sindūrotpattivarṇanaṃ nāma saptaviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
caturānana deveśa guṇeśacaritaṃ śubham |
kathitaṃ vistarād deva nāhaṃ tṛpto'smi tacchravāt |
sudhayā tu viraktaḥ syānna kathā śravaṇānnaraḥ |
tretāyugakathā sarvā guṇeśasya śrutā mayā
||2||चतुरानन देवेश गुणेशचरितं शुभम् ।
कथितं विस्तराद् देव नाहं तृप्तोऽस्मि तच्छ्रवात् ।
सुधया तु विरक्तः स्यान्न कथा श्रवणान्नरः ।
त्रेतायुगकथा सर्वा गुणेशस्य श्रुता मया
gajānaneti nāmāsya dvāpapare tu kuto'bhavat |
mūṣako vāhanaṃ cāsya kathaṃ yāto mahāvibho
||3||गजाननेति नामास्य द्वापपरे तु कुतोऽभवत् ।
मूषको वाहनं चास्य कथं यातो महाविभो
kṛpayā saṃśayamamuṃ chindhi tvaṃ kamalāsana |
ka uvāca |
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vatsa mama cittagataṃ mune
||4||कृपया संशयममुं छिन्धि त्वं कमलासन ।
क उवाच ।
सम्यक्पृष्टं त्वया वत्स मम चित्तगतं मुने
yataḥ śrotā ca vaktā ca pṛcchakaḥ siddhimāpnuyāt |
tāṃ kathā kathayiṣyāmi vināyakakṛtāṃ mune
||5||यतः श्रोता च वक्ता च पृच्छकः सिद्धिमाप्नुयात् ।
तां कथा कथयिष्यामि विनायककृतां मुने
dvāpare yatkṛtaṃ tena caritaṃ śaṛṇu sāmpratam |
yathā gajānano devo raktavarṇaścaturbhujaḥ
||6||द्वापरे यत्कृतं तेन चरितं शृणु साम्प्रतम् ।
यथा गजाननो देवो रक्तवर्णश्चतुर्भुजः
gajānanaścākhuvāhastatsarvaṃ kathayāmi te |
kadācidbrahmabhuvanaṃ yātaḥ śambhuryadṛcchayā
||7||गजाननश्चाखुवाहस्तत्सर्वं कथयामि ते ।
कदाचिद्ब्रह्मभुवनं यातः शम्भुर्यदृच्छया
utthāpayāmāsa tadā prasuptaṃ kamalāsanam |
sa utthito mahājṛmbhāṃ cakāra krodhasaṃyutaḥ
||8||उत्थापयामास तदा प्रसुप्तं कमलासनम् ।
स उत्थितो महाजृम्भां चकार क्रोधसंयुतः
tata eko mahāghoraḥ puruṣaḥ samapadyata |
sa ca cakre mahāghoraṃ śabdaṃ sarvabhayaṅkaram
||9||तत एको महाघोरः पुरुषः समपद्यत ।
स च चक्रे महाघोरं शब्दं सर्वभयङ्करम्
ca kampe pṛthivī tena sābdhidvīpā saparvatā |
dikpālāścakitāḥ sarve śeṣaḥ kṣubdho'sṛjad viṣam
||10||च कम्पे पृथिवी तेन साब्धिद्वीपा सपर्वता ।
दिक्पालाश्चकिताः सर्वे शेषः क्षुब्धोऽसृजद् विषम्
viśīrṇā girayaḥ sarve bhūtānyākulatāṃ yayuḥ |
kalpānta iva tatrāsīt trailokyavāsināṃ nṛṇām
||11||विशीर्णा गिरयः सर्वे भूतान्याकुलतां ययुः ।
कल्पान्त इव तत्रासीत् त्रैलोक्यवासिनां नृणाम्
brahmāṇḍaṃ mastakenāsau sphoṭayanniva tasthivān |
yaddehataścārugandho vyānaśe bhuvanatrayam
||12||ब्रह्माण्डं मस्तकेनासौ स्फोटयन्निव तस्थिवान् ।
यद्देहतश्चारुगन्धो व्यानशे भुवनत्रयम्
japākusumadehasya prabhayāruṇitā diśaḥ |
ayaṃ kiṃ madano jāto dvitīyo brahmasambhavaḥ
||13||जपाकुसुमदेहस्य प्रभयारुणिता दिशः ।
