kūpakandaravadhonāmaikonaviṃśatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
bālakena hataṃ śrutvā brāhmaṇaṃ veṣadhāriṇam |
narāntako mahādaityo kūpakaṃ kandarāsuram
||1||बालकेन हतं श्रुत्वा ब्राह्मणं वेषधारिणम् ।
नरान्तको महादैत्यो कूपकं कन्दरासुरम्
preṣayāmāsa balinaṃ brahmalabdhavaraṃ tadā |
datvā bahūni vastrāṇi ratnāni vividhāni ca
||2||प्रेषयामास बलिनं ब्रह्मलब्धवरं तदा ।
दत्वा बहूनि वस्त्राणि रत्नानि विविधानि च
daitya uvāca
gaccha taṃ sumuhūrtena hantuṃ bālaṃ tamāśuca |
nānopāyairmāritānāṃ kurūtaṃ niṣkṛtiṃ balāt
||3||गच्छ तं सुमुहूर्तेन हन्तुं बालं तमाशुच ।
नानोपायैर्मारितानां कुरूतं निष्कृतिं बलात्
ka uvāca
evaṃ tena samājñaptāvasurau kūpakandarau |
senayā caturaṅgiṇyā gavyūtiṃ sampratasthatuḥ
||4||एवं तेन समाज्ञप्तावसुरौ कूपकन्दरौ ।
सेनया चतुरङ्गिण्या गव्यूतिं सम्प्रतस्थतुः
nirvartya senāṃ ca tata īyaturbhṛśaharṣitau |
vicāraṃ cakraturmārge kūpo'haṃ kūpatāmiyām
||5||निर्वर्त्य सेनां च तत ईयतुर्भृशहर्षितौ ।
विचारं चक्रतुर्मार्गे कूपोऽहं कूपतामियाम्
bālo bhava krīḍamānaṃ mayi taṃ kṣipa yatnataḥ |
maṇḍūkarūpaḥ kūpastho bhakṣayiṣyāmitatkṣaṇāt
||6||बालो भव क्रीडमानं मयि तं क्षिप यत्नतः ।
मण्डूकरूपः कूपस्थो भक्षयिष्यामितत्क्षणात्
antardhānaṃ kariṣyāvaḥ kṛtvā kāryaṃ mahattaram |
evaṃ tau niścitamatī kāśirājapuraṃ mahat
||7||अन्तर्धानं करिष्यावः कृत्वा कार्यं महत्तरम् ।
एवं तौ निश्चितमती काशिराजपुरं महत्
prāpaturabhavat kūpo mahānnṛpa nṛpājire |
kandaro bālarūpo'bhūd rantuṃ teṣu mano dadhe
||8||प्रापतुरभवत् कूपो महान्नृप नृपाजिरे ।
कन्दरो बालरूपोऽभूद् रन्तुं तेषु मनो दधे
rājā'tha dadṛśe kūpaṃ sujalaṃ taṃ jaharṣa ca |
yāvat paśyati madhye'sau maṇḍūkaṃ taṃ dadarśa ha
||9||राजाऽथ ददृशे कूपं सुजलं तं जहर्ष च ।
यावत् पश्यति मध्येऽसौ मण्डूकं तं ददर्श ह
nadantaṃ mañjulāṃ vāṇīṃ pītavarṇaṃ bhayānakam |
kandaro bālamadhyastho jagāda taṃ vināyakam
||10||नदन्तं मञ्जुलां वाणीं पीतवर्णं भयानकम् ।
कन्दरो बालमध्यस्थो जगाद तं विनायकम्
bahiryāhi mahābāho paśya kūpaṃ manoharam |
dadarśa kūpaṃ bālaiḥ sa bahirāgatya tatkṣaṇāt
||11||बहिर्याहि महाबाहो पश्य कूपं मनोहरम् ।
ददर्श कूपं बालैः स बहिरागत्य तत्क्षणात्
atyantaṃ sundaraṃ dṛṣṭvā taṃ kūpaṃ bālakaiḥ saha |
cikrīḍe vividhairbhāvairnānānilayanairapi
||12||अत्यन्तं सुन्दरं दृष्ट्वा तं कूपं बालकैः सह ।
