्तिं नानाविधां कृत्वा स्वर्गस्थाः सुखमश्नुते
ka uvāca
tataste saṃskṛtiṃ cakrurbilvacandanadārubhiḥ |
durgā sahaiva saṃyātā pātivratyaguṇānvitā
||46||ततस्ते संस्कृतिं चक्रुर्बिल्वचन्दनदारुभिः ।
दुर्गा सहैव संयाता पातिव्रत्यगुणान्विता
tato yayau mayūreśaṃ cakrapāṇiḥ sanāgaraḥ |
namaskṛtya pratuṣṭāva baddhāñjalipuṭaḥ śanaiḥ
||47||ततो ययौ मयूरेशं चक्रपाणिः सनागरः ।
नमस्कृत्य प्रतुष्टाव बद्धाञ्जलिपुटः शनैः
rājovāca
nirguṇastvaṃ parātmāsi carācaragatirvibho |
trayīgamyo guṇādhyakṣo virajo viśvanāyakaḥ
||48||निर्गुणस्त्वं परात्मासि चराचरगतिर्विभो ।
त्रयीगम्यो गुणाध्यक्षो विरजो विश्वनायकः
tavaiva māyayā devā mohitastvāṃ na te viduḥ |
ahaṃ dhanyo nāgarikā dhanyāstvaddarśanādvibho
||49||तवैव मायया देवा मोहितस्त्वां न ते विदुः ।
अहं धन्यो नागरिका धन्यास्त्वद्दर्शनाद्विभो
ka uvāca
evaṃ tena stuto devaḥ karuṇābdhirmayūrarāṭ |
uvāca paramaprītaḥ sarvaśāstrārthatattvavit
||50||एवं तेन स्तुतो देवः करुणाब्धिर्मयूरराट् ।
उवाच परमप्रीतः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्
deva uvāca
varaṃ varaya mattastvaṃ cakrapāṇe hatārbhaka |
rājovāca |
yadi tuṣṭo'si deveśa yadi deyo varo mama
||51||वरं वरय मत्तस्त्वं चक्रपाणे हतार्भक ।
राजोवाच ।
यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम
tadā gṛhānupāgaccha punīhi nagarīmimām |
ka uvāca |
evamākarṇya tadvākyaṃ barhiṇaṃ sa samāruhat
||52||तदा गृहानुपागच्छ पुनीहि नगरीमिमाम् ।
क उवाच ।
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं बर्हिणं स समारुहत्
yayau sa nagaraṃ paścāt tryambako girijāyutaḥ |
agrataste gaṇāḥ sarve munayo harṣanirbharāḥ
||53||ययौ स नगरं पश्चात् त्र्यम्बको गिरिजायुतः ।
अग्रतस्ते गणाः सर्वे मुनयो हर्षनिर्भराः
vādyatsu sarvavādyeṣu yuyuste gaṇḍakīṃ purīm |
nānādhvajapatākābhiryutāṃ saṃsiktapaddhatim
||54||वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु युयुस्ते गण्डकीं पुरीम् ।
नानाध्वजपताकाभिर्युतां संसिक्तपद्धतिम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe sindhuniruddhadevagaṇamocanaṃ nāma caturviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 124 ||