अयं किं मदनो जातो द्वितीयो ब्रह्मसम्भवः
kāmastu lajjitastasya sadyo rūpanirīkṣaṇāt |
purastaṃ sannirīkṣyainaṃ vismitaḥ kamalāsanaḥ
||14||कामस्तु लज्जितस्तस्य सद्यो रूपनिरीक्षणात् ।
पुरस्तं सन्निरीक्ष्यैनं विस्मितः कमलासनः
kasya tvaṃ kuta utpannaḥ kiṃ cikīrṣasi tadvada |
puruṣa uvāca |
anekāni sureśa tvaṃ brahmāṇḍāni sṛjasyapi
||15||कस्य त्वं कुत उत्पन्नः किं चिकीर्षसि तद्वद ।
पुरुष उवाच ।
अनेकानि सुरेश त्वं ब्रह्माण्डानि सृजस्यपि
vibhrānta iva kasmānmāṃ sarvajñaḥ san hi pṛcchasi |
jṛmbhāyāste samutpannaṃ kathaṃ māṃ nāvabudhyase
||16||विभ्रान्त इव कस्मान्मां सर्वज्ञः सन् हि पृच्छसि ।
जृम्भायास्ते समुत्पन्नं कथं मां नावबुध्यसे
anugṛhṇiṣva putraṃ mā dehi nāma yathāmati |
sthānaṃ ca dehi me nātha bhakṣyaṃ kāryaṃ ca me vada
||17||अनुगृह्णिष्व पुत्रं मा देहि नाम यथामति ।
स्थानं च देहि मे नाथ भक्ष्यं कार्यं च मे वद
ityākarṇya vacastasya provāca caturānanaḥ |
raktaṃ vapuryataste'sti sindurākhyo bhaviṣyasi
||18||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य प्रोवाच चतुराननः ।
रक्तं वपुर्यतस्तेऽस्ति सिन्दुराख्यो भविष्यसि
sāmarthyaṃ ca mahat te syāt trailokyākarṣaṇakṣamam |
krodhādāliṅgase yaṃ tvaṃ śatadhā sa bhaviṣyati
||19||सामर्थ्यं च महत् ते स्यात् त्रैलोक्याकर्षणक्षमम् ।
क्रोधादालिङ्गसे यं त्वं शतधा स भविष्यति
pañcabhyo'pi ca bhūte'bhyo na bhayaṃ te kadācana |
devadānavayakṣebhyo mānuṣebhyo bhayaṃ na te
||20||पञ्चभ्योऽपि च भूतेऽभ्यो न भयं ते कदाचन ।
देवदानवयक्षेभ्यो मानुषेभ्यो भयं न ते
indrādilokapālebhyaḥ kālādapi bhayaṃ na te |
na nāgebhyo na rakṣobhyo nāhorātre bhayaṃ na te
||21||इन्द्रादिलोकपालेभ्यः कालादपि भयं न ते ।
न नागेभ्यो न रक्षोभ्यो नाहोरात्रे भयं न ते
sajīvānna ca nirjīvād bhayaṃ sindūra te bhavet |
vasa yatra manaste syāt sthātuṃ tribhuvaneṣvapi
||22||सजीवान्न च निर्जीवाद् भयं सिन्दूर ते भवेत् ।
वस यत्र मनस्ते स्यात् स्थातुं त्रिभुवनेष्वपि
tataḥ sa varadānena tutoṣa caturāsyajaḥ |
cakranda kampayan śabdaistrailokyaṃ sacarācaram
||23||ततः स वरदानेन तुतोष चतुरास्यजः ।
चक्रन्द कम्पयन् शब्दैस्त्रैलोक्यं सचराचरम्
cukṣubhuḥ sāgarāḥ sarve lokapālāśca dudruvuḥ |
uvāca sa tadā devaṃ namaskṛtya pitāmaham
||24||चुक्षुभुः सागराः सर्वे लोकपालाश्च दुद्रुवुः ।
उवाच स तदा देवं नमस्कृत्य पितामहम्
sindūra uvāca
tava vākyāmṛtenāhaṃ prīto brahmāṇḍanāyaka |
tvameva viśvaṃ sṛjasi pāsi haṃsi guṇaistridhā
||25||तव वाक्यामृतेनाहं प्रीतो ब्रह्माण्डनायक ।
त्वमेव विश्वं सृजसि पासि हंसि गुणैस्त्रिधा
tvayi supte jagatsuptamandhakāraśca jāyate |