चिक्रीडे विविधैर्भावैर्नानानिलयनैरपि
madhyānhe jalamadhyasthāḥ siṣicuste parasparam |
majjanonmajjanaṃ cakruḥ kārayantaḥ parasparam
||13||मध्यान्हे जलमध्यस्थाः सिषिचुस्ते परस्परम् ।
मज्जनोन्मज्जनं चक्रुः कारयन्तः परस्परम्
uḍḍānaṃ jalamadhye te dūrādāgatya cakrire |
evaṃ ramitvā te tatra gṛhān gantuṃ samudyatāḥ
||14||उड्डानं जलमध्ये ते दूरादागत्य चक्रिरे ।
एवं रमित्वा ते तत्र गृहान् गन्तुं समुद्यताः
tāvad vināyako'paśyajjalamadhye nijaṃ vapuḥ |
jānaṃn tartuṃ jale sarvān paśyannāsīd bahiḥ purā
||15||तावद् विनायकोऽपश्यज्जलमध्ये निजं वपुः ।
जानंन् तर्तुं जले सर्वान् पश्यन्नासीद् बहिः पुरा
tāvannunoda taṃ duṣṭo jalamadhye sa kandaraḥ |
agādhaṃ tajjalaṃ jñātvā loḍayāmāsa līlayā
||16||तावन्नुनोद तं दुष्टो जलमध्ये स कन्दरः ।
अगाधं तज्जलं ज्ञात्वा लोडयामास लीलया
svecchayā ramaṇo lakṣmyā kṣīrābdhimiva vāḍavaḥ |
adho yāti muhūrtaṃ sa upariṣṭāttathaiva ca
||17||स्वेच्छया रमणो लक्ष्म्या क्षीराब्धिमिव वाडवः ।
अधो याति मुहूर्तं स उपरिष्टात्तथैव च
māyāmāsthāya sa gaṇo majjituṃ samajāyata |
caraṇau hastakamale cikṣepa bahudhā śiśuḥ
||18||मायामास्थाय स गणो मज्जितुं समजायत ।
चरणौ हस्तकमले चिक्षेप बहुधा शिशुः
lulupuḥ sarvaśo bālāstāvattena dhṛto balāt |
caraṇe kandaro nītastatatkūpatalamādarāt
||19||लुलुपुः सर्वशो बालास्तावत्तेन धृतो बलात् ।
चरणे कन्दरो नीतस्ततत्कूपतलमादरात्
amajjayad balāt taṃ ca muñca muñceti so'bravīt |
vināyako'pi taṃ proce muñca muñceti māmapi
||20||अमज्जयद् बलात् तं च मुञ्च मुञ्चेति सोऽब्रवीत् ।
विनायकोऽपि तं प्रोचे मुञ्च मुञ्चेति मामपि
ubhau samabalau tau tu majjanonmajjane ratau |
hiraṇyakaśipurlakṣmīnṛsiṃhāviva durdharau
||21||उभौ समबलौ तौ तु मज्जनोन्मज्जने रतौ ।
हिरण्यकशिपुर्लक्ष्मीनृसिंहाविव दुर्धरौ
adhasthād bahukālaṃ tau gatau jñātvā'khilārbhakāḥ |
cakrurārtasvaraṃ duṣṭaṃ mṛto bāla itisphuṭam
||22||अधस्थाद् बहुकालं तौ गतौ ज्ञात्वाऽखिलार्भकाः ।
चक्रुरार्तस्वरं दुष्टं मृतो बाल इतिस्फुटम्
apaśabdaṃ tathā śrutvā yayuḥstrīvṛddhabālakāḥ |
kāśirājo'pi cukrośa kiṃ kāryamiti cābravīt
||23||अपशब्दं तथा श्रुत्वा ययुःस्त्रीवृद्धबालकाः ।
काशिराजोऽपि चुक्रोश किं कार्यमिति चाब्रवीत्
agādhanīre kūpe'smin kathaṃ jīvet sa bālakaḥ |
ko'pyūce cāparaḥ prāha śīghraṃ niḥsārito yadi
||24||अगाधनीरे कूपेऽस्मिन् कथं जीवेत् स बालकः ।
