ravijagarvaparihāro nāmāṣṭādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tataḥ pañcadaśe varṣe mayūreśo'rbhakaiḥ saha |
gataḥ snātuṃ nadīṃ puṇyāṃ nāmnā brahmakamaṇḍalum
||1||ततः पञ्चदशे वर्षे मयूरेशोऽर्भकैः सह ।
गतः स्नातुं नदीं पुण्यां नाम्ना ब्रह्मकमण्डलुम्
snātvā nityaṃ samāpyāśu mānasaiḥ ṣoḍaśaiḥ pṛthak |
upacāraiḥ pupūjaste hṛdisthaṃ gaṇanāyakam
||2||स्नात्वा नित्यं समाप्याशु मानसैः षोडशैः पृथक् ।
उपचारैः पुपूजस्ते हृदिस्थं गणनायकम्
kecitpadmāsanagataṃ kecidbarhigataṃ ca tam |
divyagandhaidivyavastraiḥ divyaiḥ puṣpairapūjayan
||3||केचित्पद्मासनगतं केचिद्बर्हिगतं च तम् ।
दिव्यगन्धैदिव्यवस्त्रैः दिव्यैः पुष्पैरपूजयन्
gārgyo munirmandire taṃ dhyātvā ratnānvite'rcayat |
etasminnantare'kasmāt pidadhe dvāramasya tat
||4||गार्ग्यो मुनिर्मन्दिरे तं ध्यात्वा रत्नान्वितेऽर्चयत् ।
एतस्मिन्नन्तरेऽकस्मात् पिदधे द्वारमस्य तत्
yāvaduddhāṭatyeva tāvat tat dṛḍhatāmagāt |
tatra ākrandanaṃ cakre sa ca te bālakā api
||5||यावदुद्धाटत्येव तावत् तत् दृढतामगात् ।
तत्र आक्रन्दनं चक्रे स च ते बालका अपि
bālakā ūcuḥ
tvameva jananī tātaḥ kathamabhyantare sthitaḥ |
dattvā kapāṭaṃ deveśa no'parādhānkṣamasva ca
||6||त्वमेव जननी तातः कथमभ्यन्तरे स्थितः ।
दत्त्वा कपाटं देवेश नोऽपराधान्क्षमस्व च
ka uvāca
etasminnantare daityo mahābalaparākramaḥ |
yasya śabdena mahatā kampate bhuvanatrayam
||7||एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो महाबलपराक्रमः ।
यस्य शब्देन महता कम्पते भुवनत्रयम्
saṭābhinnaghano duṣṭo vyāghrarūpī samabhyagāt |
vyādāya vadanaṃ ghoraṃ grasanniva jagattrayam
||8||सटाभिन्नघनो दुष्टो व्याघ्ररूपी समभ्यगात् ।
व्यादाय वदनं घोरं ग्रसन्निव जगत्त्रयम्
dṛṣṭvā taṃ dudruvurbālāḥ krandantaste diśo daśa |
sa tu dvāraṃ vinirbhidya mayūreśaṃ tamāyayau
||9||दृष्ट्वा तं दुद्रुवुर्बालाः क्रन्दन्तस्ते दिशो दश ।
स तु द्वारं विनिर्भिद्य मयूरेशं तमाययौ
śārdūlasadṛśaṃ rūpaṃ kṛtvāyātso'pi taṃ kṣaṇāt |
papāla sahasā vyāghraḥ pṛṣṭhe lagno yayau ca saḥ
||10||शार्दूलसदृशं रूपं कृत्वायात्सोऽपि तं क्षणात् ।
पपाल सहसा व्याघ्रः पृष्ठे लग्नो ययौ च सः
bhramansa tu vanaṃ yāto nikuñje līyatasthivān |
devo vṛkṣaṃ samāruhya kuñjamadhye papāta ha
||11||भ्रमन्स तु वनं यातो निकुञ्जे लीयतस्थिवान् ।
देवो वृक्षं समारुह्य कुञ्जमध्ये पपात ह
ubhābhyāṃ vadanaṃ tasya karābhyāṃ jagṛhe dṛḍham |
anyābhyāṃ bahirānīya tataḥ paraśunā'cchinat
||12||उभाभ्यां वदनं तस्य कराभ्यां जगृहे दृढम् ।
अन्याभ्यां बहिरानीय ततः परशुनाऽच्छिनत्
nāsikāṃ śravaṇe pādau pucchamagrabhuvāvubhau |
na mukhaṃ darśayetyuktvā visasarja guṇeśvaraḥ
