caturnavatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tato munisutā yātāḥ pratīkṣantaḥ sthitāśca ye |
teṣāṃ jayaravairvyoma garjitaṃ ca digantaram
||1||ततो मुनिसुता याताः प्रतीक्षन्तः स्थिताश्च ये ।
तेषां जयरवैर्व्योम गर्जितं च दिगन्तरम्
cikrīḍuste punastatra nānānṛtyaiśca gāyanaiḥ |
evaṃ ramatsu bāleṣu sārddhayāme divākare
||2||चिक्रीडुस्ते पुनस्तत्र नानानृत्यैश्च गायनैः ।
एवं रमत्सु बालेषु सार्द्धयामे दिवाकरे
pitarau tānadṛṣṭvaiva grāmamadhye kvacidgṛhe |
pratyekaṃ yaṣṭimādāya yayuḥ sarve śiśūnprati
||3||पितरौ तानदृष्ट्वैव ग्राममध्ये क्वचिद्गृहे ।
प्रत्येकं यष्टिमादाय ययुः सर्वे शिशून्प्रति
ramanto vividhāḥ krīḍā madhye kṛtvā guṇeśvaram |
nṛtyantaṃ nartayantaṃ ca taṃ ca te nirabhartsayan
||4||रमन्तो विविधाः क्रीडा मध्ये कृत्वा गुणेश्वरम् ।
नृत्यन्तं नर्तयन्तं च तं च ते निरभर्त्सयन्
pitara ūcuḥ
tvayā vinā no bālāśca nācaran snānabhojane |
ācārādhyayane cāpi brāhmaṇyaṃ vinayaṃ tathā
||5||त्वया विना नो बालाश्च नाचरन् स्नानभोजने ।
आचाराध्ययने चापि ब्राह्मण्यं विनयं तथा
tataḥ parasparaṃ prāhurgatakrodhā nirīkṣyatam |
etasya tāḍane buddhirgatainaṃ vīkṣya naḥ kutaḥ
||6||ततः परस्परं प्राहुर्गतक्रोधा निरीक्ष्यतम् ।
एतस्य ताडने बुद्धिर्गतैनं वीक्ष्य नः कुतः
kathayāmo yadi śivau tāvasya kiṃ kariṣyataḥ |
aneke nihatā daityā bālenaiva mahābalāḥ
||7||कथयामो यदि शिवौ तावस्य किं करिष्यतः ।
अनेके निहता दैत्या बालेनैव महाबलाः
vayaṃ deśāntaraṃ yāmo bhītyā tava guṇeśvara |
ka uvāca |
evaṃ vadatsu lokeṣu pidadhe sa guṇeśvaraḥ |
āvirāsīd dūradeśe tato bālā vyalokayan
||8||वयं देशान्तरं यामो भीत्या तव गुणेश्वर ।
क उवाच ।
एवं वदत्सु लोकेषु पिदधे स गुणेश्वरः ।
आविरासीद् दूरदेशे ततो बाला व्यलोकयन्
dhāvayitvā pitṝṃstyaktvā guṇeśaṃ te yayuḥ punaḥ |
krīḍantaste yayuḥ śīghraṃ gautamāśramamuttamam
||9||धावयित्वा पितॄंस्त्यक्त्वा गुणेशं ते ययुः पुनः ।
क्रीडन्तस्ते ययुः शीघ्रं गौतमाश्रममुत्तमम्
dhyānasthaṃ taṃ muniṃ vīkṣya pacantī tatsriyaṃ ca te |
guṇeśo'gānmadhyadeśaṃ jagrāhaudanapātrakam
||10||ध्यानस्थं तं मुनिं वीक्ष्य पचन्ती तत्स्रियं च ते ।
गुणेशोऽगान्मध्यदेशं जग्राहौदनपात्रकम्
dadau tebhyo vibhajyānnaṃ prārthayāmāsa sādaram
||11||ददौ तेभ्यो विभज्यान्नं प्रार्थयामास सादरम्
matsaṅgena ciraṅkālaṃ yūyaṃ sarve bubhukṣitāḥ |
sāvakāśaṃ prabhuñjadhvaṃ tataḥ krīḍāmahe punaḥ
||12||मत्सङ्गेन चिरङ्कालं यूयं सर्वे बुभुक्षिताः ।
सावकाशं प्रभुञ्जध्वं ततः क्रीडामहे पुनः
