virajārākṣasīmokṣaṇaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ
brahmovāca
vasiṣṭha vāmadevādyā munaya stanayaṃ tadā |
jātaṃ mahotkaṇṭa śrutvā darśanāya pratasthire
||1||वसिष्ठ वामदेवाद्या मुनय स्तनयं तदा ।
जातं महोत्कण्ट श्रुत्वा दर्शनाय प्रतस्थिरे
yātā gṛhaṃ kaśyapasya tenā'tha paripūjitāḥ |
viṣṭaraṃ pādyamarghyaṃ ca dattvā gāṃ cāpi dakṣiṇām
||2||याता गृहं कश्यपस्य तेनाऽथ परिपूजिताः ।
विष्टरं पाद्यमर्घ्यं च दत्त्वा गां चापि दक्षिणाम्
baddhāñjalipuṭo'vocad dhanyo'haṃ pitarau tapaḥ |
yadindraharipūjyaṃ vaḥ pādapadmaṃ mayekṣitam
||3||बद्धाञ्जलिपुटोऽवोचद् धन्योऽहं पितरौ तपः ।
यदिन्द्रहरिपूज्यं वः पादपद्मं मयेक्षितम्
kañcidāgamane hetuṃ jñātumīhe tapodhanāḥ |
teṣāṃ madhye śreṣṭhatamo vasiṣṭhaḥ prāha taṃ munim
||4||कञ्चिदागमने हेतुं ज्ञातुमीहे तपोधनाः ।
तेषां मध्ये श्रेष्ठतमो वसिष्ठः प्राह तं मुनिम्
vasiṣṭha uvāca
śrutaste tanayo brahman nāradāt sumahotkaṭaḥ |
taṃ dṛṣṭuṃ tvāṃ ca samprāptā nānyat kiñcit prayojanam
||5||श्रुतस्ते तनयो ब्रह्मन् नारदात् सुमहोत्कटः ।
तं दृष्टुं त्वां च सम्प्राप्ता नान्यत् किञ्चित् प्रयोजनम्
ka uvāca
tatkālaṃ sā'ditirbālaṃ dṛṣṭuṃ teṣāmathānayat |
utkaṭānyeṣa karmāṇi kariṣyati mahotkaṭaḥ
||6||तत्कालं साऽदितिर्बालं दृष्टुं तेषामथानयत् ।
उत्कटान्येष कर्माणि करिष्यति महोत्कटः
dvātriṃśallakṣaṇayuto vasiṣṭhaḥ prāha taṃ munim |
avatīrṇo mahātejāḥ paramātmā vināyakaḥ
||7||द्वात्रिंशल्लक्षणयुतो वसिष्ठः प्राह तं मुनिम् ।
अवतीर्णो महातेजाः परमात्मा विनायकः
anekānyasya vighnāti bhaviṣyanti mahāmune |
tāni sarvāṇi naśyanti rakṣaṇīyaḥ kṣaṇekṣaṇe
||8||अनेकान्यस्य विघ्नाति भविष्यन्ति महामुने ।
तानि सर्वाणि नश्यन्ति रक्षणीयः क्षणेक्षणे
yato'sya raktau caraṇau dhvajāṅkuśavirājitau |
tataḥ sampūjayāmāsa muniḥ kaśyapanandanam
||9||यतोऽस्य रक्तौ चरणौ ध्वजाङ्कुशविराजितौ ।
ततः सम्पूजयामास मुनिः कश्यपनन्दनम्
prārthayāmāsa sarvaistaṃ bhūbhāraharaṇaṃ kurū |
sādhūnāṃ pālanaṃ deva duṣṭadānavaghātanam
||10||प्रार्थयामास सर्वैस्तं भूभारहरणं कुरू ।
साधूनां पालनं देव दुष्टदानवघातनम्
te sarve munayo jagmustaṃ praṇamya yathāgatam |
tataḥ sa khyātimagamannāmnā kaśyapanandanaḥ
||11||ते सर्वे मुनयो जग्मुस्तं प्रणम्य यथागतम् ।
ततः स ख्यातिमगमन्नाम्ना कश्यपनन्दनः
ekasmindivase prātaḥ snātuṃ yāte munau bahiḥ |
asvāpayat svatanayamaditirgṛhamāyayau
||12||एकस्मिन्दिवसे प्रातः स्नातुं याते मुनौ बहिः ।