||13||नासिकां श्रवणे पादौ पुच्छमग्रभुवावुभौ ।
न मुखं दर्शयेत्युक्त्वा विससर्ज गुणेश्वरः
nijaṃ rūpaṃ samāsthāya tathaiva vikṛto'bhavat |
evameva kariṣyāmi tvaddehamityuvāca tam
||14||निजं रूपं समास्थाय तथैव विकृतोऽभवत् ।
एवमेव करिष्यामि त्वद्देहमित्युवाच तम्
yayau nijālayaṃ daityo devaḥ svaṃ dhāma cāyayau |
tato munisutā bhremuḥ kradantaḥ kva mayūrarāṭ
||15||ययौ निजालयं दैत्यो देवः स्वं धाम चाययौ ।
ततो मुनिसुता भ्रेमुः क्रदन्तः क्व मयूरराट्
atiśrāntā drumatale succhāye prāsvapam̐stadā |
anena yāsyati pathā drakṣyāmastatpadāmbujam
||16||अतिश्रान्ता द्रुमतले सुच्छाये प्रास्वपँस्तदा ।
अनेन यास्यति पथा द्रक्ष्यामस्तत्पदाम्बुजम्
pādau dakṣiṇatasteṣāṃ dṛṣṭvā cukrodha bhānujaḥ |
atyāraktadṛśau roṣād brahmāṇḍagrāsasāhasaḥ
||17||पादौ दक्षिणतस्तेषां दृष्ट्वा चुक्रोध भानुजः ।
अत्यारक्तदृशौ रोषाद् ब्रह्माण्डग्राससाहसः
baddhavā tānsvasthalaṃ yāto mayūreśastato'gamat |
nāpaśyat tattaṭe bālānvismayaṃ paramaṃ yayau
||18||बद्धवा तान्स्वस्थलं यातो मयूरेशस्ततोऽगमत् ।
नापश्यत् तत्तटे बालान्विस्मयं परमं ययौ
cintāṃ paramikāṃ prāpto vinā taiḥ sa mayūrarāṭ |
na sukhaṃ kvāpi samprāyāttato munigaṇā yayuḥ
||19||चिन्तां परमिकां प्राप्तो विना तैः स मयूरराट् ।
न सुखं क्वापि सम्प्रायात्ततो मुनिगणा ययुः
munaya ūcuḥ
kvāsmākaṃ bālakā deva prātarnītāstvayā'khilāḥ |
vinā tairno gamiṣyanti prāṇāstvayyāgate'dhunā
||20||क्वास्माकं बालका देव प्रातर्नीतास्त्वयाऽखिलाः ।
विना तैर्नो गमिष्यन्ति प्राणास्त्वय्यागतेऽधुना
ka uvāca
na kiñcidūce tāndevo muñcannaśru muhurmuhuḥ |
vicārya bhāskarīṃ yātaḥ purīṃ dūtairniveditaḥ
||21||न किञ्चिदूचे तान्देवो मुञ्चन्नश्रु मुहुर्मुहुः ।
विचार्य भास्करीं यातः पुरीं दूतैर्निवेदितः
dūtā ūcuḥ
ko'pi yāto yoddhukāmo lokatrayavināśakṛt |
ugrārāvo mahābāhurvāryamāṇo balād yama
||22||कोऽपि यातो योद्धुकामो लोकत्रयविनाशकृत् ।
उग्रारावो महाबाहुर्वार्यमाणो बलाद् यम
yama uvāca
brahmāṇḍaṃ cūrṇatāṃ yāti daṇḍāghātena yasya me |
tasya me purato yuddhaṃ kathaṃ bālo vidhāsyasi
||23||ब्रह्माण्डं चूर्णतां याति दण्डाघातेन यस्य मे ।
तस्य मे पुरतो युद्धं कथं बालो विधास्यसि
deva uvāca
tvamātmānaṃ varṇayase raṅkavadbhāsi me yama |
mama vakrabhuvā sarvaṃ brahmāṇḍaṃ ca vinaśyati
||24||त्वमात्मानं वर्णयसे रङ्कवद्भासि मे यम ।
मम वक्रभुवा सर्वं ब्रह्माण्डं च विनश्यति
evamuktvā mayūreśo yamaskandhaṃ ruroha saḥ |
pātayāmāsa mahiṣātpapātopari tatkṣaṇāt
||25||एवमुक्त्वा मयूरेशो यमस्कन्धं रुरोह सः ।
पातयामास महिषात्पपातोपरि तत्क्षणात्
parākramaṃ tasya buddhvā baddhāñjalipuṭo yamaḥ |