ahalyā taṃ cukopāśu mamānnaṃ spṛṣṭavānkatham |
na kṛto vaiśvadevo vā naivedyaṃ capalārbhakāḥ
||13||अहल्या तं चुकोपाशु ममान्नं स्पृष्टवान्कथम् ।
न कृतो वैश्वदेवो वा नैवेद्यं चपलार्भकाः
visṛjya dhyānaṃ kiṃ kuryād gautamo munisattamaḥ |
utthāpayāmāsa tadā dhyānasthaṃ munisattamam
||14||विसृज्य ध्यानं किं कुर्याद् गौतमो मुनिसत्तमः ।
उत्थापयामास तदा ध्यानस्थं मुनिसत्तमम्
sa utthāya dadarśā'tha gautamaḥ sakalārbhakān |
jakṣato'nnaṃ kṣudhā yuktān babhāṣe ca guṇeśvaram
||15||स उत्थाय ददर्शाऽथ गौतमः सकलार्भकान् ।
जक्षतोऽन्नं क्षुधा युक्तान् बभाषे च गुणेश्वरम्
gautama uvāca
mahatoḥ putratāṃ prāpya kathamanyāyakṛd bhavān |
atyadbhutāni karmāṇi śrutvā te tvāṃ vayaṃ purā
||16||महतोः पुत्रतां प्राप्य कथमन्यायकृद् भवान् ।
अत्यद्भुतानि कर्माणि श्रुत्वा ते त्वां वयं पुरा
parātparataraṃ devaṃ parabrahmasvarūpiṇam |
manyāmahe bālabhāvaṃ kuruṣe tvaṃ guṇeśvara
||17||परात्परतरं देवं परब्रह्मस्वरूपिणम् ।
मन्यामहे बालभावं कुरुषे त्वं गुणेश्वर
ka uvāca
dhṛtvā karaṃ sa ca muniḥ pāvatyā gṛhamāgamat |
kare dhṛtvā'nnasahitaṃ tatpātraṃ nijamandirāt
||18||धृत्वा करं स च मुनिः पावत्या गृहमागमत् ।
करे धृत्वाऽन्नसहितं तत्पात्रं निजमन्दिरात्
uvāca mātaste bālo nityamanyāyakṛnmama |
adya tvāṃ kathituṃ yātaḥ kiṃ kāryaṃ gauryataḥ param
||19||उवाच मातस्ते बालो नित्यमन्यायकृन्मम ।
अद्य त्वां कथितुं यातः किं कार्यं गौर्यतः परम्
ito vā gamanaṃ dūre manyase yadi tadvada |
ka uvāca |
tato ruṣo samāyuktā śrutvā vākyaṃ munīritam
||20||इतो वा गमनं दूरे मन्यसे यदि तद्वद ।
क उवाच ।
ततो रुषो समायुक्ता श्रुत्वा वाक्यं मुनीरितम्
tāḍayāmāsa yaṣṭayā taṃ vamantī netrato'nalam |
uvāca ca muniṃ gaurī praṇatā krodhasaṃyutā
||21||ताडयामास यष्टया तं वमन्ती नेत्रतोऽनलम् ।
उवाच च मुनिं गौरी प्रणता क्रोधसंयुता
mamāpi ca mune trāso jāyato janmato'sya ha |
draṣṭavyā rākṣasakṛtāḥ kiyanto vighnasañcayāḥ
||22||ममापि च मुने त्रासो जायतो जन्मतोऽस्य ह ।
द्रष्टव्या राक्षसकृताः कियन्तो विघ्नसञ्चयाः
striyaḥ pravaktuṃ kutrāpi nāyānti munipuṅgavāḥ |
ayaṃ tu sarvato duṣṭo muniputravibhedakaḥ
||23||स्त्रियः प्रवक्तुं कुत्रापि नायान्ति मुनिपुङ्गवाः ।
अयं तु सर्वतो दुष्टो मुनिपुत्रविभेदकः
mamātmaja iti jano nainaṃ śāpaṃ prayacchati |
baddhvainaṃ hastapādeṣu tatsamakṣaṃ śivā sutam
||24||ममात्मज इति जनो नैनं शापं प्रयच्छति ।
बद्ध्वैनं हस्तपादेषु तत्समक्षं शिवा सुतम्
gṛhamadhye tu saṃsthāpya tadgṛhaṃ pidadhe dṛḍham |