अस्वापयत् स्वतनयमदितिर्गृहमाययौ
cakāra yajñasambhārām̐stāvadekā niśācarī |
virajetyabhivikhyātā vikarālakṣeṇānanā
||13||चकार यज्ञसम्भाराँस्तावदेका निशाचरी ।
विरजेत्यभिविख्याता विकरालक्षेणानना
haladantī darīnāsā pādacūrṇitabhūdharā |
dīrghastanī lalajjivhā gopurasparddhisadbhagā
||14||हलदन्ती दरीनासा पादचूर्णितभूधरा ।
दीर्घस्तनी ललज्जिव्हा गोपुरस्पर्द्धिसद्भगा
jagrāha bālakaṃ sā tu sarvabhakṣyā niśācarī |
kṣudhitā'bhakṣayacchīghraṃ pakvaṃ rambhāphalaṃ yathā
||15||जग्राह बालकं सा तु सर्वभक्ष्या निशाचरी ।
क्षुधिताऽभक्षयच्छीघ्रं पक्वं रम्भाफलं यथा
śanairjagāma gaganaṃ jalaṃ pātuṃ bhuvaṃ yayau |
papau jalaṃ bahutaraṃ papāta pṛthulodarā
||16||शनैर्जगाम गगनं जलं पातुं भुवं ययौ ।
पपौ जलं बहुतरं पपात पृथुलोदरा
mūrcchāmavāpa mahatīṃ sarpadaṣṭo naro yathā |
lulola dharaṇī pṛṣṭhe mahāśūlavatī yathā
||17||मूर्च्छामवाप महतीं सर्पदष्टो नरो यथा ।
लुलोल धरणी पृष्ठे महाशूलवती यथा
muñce muñceti jalpantī padaṃ gantumathā'kṣamā |
hāhākāraṃ prakurvatī ghnati vakṣaḥ śiromukham
||18||मुञ्चे मुञ्चेति जल्पन्ती पदं गन्तुमथाऽक्षमा ।
हाहाकारं प्रकुर्वती घ्नति वक्षः शिरोमुखम्
tāvaddehāntare tasyā vavṛdhe muninandanaḥ |
vidārya jaṭharaṃ tasyā vakṣasyeva sthito'bhavat
||19||तावद्देहान्तरे तस्या ववृधे मुनिनन्दनः ।
विदार्य जठरं तस्या वक्षस्येव स्थितोऽभवत्
yathā jālaṃ vidāryaiva bahiryāti mahājhaṣaḥ |
sā tadaivamārāvaṃ kṛtvā prāṇānjahau khalā
||20||यथा जालं विदार्यैव बहिर्याति महाझषः ।
सा तदैवमारावं कृत्वा प्राणान्जहौ खला
cūrṇayāmāsa dehena pañcayojanagān drumān |
virajā virajāstena prāpitā nijadhāma sā
||21||चूर्णयामास देहेन पञ्चयोजनगान् द्रुमान् ।
विरजा विरजास्तेन प्रापिता निजधाम सा
dṛṣṭe spṛṣṭe kṛpāsindhau jagadīśe kathaṃ bhavet |
jñānade mokṣade nṝṇāmāvṛttirbhavasāgare
||22||दृष्टे स्पृष्टे कृपासिन्धौ जगदीशे कथं भवेत् ।
ज्ञानदे मोक्षदे नॄणामावृत्तिर्भवसागरे
aditirgṛhakāryāṇi sampādya bahirāgatā |
na dadarśa tadā bālaṃ ruroda bhṛśaduḥkhitā
||23||अदितिर्गृहकार्याणि सम्पाद्य बहिरागता ।
न ददर्श तदा बालं रुरोद भृशदुःखिता
gṛhe gṛhe nirikṣyaiva nālabhat kvāpi bālakam |
tato'pataddharāpṛṣṭhe hāhākāraṃ prakurvatī
||24||गृहे गृहे निरिक्ष्यैव नालभत् क्वापि बालकम् ।
ततोऽपतद्धरापृष्ठे हाहाकारं प्रकुर्वती
anyāśca rurudustasyāḥ śrutvā rodanamuccakaiḥ |
āścaryaṃ paramaṃ cakruḥ sarvalokā bhayāturāḥ
