bālacarite durāsadopākhyāne ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
muniruvāca
tatastu varagarveṇa śivalabdhena daityarāṭ |
na mamarṣa nijātmānaṃ mohitaḥ kevalaṃ tu saḥ
||1||ततस्तु वरगर्वेण शिवलब्धेन दैत्यराट् ।
न ममर्ष निजात्मानं मोहितः केवलं तु सः
iyeṣa pṛthivīṃ jetuṃ hayārūḍho'bhavatpurā |
nibaddha keśahastastu vilasatkarṇakuṇḍalaḥ
||2||इयेष पृथिवीं जेतुं हयारूढोऽभवत्पुरा ।
निबद्ध केशहस्तस्तु विलसत्कर्णकुण्डलः
asihasto dhanuṣpāṇirniṣaṅgadvaya śobhitaḥ |
ratnamuktāmaṇimayīṃ bibhranmālāṃ mahādhanām
||3||असिहस्तो धनुष्पाणिर्निषङ्गद्वय शोभितः ।
रत्नमुक्तामणिमयीं बिभ्रन्मालां महाधनाम्
kastūrītilako divyavastracchannaḥ sukañcukaḥ |
tāmbūlavilasadvaktraḥ prakṛtidvayasaṃyutaḥ
||4||कस्तूरीतिलको दिव्यवस्त्रच्छन्नः सुकञ्चुकः ।
ताम्बूलविलसद्वक्त्रः प्रकृतिद्वयसंयुतः
yābhyāṃ svabhujavīryeṇa jitā vīrā anekaśaḥ |
ubhayoḥ pārśvayostasya yau gacchetāṃ balānvitau
||5||याभ्यां स्वभुजवीर्येण जिता वीरा अनेकशः ।
उभयोः पार्श्वयोस्तस्य यौ गच्छेतां बलान्वितौ
caturaṅgaṃ tu tatsainyaṃ pṛthivīvijayodyatam |
rajasācchādayadvyoma vistīrṇaṃ jaladheriva
||6||चतुरङ्गं तु तत्सैन्यं पृथिवीविजयोद्यतम् ।
रजसाच्छादयद्व्योम विस्तीर्णं जलधेरिव
yo yo vīrobhavetsphītastaṃ tamevājayacca saḥ |
tata ādāya ratnāni dravyāṇi ca sahasraśaḥ
||7||यो यो वीरोभवेत्स्फीतस्तं तमेवाजयच्च सः ।
तत आदाय रत्नानि द्रव्याणि च सहस्रशः
āsthāpayatsa tatsthāne svīyānāptānmahābalān |
nānādhikāre balavānvaśe kṛtvā'khilānnṛpaḥ
||8||आस्थापयत्स तत्स्थाने स्वीयानाप्तान्महाबलान् ।
नानाधिकारे बलवान्वशे कृत्वाऽखिलान्नृपः
ye cāśastrāḥ karān sthāpya tameva śaraṇaṃ yayuḥ |
atyantaṃ bhīravo ye tu tyaktvā rājyamapīpalan
||9||ये चाशस्त्राः करान् स्थाप्य तमेव शरणं ययुः ।
अत्यन्तं भीरवो ये तु त्यक्त्वा राज्यमपीपलन्
dūtaireva vaśe cakre tānapītthaṃ durāsadaḥ |
evaṃ bhūmaṇḍalaṃ jitvā śakraṃ jetumiyeṣa saḥ
||10||दूतैरेव वशे चक्रे तानपीत्थं दुरासदः ।
एवं भूमण्डलं जित्वा शक्रं जेतुमियेष सः
sasainyaḥ sahasā prāyānnagarīṃ śakrapālitām |
jñātvā varasya sāmarthyaṃ tasya duṣṭasya devarāṭ
||11||ससैन्यः सहसा प्रायान्नगरीं शक्रपालिताम् ।
ज्ञात्वा वरस्य सामर्थ्यं तस्य दुष्टस्य देवराट्
palāyya ca guhāṃ yātaḥ sāmaraḥ sakuṭumbakaḥ |
tasminneva kṣaṇe viṣṇuḥ sthānāt kṣīrābdhimāyayau
||12||पलाय्य च गुहां यातः सामरः सकुटुम्बकः ।
तस्मिन्नेव क्षणे विष्णुः स्थानात् क्षीराब्धिमाययौ
aṅke lakṣmyāḥ śiraḥ sthāpya śete sma madhusūdanaḥ |
tyaktvā kailāsaśikharaṃ kāśī yātastu śūlabhṛt
