tryaśītitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
śuklacandra iva brahman vavṛdhe sa dine dine |
tato himālayaḥ prāyācchutvā gaurīsutaṃ śubham
||1||शुक्लचन्द्र इव ब्रह्मन् ववृधे स दिने दिने ।
ततो हिमालयः प्रायाच्छुत्वा गौरीसुतं शुभम्
alaṅkārān samādāya mūlyaratnasamanvitān |
ajire taṃ nirīkṣyaiva dhāvayitvā yayau sutā
||2||अलङ्कारान् समादाय मूल्यरत्नसमन्वितान् ।
अजिरे तं निरीक्ष्यैव धावयित्वा ययौ सुता
āliliṅga mudā gaurī bahukālāgataṃ ca tam |
ānandāśrūṇi sā'muñcatso'pi sā taṃ tato'vadat
||3||आलिलिङ्ग मुदा गौरी बहुकालागतं च तम् ।
आनन्दाश्रूणि साऽमुञ्चत्सोऽपि सा तं ततोऽवदत्
gauryuvāca
kathaṃ niṣṭhuratāṃ yāto vṛttāntaṃ mama karhicit |
na gṛhṇāsi na vā svīyaṃ preṣayasyapi nirdaya
||4||कथं निष्ठुरतां यातो वृत्तान्तं मम कर्हिचित् ।
न गृह्णासि न वा स्वीयं प्रेषयस्यपि निर्दय
himavānuvāca
satyaṃ vadasi gauri tvaṃ kaṇṭhe prāṇā mama sthitāḥ |
atastvaddarśanākāṅkṣī prāpto'haṃ haravallabhe
||5||सत्यं वदसि गौरि त्वं कण्ठे प्राणा मम स्थिताः ।
अतस्त्वद्दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तोऽहं हरवल्लभे
vatse dhenumano yadvattadvattvayi mano mama |
ka uvāca |
evamākarṇya tadvākyaṃ sā dadāvāsanaṃ śubham
||6||वत्से धेनुमनो यद्वत्तद्वत्त्वयि मनो मम ।
क उवाच ।
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं सा ददावासनं शुभम्
upaviṣṭobravīdvākyaṃ punargirivaraḥ sutām |
śruto nāradavākyena putraste paramādbhutaḥ
||7||उपविष्टोब्रवीद्वाक्यं पुनर्गिरिवरः सुताम् ।
श्रुतो नारदवाक्येन पुत्रस्ते परमाद्भुतः
tatastaṃ draṣṭumāyātaḥ sarvavighnaharaṃ śubham |
ka uvāca |
pārvatī bālamādāya pituraṅke nyaveśayat
||8||ततस्तं द्रष्टुमायातः सर्वविघ्नहरं शुभम् ।
क उवाच ।
पार्वती बालमादाय पितुरङ्के न्यवेशयत्
so'laṅkārairalaṅakṛtya mahimānaṃ tato'bavīt |
sa uvāca |
ayaṃ bālo mahāmāyaḥ kariṣyati mahīmimām
||9||सोऽलङ्कारैरलङकृत्य महिमानं ततोऽबवीत् ।
स उवाच ।
अयं बालो महामायः करिष्यति महीमिमाम्
niṣkaṇṭakāṃ yathā candraḥ śītalā svakarairimām |
ayaṃ devagaṇān sarvānsvasthāne sthāpayiṣyati
||10||निष्कण्टकां यथा चन्द्रः शीतला स्वकरैरिमाम् ।
अयं देवगणान् सर्वान्स्वस्थाने स्थापयिष्यति
kariṣyatyaṅghrisevāṃ te śiśorasya munīśvarāḥ |
etasya sarvarūpāṇi sthāvarāṇi carāṇi ca
||11||करिष्यत्यङ्घ्रिसेवां ते शिशोरस्य मुनीश्वराः ।
एतस्य सर्वरूपाणि स्थावराणि चराणि च
ayameva sadā dhyeyo brahmādīnāṃ sahasradṛk |
sahasrāṅghriḥ sarvajagatkāraṇānāṃ ca kāraṇam
||12||अयमेव सदा ध्येयो ब्रह्मादीनां सहस्रदृक् ।
सहस्राङ्घ्रिः सर्वजगत्कारणानां च कारणम्
sahasrāsyo'nantamūrtiḥ samaṣṭivyaṣṭirūpavān |
trailokye nedṛśo bālo dṛṣṭaḥ kvāpi śubhāṅgavān
||13||सहस्रास्योऽनन्तमूर्तिः समष्टिव्यष्टिरूपवान् ।
त्रैलोक्ये नेदृशो बालो दृष्टः क्वापि शुभाङ्गवान्
ahaṃ tanmayatāṃ yāto dṛṣṭvā tatpādapaṅkajam |
yathā'mbhasi payaḥ kṣiptaṃ yāti tanmayatāṃ kṣaṇāt