||25||अन्याश्च रुरुदुस्तस्याः श्रुत्वा रोदनमुच्चकैः ।
आश्चर्यं परमं चक्रुः सर्वलोका भयातुराः
sā śuṣkavadanā dīnā vilalāpa muhurmuhuḥ |
mukhañca sāñjane netre mṛjantyaśrujalākule
||26||सा शुष्कवदना दीना विललाप मुहुर्मुहुः ।
मुखञ्च साञ्जने नेत्रे मृजन्त्यश्रुजलाकुले
kalpadruma iva prāptaḥ kena nīto mamārbhakaḥ |
varadānaṃ kathaṃ tasya vṛthā syājjagadīśituḥ
||27||कल्पद्रुम इव प्राप्तः केन नीतो ममार्भकः ।
वरदानं कथं तस्य वृथा स्याज्जगदीशितुः
dattaṃ nidhānaṃ devena kena nītaṃ durātmanā |
kathaṃ mūḍhatarā jātā labdhavijñānasāgarā
||28||दत्तं निधानं देवेन केन नीतं दुरात्मना ।
कथं मूढतरा जाता लब्धविज्ञानसागरा
kathaṃ daridrā jātā'haṃ labdhvā kāñcanaparvatam |
evaṃ vilapatī vakṣo ghnatī sāpyānanaṃ śiraḥ
||29||कथं दरिद्रा जाताऽहं लब्ध्वा काञ्चनपर्वतम् ।
एवं विलपती वक्षो घ्नती साप्याननं शिरः
āśramādbahirāgacchat krośamātraṃ niśācarīm |
dadarśa patitāṃ tasya vakṣyasyeva ca taṃ śiśum
||37||आश्रमाद्बहिरागच्छत् क्रोशमात्रं निशाचरीम् ।
ददर्श पतितां तस्य वक्ष्यस्येव च तं शिशुम्
krīḍantaṃ hāsyavadanaṃ prabuddhamiva kāminam |
dhāvamānā tamādāyā''liliṅga ca cucumba ca
||31||क्रीडन्तं हास्यवदनं प्रबुद्धमिव कामिनम् ।
धावमाना तमादायाऽऽलिलिङ्ग च चुचुम्ब च
uvācā''nandapūrṇā sā mahadbhāgyaṃ mamā'dhunā |
yad rākṣasīśayānmukto bālako daivayogataḥ
||32||उवाचाऽऽनन्दपूर्णा सा महद्भाग्यं ममाऽधुना ।
यद् राक्षसीशयान्मुक्तो बालको दैवयोगतः
yayau sa bālā snātvā sā nijamāśramamaṇḍalam |
vṛttāntaṃ sarvamācaṣṭe śrutvā so'pyāha kaśyapaḥ
||33||ययौ स बाला स्नात्वा सा निजमाश्रममण्डलम् ।
वृत्तान्तं सर्वमाचष्टे श्रुत्वा सोऽप्याह कश्यपः
bhūtabhāvi viśeṣajñairuktaṃ yanmunibhiḥ priye |
tadetat satyamabhavat tadāśīrvacanādayam
||34||भूतभावि विशेषज्ञैरुक्तं यन्मुनिभिः प्रिये ।
तदेतत् सत्यमभवत् तदाशीर्वचनादयम्
jīvito'khilabhakṣyāyā bālakaḥ puṇyayogataḥ |
tato rakṣāṃ cakārā'sau dadau dānānyanekaśaḥ
||35||जीवितोऽखिलभक्ष्याया बालकः पुण्ययोगतः ।
ततो रक्षां चकाराऽसौ ददौ दानान्यनेकशः
śāntikaṃ kārayāmāsa svastivācanapūrvakam |
kṣaṇamātraṃ na hātavyo'ditimeva samādiśat
||36||शान्तिकं कारयामास स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।
क्षणमात्रं न हातव्योऽदितिमेव समादिशत्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite virajārākṣasīmokṣaṇaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||
āditaḥślokānāṃ samaṣṭyaḍkāḥ - 4351 + 36 = 4387