tuṣṭāva parayā bhaktyā mayūreśaṃ sureśvarama
||26||पराक्रमं तस्य बुद्ध्वा बद्धाञ्जलिपुटो यमः ।
तुष्टाव परया भक्त्या मयूरेशं सुरेश्वरम
yama uvāca
na te rūpaṃ vidurdevā brahmādyāḥ sanakādayaḥ |
neti neti ca vedātsvāṃ vadanti parameśvaram
||27||न ते रूपं विदुर्देवा ब्रह्माद्याः सनकादयः ।
नेति नेति च वेदात्स्वां वदन्ति परमेश्वरम्
sraṣṭāraṃ pālakaṃ sṛṣṭeḥ saṃhartāraṃ nijecchayā |
daityānāṃ sarvaduṣṭānāṃ nāśakaṃ sarvarūpiṇam
||28||स्रष्टारं पालकं सृष्टेः संहर्तारं निजेच्छया ।
दैत्यानां सर्वदुष्टानां नाशकं सर्वरूपिणम्
akasmādaparādhaṃ naḥ kṛtaṃ kṣantuṃ tvamarhasi |
ka uvāca |
evamuktvā pupūjāsau vastraiḥ ratnaiḥ phalairamum
||29||अकस्मादपराधं नः कृतं क्षन्तुं त्वमर्हसि ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वा पुपूजासौ वस्त्रैः रत्नैः फलैरमुम्
bālānānīya taddhaste nivedya purataḥ sthitaḥ |
āliliṅgurmudā sarve parasparamathā'bruvan
||30||बालानानीय तद्धस्ते निवेद्य पुरतः स्थितः ।
आलिलिङ्गुर्मुदा सर्वे परस्परमथाऽब्रुवन्
bālā ūcuḥ
śrāntāstvaddarśanārthāya baddhvā nītā yamena ha |
tvaddarśanād bandhamuktā yāsyāmo nijamandiram
||31||श्रान्तास्त्वद्दर्शनार्थाय बद्ध्वा नीता यमेन ह ।
त्वद्दर्शनाद् बन्धमुक्ता यास्यामो निजमन्दिरम्
ka uvāca
tataste svāśramaṃ prāptā mayūreśapuraskṛtāḥ |
mayūreśapūraṃ yātā nānāvāditrasaṅkulam
||32||ततस्ते स्वाश्रमं प्राप्ता मयूरेशपुरस्कृताः ।
मयूरेशपूरं याता नानावादित्रसङ्कुलम्
nānādhvajapatākāḍhyaṃ puṣpamālāvibhūṣitam |
yamo'pi pṛṣṭhato yāti draṣṭuṃ tatkautukaṃ mahat
||33||नानाध्वजपताकाढ्यं पुष्पमालाविभूषितम् ।
यमोऽपि पृष्ठतो याति द्रष्टुं तत्कौतुकं महत्
sammukhaṃ tasya te sarve munayo'pi yayustadā |
pupūjustuṣṭuvurdevaṃ liliṅgurbālakānapi
||34||सम्मुखं तस्य ते सर्वे मुनयोऽपि ययुस्तदा ।
पुपूजुस्तुष्टुवुर्देवं लिलिङ्गुर्बालकानपि
uvācadevatānsarvān munīnpūrvaṃ prakupyataḥ |
ānītā bālakā lokād yamasya kṣaṇamātrataḥ
||35||उवाचदेवतान्सर्वान् मुनीन्पूर्वं प्रकुप्यतः ।
आनीता बालका लोकाद् यमस्य क्षणमात्रतः
munaya ūcuḥ
sarvatra rakṣase tvaṃ hi sarvaśaktiḥ sadā ca naḥ |
ka uvāca |
ityuktvā tamanujñāpya svāśramānmunayo yayuḥ
||36||सर्वत्र रक्षसे त्वं हि सर्वशक्तिः सदा च नः ।
क उवाच ।
इत्युक्त्वा तमनुज्ञाप्य स्वाश्रमान्मुनयो ययुः
yamo'pi taṃ namaskṛtya svālayaṃ mudito'gamat |
devo'pi svālayaṃ prāpya harṣayāmāsa mātaram
||37||यमोऽपि तं नमस्कृत्य स्वालयं मुदितोऽगमत् ।
देवोऽपि स्वालयं प्राप्य हर्षयामास मातरम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe yamagarvaparihāro (ravijagarvaparihāro) nāmāṣṭādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 108 ||