maivaṃ maivaṃ vadanyāto gautamaḥ svāśramaṃ prati
||25||गृहमध्ये तु संस्थाप्य तद्गृहं पिदधे दृढम् ।
मैवं मैवं वदन्यातो गौतमः स्वाश्रमं प्रति
tataste bālakāḥ sarve śocantastaṃ guṇeśvaram |
kathaṃ no darśanaṃ cāsya bhaviṣyati kadā nu vā
||26||ततस्ते बालकाः सर्वे शोचन्तस्तं गुणेश्वरम् ।
कथं नो दर्शनं चास्य भविष्यति कदा नु वा
dvāra dattvā dṛḍhaṃ madhye sthāpito girikanyayā |
evaṃ teṣu vadatseva tanmadhye sa yayau kṣaṇāt
||27||द्वार दत्त्वा दृढं मध्ये स्थापितो गिरिकन्यया ।
एवं तेषु वदत्सेव तन्मध्ये स ययौ क्षणात्
jananyāḥ kaṭideśe'pi dṛśyate tadgṛho'pi ca |
ūcustāṃ gauri putraste niḥsṛto gṛhamadhyataḥ
||28||जनन्याः कटिदेशेऽपि दृश्यते तद्गृहोऽपि च ।
ऊचुस्तां गौरि पुत्रस्ते निःसृतो गृहमध्यतः
paśyati sma gehamadhye baddhameva guṇeśvaram |
bahistāna muniputrān sā tatsvarūpānapaśyata
||29||पश्यति स्म गेहमध्ये बद्धमेव गुणेश्वरम् ।
बहिस्तान मुनिपुत्रान् सा तत्स्वरूपानपश्यत
yaṃ kañcitstanapānāya juhāva vivhalā śivā |
niṣiddhā sā sutaistaistu gṛhamadhye śive sthitaḥ
||30||यं कञ्चित्स्तनपानाय जुहाव विव्हला शिवा ।
निषिद्धा सा सुतैस्तैस्तु गृहमध्ये शिवे स्थितः
udghāṭya dvāraṃ sā bālaṃ muktvā stanyaṃ dadau mudā |
gautamaḥ svāśramaṃ yāto devatārcanamārabhat
||31||उद्घाट्य द्वारं सा बालं मुक्त्वा स्तन्यं ददौ मुदा ।
गौतमः स्वाश्रमं यातो देवतार्चनमारभत्
guṇeśarūpānso'paśyat tṛptāndevāṃstathā'khilān |
puraḥ prakīrṇamannaṃ ca tato vismitamānasaḥ
||32||गुणेशरूपान्सोऽपश्यत् तृप्तान्देवांस्तथाऽखिलान् ।
पुरः प्रकीर्णमन्नं च ततो विस्मितमानसः
cintayāmāsa manasi durbuddhistu kṛtā mayā |
umāyai kathitaṃ sarvamannapātraṃ pradarśitam
||33||चिन्तयामास मनसि दुर्बुद्धिस्तु कृता मया ।
उमायै कथितं सर्वमन्नपात्रं प्रदर्शितम्
tayā sa tāḍito baddho'vyakto vyaktasya kāraṇam |
parātparataro devo yasmiṃstṛpte mahāphalam
||34||तया स ताडितो बद्धोऽव्यक्तो व्यक्तस्य कारणम् ।
परात्परतरो देवो यस्मिंस्तृप्ते महाफलम्
āgatya bubhuje bālaiḥ sārddhantu munisambhavaiḥ ||
mohito māyayā cāsya'pūrvajñāsiṣaṃ na tam
||35||आगत्य बुभुजे बालैः सार्द्धन्तु मुनिसम्भवैः ॥
मोहितो मायया चास्यऽपूर्वज्ञासिषं न तम्
ka uvāca
ahalyāpi punaḥ pākaṃ cakārādbhutamānasā |
so'pi dhyānasthito bhūtvā nityakarma samāpayat
||36||अहल्यापि पुनः पाकं चकाराद्भुतमानसा ।
सोऽपि ध्यानस्थितो भूत्वा नित्यकर्म समापयत्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe gautamabhojanaharaṇaṃ nāma caturnavatitamo'dhyāyaḥ || 94 ||