||13||अङ्के लक्ष्म्याः शिरः स्थाप्य शेते स्म मधुसूदनः ।
त्यक्त्वा कैलासशिखरं काशी यातस्तु शूलभृत्
tenaiva sākamagamad caturaścaturānanaḥ |
yo yo yāti padaṃ tyaktvā tatra tatra sa daityarāṭ
||14||तेनैव साकमगमद् चतुरश्चतुराननः ।
यो यो याति पदं त्यक्त्वा तत्र तत्र स दैत्यराट्
sthāpayatyeva balinaṃ nijaṃ dūtaṃ suhṛttamam |
evaṃ nirjitya vibudhān darpeṇaiva mahābalaḥ
||15||स्थापयत्येव बलिनं निजं दूतं सुहृत्तमम् ।
एवं निर्जित्य विबुधान् दर्पेणैव महाबलः
kaivartakānāṃ viṣaye nyavasad bhasmake pure |
mukundapuramityeva khyātaṃ lokeṣu sarvataḥ
||16||कैवर्तकानां विषये न्यवसद् भस्मके पुरे ।
मुकुन्दपुरमित्येव ख्यातं लोकेषु सर्वतः
yasmin bhasmāsurorājā pūrvamāsīdbalānvitaḥ |
śaṅkareṇa varo yasmai datta āścaryakārakaḥ
||17||यस्मिन् भस्मासुरोराजा पूर्वमासीद्बलान्वितः ।
शङ्करेण वरो यस्मै दत्त आश्चर्यकारकः
sa mariṣyati mūrdhni tvaṃ yasya hastaṃ pradāsyasi |
evaṃ dattavaro daityo duṣṭabhāvapracoditaḥ
||18||स मरिष्यति मूर्ध्नि त्वं यस्य हस्तं प्रदास्यसि ।
एवं दत्तवरो दैत्यो दुष्टभावप्रचोदितः
parokṣārthaṃ varasyātha varadātustu mastake |
karaṃ dātuṃ yayau duṣṭaḥ papāla girijāpatiḥ
||19||परोक्षार्थं वरस्याथ वरदातुस्तु मस्तके ।
करं दातुं ययौ दुष्टः पपाल गिरिजापतिः
sa dṛṣṭaścakrahastena viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
sundaraṃ mohinīrūpaṃ dhṛtvā yātastadantikam
||20||स दृष्टश्चक्रहस्तेन विष्णुना प्रभविष्णुना ।
सुन्दरं मोहिनीरूपं धृत्वा यातस्तदन्तिकम्
uvāca mama vākye cetsthāsyasi tvaṃ narottama |
aṅganā'haṃ tadā te syāṃ harṣādomiti so'bravīt
||21||उवाच मम वाक्ये चेत्स्थास्यसि त्वं नरोत्तम ।
अङ्गनाऽहं तदा ते स्यां हर्षादोमिति सोऽब्रवीत्
nṛtyati sma tadā sā tu tadvākyāt sa nanarta ha |
sā yathā'darśayadbhāvaṃ so'pi darśayate tathā
||22||नृत्यति स्म तदा सा तु तद्वाक्यात् स ननर्त ह ।
सा यथाऽदर्शयद्भावं सोऽपि दर्शयते तथा
tayā'sthāpi svaśirasi hastastenāpi tatkṣaṇāt |
bhasmasādabhavadaityo duṣṭaceṣṭitamantakṛt
||23||तयाऽस्थापि स्वशिरसि हस्तस्तेनापि तत्क्षणात् ।
भस्मसादभवदैत्यो दुष्टचेष्टितमन्तकृत्
mukundo'pi sthitastatra tannāmnā paprathe puram |
anuṣṭhānavatāṃ nṛṇāṃ sadyaḥ paramasiddhidam
||24||मुकुन्दोऽपि स्थितस्तत्र तन्नाम्ना पप्रथे पुरम् ।
अनुष्ठानवतां नृणां सद्यः परमसिद्धिदम्
sā mohinī sarvakāmān dadāti bhaktito nṛṇām |
tatra sthitvā tribhuvanaṃ śāsti garvād durāsadaḥ
||25||सा मोहिनी सर्वकामान् ददाति भक्तितो नृणाम् ।
तत्र स्थित्वा त्रिभुवनं शास्ति गर्वाद् दुरासदः