||14||अहं तन्मयतां यातो दृष्ट्वा तत्पादपङ्कजम् ।
यथाऽम्भसि पयः क्षिप्तं याति तन्मयतां क्षणात्
asya yatnaṃ kuru śubhe nidhireṣa purātanaḥ |
ka uvāca |
mastake mukuṭaṃ cāsya svāṅgade bhujayorapi
||15||अस्य यत्नं कुरु शुभे निधिरेष पुरातनः ।
क उवाच ।
मस्तके मुकुटं चास्य स्वाङ्गदे भुजयोरपि
paṅkajaṃ hṛdi śrutyośca kuṇḍale ratnabhūṣite |
kaṭisūtraṃ kaṭau cāṅghyormahārhāḥ kṣudraghaṇṭikāḥ
||16||पङ्कजं हृदि श्रुत्योश्च कुण्डले रत्नभूषिते ।
कटिसूत्रं कटौ चाङ्घ्योर्महार्हाः क्षुद्रघण्टिकाः
evaṃ dattvā bhūṣaṇāni nāma cakre śubhaṃ giriḥ |
herambeti mahāvighnaharaṃ bhaktābhayapradam
||17||एवं दत्त्वा भूषणानि नाम चक्रे शुभं गिरिः ।
हेरम्बेति महाविघ्नहरं भक्ताभयप्रदम्
tato bhuktvā gṛhītvājñāṃ yayau svasthānamadrirāṭra |
ekasmindivase bālaścikrīḍa nijamandire
||18||ततो भुक्त्वा गृहीत्वाज्ञां ययौ स्वस्थानमद्रिराट्र ।
एकस्मिन्दिवसे बालश्चिक्रीड निजमन्दिरे
gṛdhrāsuro gṛdhrarūpī mahābalaparākramaḥ |
pakṣavātena yasyādricayaścūrṇatvamīyivān
||19||गृध्रासुरो गृध्ररूपी महाबलपराक्रमः ।
पक्षवातेन यस्याद्रिचयश्चूर्णत्वमीयिवान्
gaṇḍaśailāśca vṛkṣāśca pādāghātena tasya ca |
sapakṣacchāyayā bālamācchādya khe'bhramattadā
||20||गण्डशैलाश्च वृक्षाश्च पादाघातेन तस्य च ।
सपक्षच्छायया बालमाच्छाद्य खेऽभ्रमत्तदा
nayanāni ca sarveṣāṃ pakṣāghātarajaḥkaṇaiḥ |
ācchādayanmahāśabdaiḥ śrotre badhiratāmiye
||21||नयनानि च सर्वेषां पक्षाघातरजःकणैः ।
आच्छादयन्महाशब्दैः श्रोत्रे बधिरतामिये
tataścañcvā tu taṃ bālaṃ gṛhītvā gṛdhrapuṅgavaḥ |
vyomamārgaṃ gato dūraṃ garuḍo bhujagaṃ yathā
||22||ततश्चञ्च्वा तु तं बालं गृहीत्वा गृध्रपुङ्गवः ।
व्योममार्गं गतो दूरं गरुडो भुजगं यथा
babhrāma gagane duṣṭo'jānan bālaparākramam |
tato'paśyad girisutā bālaḥ kutra kuto gataḥ
||23||बभ्राम गगने दुष्टोऽजानन् बालपराक्रमम् ।
ततोऽपश्यद् गिरिसुता बालः कुत्र कुतो गतः
nāpaśyaccatvare taṃ tu tataḥ śokākulā'bhavat |
kena nīto mama suto duṣṭena ca durātmanā
||24||नापश्यच्चत्वरे तं तु ततः शोकाकुलाऽभवत् ।
केन नीतो मम सुतो दुष्टेन च दुरात्मना
upaviṣṭā tato'paśyad vyomni gṛdhramukhe sutam |
mūrcchitā patitā bhūmau dhāva dhāveti cābravīt
||25||उपविष्टा ततोऽपश्यद् व्योम्नि गृध्रमुखे सुतम् ।
मूर्च्छिता पतिता भूमौ धाव धावेति चाब्रवीत्
mama prāṇā gamiṣyanti vinā putraṃ sureśvara |
kathaṃ mamopari vyoma patitaṃ śaṅkaraḥ katham
||26||मम प्राणा गमिष्यन्ति विना पुत्रं सुरेश्वर ।
कथं ममोपरि व्योम पतितं शङ्करः कथम्
naiṣṭhuryaṃ paramaṃ prāpto mayyeva jagadīśvaraḥ |
dvādaśābdaṃ tapastaptaṃ nirāhāratayā mayā
||27||नैष्ठुर्यं परमं प्राप्तो मय्येव जगदीश्वरः ।
द्वादशाब्दं तपस्तप्तं निराहारतया मया
karuṇābdhiḥ svaprakāśo'vatīrṇo'bhūnmamālayam |
sa gato nidhirūpo me'bhāgyāyāḥ pāpasañcayāt
||28||करुणाब्धिः स्वप्रकाशोऽवतीर्णोऽभून्ममालयम् ।
स गतो निधिरूपो मेऽभाग्यायाः पापसञ्चयात्
gate bāle gataṃ sarvaṃ sukhamātyantikaṃ mama |
ka uvāca |