कोऽप्यूचे चापरः प्राह शीघ्रं निःसारितो यदि
upāyo bhavitā kaścijjīvanāyāsya niścitam |
yena yatprārthyate dāsye tadasmai jīvitaṃ svakam
||25||उपायो भविता कश्चिज्जीवनायास्य निश्चितम् ।
येन यत्प्रार्थ्यते दास्ये तदस्मै जीवितं स्वकम्
niṣkāśyatāṃ bahirbālo vegena ca balena ca |
iti rājavacaḥ śrutvā kūpamadhye gatāstrayaḥ
||26||निष्काश्यतां बहिर्बालो वेगेन च बलेन च ।
इति राजवचः श्रुत्वा कूपमध्ये गतास्त्रयः
magnāste daityakṛtayā māyayā nāparo janaḥ |
avatartuṃ manaścakre tato rājā śuśoca tam
||27||मग्नास्ते दैत्यकृतया मायया नापरो जनः ।
अवतर्तुं मनश्चक्रे ततो राजा शुशोच तम्
rājo vāca
kiṃ mayā'kāri duritaṃ yena me duḥkhamīdṛśam |
kathaṃ bālo mayā nītaḥ sukhārthaṃ duḥkhado'bhavat
||28||किं मयाऽकारि दुरितं येन मे दुःखमीदृशम् ।
कथं बालो मया नीतः सुखार्थं दुःखदोऽभवत्
darśayiṣye kathaṃ tasya pitṛbhyāṃ mukhameva ca |
janāya vā kathamidaṃ kathamasya mṛtirbhavet
||29||दर्शयिष्ये कथं तस्य पितृभ्यां मुखमेव च ।
जनाय वा कथमिदं कथमस्य मृतिर्भवेत्
nirastānyat ariṣṭāni mahānti bālakena ha |
kathamasma vaśaṃ yāto na jāne devaceṣṭitam
||30||निरस्तान्यत् अरिष्टानि महान्ति बालकेन ह ।
कथमस्म वशं यातो न जाने देवचेष्टितम्
evaṃ sarveṣu śocatsu strīvṛddhabālakeṣu ca |
maṇḍūkarūpī kūpastho vyādāya mukhamāsthitaḥ
||31||एवं सर्वेषु शोचत्सु स्त्रीवृद्धबालकेषु च ।
मण्डूकरूपी कूपस्थो व्यादाय मुखमास्थितः
tāvadevāgato bālo noditaḥkandareṇa saḥ |
tenāpi nodito daityo daityāsye nyapatat khalaḥ
||32||तावदेवागतो बालो नोदितःकन्दरेण सः ।
तेनापि नोदितो दैत्यो दैत्यास्ये न्यपतत् खलः
bhakṣayāmāsa kūpastaṃ matsyo matsyamivālaghuḥ |
gilito bāla iti sa nijarūpaṃ samāsthitaḥ
||33||भक्षयामास कूपस्तं मत्स्यो मत्स्यमिवालघुः ।
गिलितो बाल इति स निजरूपं समास्थितः
kūpo'pi gaganaspardhāṃ cakre ślāghyāṃ yathorjitām |
sarveṣāmeva daityānāmānṛṇyaṃ gatavānaham
||34||कूपोऽपि गगनस्पर्धां चक्रे श्लाघ्यां यथोर्जिताम् ।
सर्वेषामेव दैत्यानामानृण्यं गतवानहम्
ityujjaharṣa manasā matvā devamavikramam |
kandarastu rūṣāviṣṭo vidāryāsya mahodaram
||35||इत्युज्जहर्ष मनसा मत्वा देवमविक्रमम् ।
कन्दरस्तु रूषाविष्टो विदार्यास्य महोदरम्
nirgamya vegamāsthāya sa bālo'ntarhitaḥ kṣaṇāt |
vidāritaṃ me jaṭharamiti kūpo'pi kandaram
||36||निर्गम्य वेगमास्थाय स बालोऽन्तर्हितः क्षणात् ।
विदारितं मे जठरमिति कूपोऽपि कन्दरम्