mahatbhāgyaṃ mama vibho tapodānavratairvinā
||26||त्वयि सुप्ते जगत्सुप्तमन्धकारश्च जायते ।
महत्भाग्यं मम विभो तपोदानव्रतैर्विना
putrasnehātprasannastvaṃ nānyathā te prasannatā |
kalpakoṭitatobhistvaṃ prasanno jāyase vibho
||27||पुत्रस्नेहात्प्रसन्नस्त्वं नान्यथा ते प्रसन्नता ।
कल्पकोटिततोभिस्त्वं प्रसन्नो जायसे विभो
ka uvāca
ityuktvā taṃ praṇamyāsau kṛtvāpi ca pradakṣiṇam |
jagāma manasā bhūmiṃ mārge tarkamathākarot
||28||इत्युक्त्वा तं प्रणम्यासौ कृत्वापि च प्रदक्षिणम् ।
जगाम मनसा भूमिं मार्गे तर्कमथाकरोत्
na me tapo vā dhyānaṃ vā japaḥ svādhyāya eva ca |
kathaṃ tena varā dattāḥ satyā uta vṛthā nu te
||29||न मे तपो वा ध्यानं वा जपः स्वाध्याय एव च ।
कथं तेन वरा दत्ताः सत्या उत वृथा नु ते
(mithyā uta ṛtā nu te) gatvā drakṣyāmi pitaramityuktvā'gāt pitāmaham |
tulayitvā tu dordaṇḍau jagarja sa bhayānakaḥ
||30||(मिथ्या उत ऋता नु ते) गत्वा द्रक्ष्यामि पितरमित्युक्त्वाऽगात् पितामहम् ।
तुलयित्वा तु दोर्दण्डौ जगर्ज स भयानकः
tamevāligituṃ caicchat tata ūce pitāmahaḥ |
putrasnehānmayā dattā varā anyasya durlabhāḥ
||31||तमेवालिगितुं चैच्छत् तत ऊचे पितामहः ।
पुत्रस्नेहान्मया दत्ता वरा अन्यस्य दुर्लभाः
duṣṭabhāvānmamaiva tvamapakartumihāgataḥ
||32||दुष्टभावान्ममैव त्वमपकर्तुमिहागतः
bhujagasya payo dattaṃ viṣameva hi jāyate |
duṣṭabhāvaṃ gato yasmāt tasmāddaityo bhaviṣyasi
||33||भुजगस्य पयो दत्तं विषमेव हि जायते ।
दुष्टभावं गतो यस्मात् तस्माद्दैत्यो भविष्यसि
paramātmā'vatīryāśu haniṣyati gajānanaḥ |
tavāntaṃ surabhi jñātvā svāṅge tanmardayiṣyati
||34||परमात्माऽवतीर्याशु हनिष्यति गजाननः ।
तवान्तं सुरभि ज्ञात्वा स्वाङ्गे तन्मर्दयिष्यति
sindūrāruṇadehaśca sindūrapriya eva ca |
bhaviṣyati sa devo'pi sindūravadha eva ca
||35||सिन्दूरारुणदेहश्च सिन्दूरप्रिय एव च ।
भविष्यति स देवोऽपि सिन्दूरवध एव च
evamuktvā papālāśu bhayena kamalāsanaḥ |
manovāyumahāvego niśvāsaśvāsasaṅkulaḥ
||36||एवमुक्त्वा पपालाशु भयेन कमलासनः ।
मनोवायुमहावेगो निश्वासश्वाससङ्कुलः
daityo'pi pṛṣṭhato yāti śāpamākarṇya manyumān |
svedenārdratanurduṣṭo dṛṣṭvā dṛṣṭvā puro vrajan
||37||दैत्योऽपि पृष्ठतो याति शापमाकर्ण्य मन्युमान् ।
स्वेदेनार्द्रतनुर्दुष्टो दृष्ट्वा दृष्ट्वा पुरो व्रजन्
dhariṣyāmi pade'nyasminniti daityo'bhyadhāvata |
vaikuṇṭhamagamad brahmā kampamānastvarānvitaḥ
||38||धरिष्यामि पदेऽन्यस्मिन्निति दैत्योऽभ्यधावत ।
वैकुण्ठमगमद् ब्रह्मा कम्पमानस्त्वरान्वितः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe sindūrotpattivarṇanaṃ nāma saptaviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 127 ||