uvāca mantriṇo garvātkathaṃ tribhuvanaṃ mayā |
ākrāntaṃ svapratāpena jayatā'suravairiṇaḥ
||26||उवाच मन्त्रिणो गर्वात्कथं त्रिभुवनं मया ।
आक्रान्तं स्वप्रतापेन जयताऽसुरवैरिणः
tato'mātyāḥ samūcuste vimuktaṃ na jitaṃ tvayā |
daśamaṃ khaṇḍamiti tattulyaṃ nāsti hi kutracit
||27||ततोऽमात्याः समूचुस्ते विमुक्तं न जितं त्वया ।
दशमं खण्डमिति तत्तुल्यं नास्ति हि कुत्रचित्
yatrātte śaṅkaraḥ sarvasurairapi ca sevyate |
na jitaṃ yatpuraṃ yāvattāvatte pauruṣaṃ vṛthā
||28||यत्रात्ते शङ्करः सर्वसुरैरपि च सेव्यते ।
न जितं यत्पुरं यावत्तावत्ते पौरुषं वृथा
iti tadvākyamākarṇya mudaṃ lebhe raṇapriyaḥ |
uvāca tān sadya eva yāmi tāṃ vai sasainikaḥ
||29||इति तद्वाक्यमाकर्ण्य मुदं लेभे रणप्रियः ।
उवाच तान् सद्य एव यामि तां वै ससैनिकः
vimānavaramāsthāya kṣaṇādyātaḥ sa kāśikām |
praviṣṭamātre daityendre hāhākāraḥ pure'bhavat
||30||विमानवरमास्थाय क्षणाद्यातः स काशिकाम् ।
प्रविष्टमात्रे दैत्येन्द्रे हाहाकारः पुरेऽभवत्
tatra ye vibudhā āsansarve cāntardadhustadā |
śivastu nijabhaktātvānna cukopātha kiñcana
||31||तत्र ये विबुधा आसन्सर्वे चान्तर्दधुस्तदा ।
शिवस्तु निजभक्तात्वान्न चुकोपाथ किञ्चन
dattaṃ rājyaṃ kiyatkālamityuktvā parivāravān |
kedārakṣetramagamanmunayo'pi palāyitāḥ
||32||दत्तं राज्यं कियत्कालमित्युक्त्वा परिवारवान् ।
केदारक्षेत्रमगमन्मुनयोऽपि पलायिताः
jaigīṣavyaṃ vinā sarve kṣetrasaṃnyāsinaṃ śubhe |
tato babhañja mūrtiṃ sa mohāviṣṭo durāsadaḥ
||33||जैगीषव्यं विना सर्वे क्षेत्रसंन्यासिनं शुभे ।
ततो बभञ्ज मूर्तिं स मोहाविष्टो दुरासदः
prāsādānmahato bhaṅktvā mamude jñānadurbalaḥ |
ko'pi cetsmarate devaṃ taṃ tāḍaya kurute bahiḥ
||34||प्रासादान्महतो भङ्क्त्वा ममुदे ज्ञानदुर्बलः ।
कोऽपि चेत्स्मरते देवं तं ताडय कुरुते बहिः
na svāhā na vaṣaṭkāraḥ svadhākāro na ca kvacit |
na vedādhyayanaṃ kvāpi na śāstrādhyayanaṃ kvacit
||35||न स्वाहा न वषट्कारः स्वधाकारो न च क्वचित् ।
न वेदाध्ययनं क्वापि न शास्त्राध्ययनं क्वचित्
na purāṇaṃ devapūjā na vrataṃ na pradakṣiṇāḥ |
durāsade duṣṭamatau tatra rājyaṃ praśāsati
||36||न पुराणं देवपूजा न व्रतं न प्रदक्षिणाः ।
दुरासदे दुष्टमतौ तत्र राज्यं प्रशासति
karmamārge vilupte tu dharmo'pi layamāyayau |
naṣṭe dharme surāḥ kīrte āsansarve bubhukṣitāḥ
||37||कर्ममार्गे विलुप्ते तु धर्मोऽपि लयमाययौ ।
नष्टे धर्मे सुराः कीर्ते आसन्सर्वे बुभुक्षिताः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite durāsadopākhyānaṃ nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39 ||