adaśat kaṇṭhadeśe sa jīvagrāhaṃ rūṣā tadā |
evaṃ paraspara vadhāt patitau vivhalau bhṛśam
||37||अदशत् कण्ठदेशे स जीवग्राहं रूषा तदा ।
एवं परस्पर वधात् पतितौ विव्हलौ भृशम्
pādahastāvamardaina cūrṇitaṃ nagaraṃ kiyat |
yathā sundopasundau tu parasparavadhānmṛtau
||38||पादहस्तावमर्दैन चूर्णितं नगरं कियत् ।
यथा सुन्दोपसुन्दौ तु परस्परवधान्मृतौ
parasparavadhāt tadvanmṛtau tau kūpakandarau |
rājabhṛtyairapākṛṣya tyaktau tau nagarād bahiḥ
||39||परस्परवधात् तद्वन्मृतौ तौ कूपकन्दरौ ।
राजभृत्यैरपाकृष्य त्यक्तौ तौ नगराद् बहिः
tatkṣaṇādajire kūpo pidadhe sa vināyakaḥ |
dadṛśe pūrvavat krīḍan sarvabālayuto janaiḥ
||40||तत्क्षणादजिरे कूपो पिदधे स विनायकः ।
ददृशे पूर्ववत् क्रीडन् सर्वबालयुतो जनैः
āścaryaṃ menire tatra bālā rājā janā api |
ūcuḥ parasparaṃ kecit kāpaṭyaṃ yena yujyate
||41||आश्चर्यं मेनिरे तत्र बाला राजा जना अपि ।
ऊचुः परस्परं केचित् कापट्यं येन युज्यते
āmūlānnaśyate so'tha svayameva na saṃśayaḥ |
pataṅgo dīpanāśārthamāyāti naśyate yathā
||42||आमूलान्नश्यते सोऽथ स्वयमेव न संशयः ।
पतङ्गो दीपनाशार्थमायाति नश्यते यथा
asya cālayituṃ śakto na syāt kālo'pi roma ca |
dṛṣṭaṃ bahuvidhaṃ cāsya sāmarthyamavatāriṇaḥ
||43||अस्य चालयितुं शक्तो न स्यात् कालोऽपि रोम च ।
दृष्टं बहुविधं चास्य सामर्थ्यमवतारिणः
jetumīśaṃ gataḥ kāmaḥ svayaṃ bhasmatvamāgataḥ |
kāśirājastu tat śrutvā satyaṃ satyamiti bruvan
||44||जेतुमीशं गतः कामः स्वयं भस्मत्वमागतः ।
काशिराजस्तु तत् श्रुत्वा सत्यं सत्यमिति ब्रुवन्
dadau dānāni viprebhyo visasarja prapūjya tān |
vināyakaṃ namaskṛtya gatā lokā nijān gṛhān
||45||ददौ दानानि विप्रेभ्यो विससर्ज प्रपूज्य तान् ।
विनायकं नमस्कृत्य गता लोका निजान् गृहान्
kecidāliṅgya taṃ bālaṃ yayū rājñā prapūjitam |
devāśca puṣpavarṣāṇi mumucustuṣṭuvurjanāḥ
||46||केचिदालिङ्ग्य तं बालं ययू राज्ञा प्रपूजितम् ।
देवाश्च पुष्पवर्षाणि मुमुचुस्तुष्टुवुर्जनाः
ka uvāca
evaṃ na jñāyate brahman kāryākāryaṃ marudbalam |
māyāsvarūpaṃ puṃbhāgyaṃ rākṣasācaraṇaṃ mune
||47||एवं न ज्ञायते ब्रह्मन् कार्याकार्यं मरुद्बलम् ।
मायास्वरूपं पुंभाग्यं राक्षसाचरणं मुने
avatāraguṇā vāpi na jñeyā paramātmanaḥ
||48||अवतारगुणा वापि न ज्ञेया परमात्मनः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe kūpakandaravadhonāmaikonaviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 19 ||