evaṃ tasyāṃ tu śocantyāṃ śuśucustatsakhījanāḥ
||29||गते बाले गतं सर्वं सुखमात्यन्तिकं मम ।
क उवाच ।
एवं तस्यां तु शोचन्त्यां शुशुचुस्तत्सखीजनाः
tataste tatsamādhānaṃ cakrurjñānena yuktibhiḥ |
anādinidhane bāle na śokaṃ kartumarhasi
||30||ततस्ते तत्समाधानं चक्रुर्ज्ञानेन युक्तिभिः ।
अनादिनिधने बाले न शोकं कर्तुमर्हसि
svaprakāśe'vatīrṇe te bavhanuṣṭhānayogataḥ |
kutra vā mṛnmayī mūrtiścetanāmagamad vada
||31||स्वप्रकाशेऽवतीर्णे ते बव्हनुष्ठानयोगतः ।
कुत्र वा मृन्मयी मूर्तिश्चेतनामगमद् वद
sthirā bhava kṣaṇena tvaṃ drakṣyase svasutaṃ śubhe |
antakasyāntako bālaḥ punareṣyati niṣṭhayā
||32||स्थिरा भव क्षणेन त्वं द्रक्ष्यसे स्वसुतं शुभे ।
अन्तकस्यान्तको बालः पुनरेष्यति निष्ठया
sakhījane vadatyevaṃ tāvad bālaḥ svamuṣṭinā |
dadhāra cancu balavān yathā śvāso na niryayau
||33||सखीजने वदत्येवं तावद् बालः स्वमुष्टिना ।
दधार चन्चु बलवान् यथा श्वासो न निर्ययौ
śvāsarodhād gatāsuḥ sa gṛdhrastena samanvitaḥ |
nipapāta mahīpṛṣṭhe vajrāhata ivācalaḥ
||34||श्वासरोधाद् गतासुः स गृध्रस्तेन समन्वितः ।
निपपात महीपृष्ठे वज्राहत इवाचलः
patamāno gṛdhradeho daśayojana vistṛtaḥ |
cūrṇayāmāsa gehāni taccitramabhavad bhṛśam
||35||पतमानो गृध्रदेहो दशयोजन विस्तृतः ।
चूर्णयामास गेहानि तच्चित्रमभवद् भृशम्
caityavṛkṣeṣu bhagneṣu yayuḥ pakṣigaṇā diśaḥ |
tato dṛṣṭvā tu taṃ bālamavadat sa sakhīgaṇaḥ
||36||चैत्यवृक्षेषु भग्नेषु ययुः पक्षिगणा दिशः ।
ततो दृष्ट्वा तु तं बालमवदत् स सखीगणः
ayamakṣatadehastu patito girijāsutaḥ |
ka uvāca |
śrutvetthaṃ vacanaṃ tasya tvaritā bālamādade
||37||अयमक्षतदेहस्तु पतितो गिरिजासुतः ।
क उवाच ।
श्रुत्वेत्थं वचनं तस्य त्वरिता बालमाददे
gaurī nidhāya hṛdaye paramānandamāpa ca |
āścaryaṃ paramaṃ prāpya dadau dānānyanekaśaḥ
||38||गौरी निधाय हृदये परमानन्दमाप च ।
आश्चर्यं परमं प्राप्य ददौ दानान्यनेकशः
gatamasya mahāriṣṭamagre na syāditi dvijāḥ |
namaskṛtya dvijān prāyānmandirābhyantaraṃ śivā
||39||गतमस्य महारिष्टमग्रे न स्यादिति द्विजाः ।
नमस्कृत्य द्विजान् प्रायान्मन्दिराभ्यन्तरं शिवा
daśayojanavistāraḥ kvāsuro balavattaraḥ |
kva bālaḥ komalatanurlaghurūpo jaghāna tam
||40||दशयोजनविस्तारः क्वासुरो बलवत्तरः ।
क्व बालः कोमलतनुर्लघुरूपो जघान तम्
etāvato balamidamagre kiṃ vā kariṣyati |
ityuvāca sakhīṃ gaurī stanapānaṃ dadau mudā
||41||एतावतो बलमिदमग्रे किं वा करिष्यति ।
इत्युवाच सखीं गौरी स्तनपानं ददौ मुदा
ayaṃ laghurna mantavyo yathā vahnikaṇo dahet |
mahāntaṃ kāṣṭhanicayaṃ tathā'nena hato'suraḥ
||42||अयं लघुर्न मन्तव्यो यथा वह्निकणो दहेत् ।
महान्तं काष्ठनिचयं तथाऽनेन हतोऽसुरः
tatastaddehakhaṇḍāni gaṇā dūre nicikṣipuḥ |
śaṛṇuyādidamākhyānaṃ so'surairnābhibhūyate
||43||ततस्तद्देहखण्डानि गणा दूरे निचिक्षिपुः ।
शृणुयादिदमाख्यानं सोऽसुरैर्नाभिभूयते
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe gṛdhrāsuravadho nāma tryaśītitamo'dhyāyaḥ || 83 ||