bālacarite śamīmandārapraśaṃsānāma pacatriṃśo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tatastuṣṭaḥ pāśapāṇirdṛṣṭvā kleśaṃ tathā tayoḥ |
āvirāsīnmahātejā daśabāhurvināyakaḥ
||1||ततस्तुष्टः पाशपाणिर्दृष्ट्वा क्लेशं तथा तयोः ।
आविरासीन्महातेजा दशबाहुर्विनायकः
kirīṭaṃ kuṇḍale mālāmaṅgade kaṭisūtrakam |
bibhrat sarpopavītaṃ ca siṃhārūḍho'gnisannibhaḥ
||2||किरीटं कुण्डले मालामङ्गदे कटिसूत्रकम् ।
बिभ्रत् सर्पोपवीतं च सिंहारूढोऽग्निसन्निभः
paśyataḥ sma parāṃ mūrtiṃ koṭisūryasamaprabhām |
tuṣṭavaturubhau devaṃ natvā baddhāñjalī ubhau
||3||पश्यतः स्म परां मूर्तिं कोटिसूर्यसमप्रभाम् ।
तुष्टवतुरुभौ देवं नत्वा बद्धाञ्जली उभौ
tāvucatuḥ |
viśvasya bījaṃ paramasya pātā nānāvidhānandakaraḥ svakānām |
nijārcanenādṛtacetasāṃ tvaṃ vighnaprahartā gurukāryakartā
||4||तावुचतुः ।
विश्वस्य बीजं परमस्य पाता नानाविधानन्दकरः स्वकानाम् ।
निजार्चनेनादृतचेतसां त्वं विघ्नप्रहर्ता गुरुकार्यकर्ता
parātparastvaṃ paramārthabhūto vedāntavedyo hṛdayātigopī (hṛdayetiguptaḥ) |
sarvaśrutīnāṃ ca na gocaro'si namāva itthaṃ nijadaivataṃ tvām
||5||परात्परस्त्वं परमार्थभूतो वेदान्तवेद्यो हृदयातिगोपी (हृदयेतिगुप्तः) ।
सर्वश्रुतीनां च न गोचरोऽसि नमाव इत्थं निजदैवतं त्वाम्
na padmayonirna haro hariśca hariḥ ṣaḍāsyo na sahasramūrddhā |
māyāvinaste na viduḥ svarūpaṃ kathaṃ na śakyaṃ pariniścituṃ tat
||6||न पद्मयोनिर्न हरो हरिश्च हरिः षडास्यो न सहस्रमूर्द्धा ।
मायाविनस्ते न विदुः स्वरूपं कथं न शक्यं परिनिश्चितुं तत्
tavānukampā mahatī yadā syād vibhuñjataḥ karma śubhāśubhaṃ svam |
kāyena vācā manasā name tvāṃ jīvaṃśca mukto nara ucyate saḥ
||7||तवानुकम्पा महती यदा स्याद् विभुञ्जतः कर्म शुभाशुभं स्वम् ।
कायेन वाचा मनसा नमे त्वां जीवंश्च मुक्तो नर उच्यते सः
tvaṃ bhāvatuṣṭo vidadhāsi kāmān nānāvidhākāratayā'khilānām |
saṃsṛtyakūpāravimuktiheturato vibhuṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapadye
||8||त्वं भावतुष्टो विदधासि कामान् नानाविधाकारतयाऽखिलानाम् ।
संसृत्यकूपारविमुक्तिहेतुरतो विभुं त्वां शरणं प्रपद्ये
gaṇeśa uvāca
tuṣṭo'haṃ parayā bhaktyā tapasā parameṇa ca |
anayā parayā stutyā brāhmaṇau vṛṇutaṃ varān
||9||तुष्टोऽहं परया भक्त्या तपसा परमेण च ।
अनया परया स्तुत्या ब्राह्मणौ वृणुतं वरान्
kujanmanāśakamidaṃ mama stotraṃ paṭhettu yaḥ |
trisandhyaṃ ca trivāraṃ ca sarvānkāmānavāpnuyāt
||10||कुजन्मनाशकमिदं मम स्तोत्रं पठेत्तु यः ।
त्रिसन्ध्यं च त्रिवारं च सर्वान्कामानवाप्नुयात्
ṣaṇmāsājjāyate vidyā lakṣmīrnityajapādapi |
pañcavārajapānmartya āyurārogyamāpnuyāt
||11||षण्मासाज्जायते विद्या लक्ष्मीर्नित्यजपादपि ।
पञ्चवारजपान्मर्त्य आयुरारोग्यमाप्नुयात्
ka uvāca
śrutvā gaṇeśavākyaṃ tāvūcatuḥ paramādṛtau |
auravasya suto deva śamikā nāmataḥ śubhā
||12||श्रुत्वा गणेशवाक्यं तावूचतुः परमादृतौ ।
औरवस्य सुतो देव शमिका नामतः शुभा
mandārāya sutā dattā vedaśāstrārthadarśine |
śaunakasya ca śiṣyāya dhaumyaputrāya dhīmate
||13||मन्दाराय सुता दत्ता वेदशास्त्रार्थदर्शिने ।
शौनकस्य च शिष्याय धौम्यपुत्राय धीमते
ubhau prahasitau mohād dṛṣṭvā mārge bhruśuṇḍinam |
sa ca matvā nijāvajñāṃ śaśāpa parayā ruṣā
||14||उभौ प्रहसितौ मोहाद् दृष्ट्वा मार्गे भ्रुशुण्डिनम् ।
स च मत्वा निजावज्ञां शशाप परया रुषा
tacchāpādvṛkṣatāṃ yātau mandāraḥ śamikā'pi sā |
tayośca mātāpitarau śocantau bhṛśaduḥkhitau
||15||तच्छापाद्वृक्षतां यातौ मन्दारः शमिकाऽपि सा ।
तयोश्च मातापितरौ शोचन्तौ भृशदुःखितौ
āvāṃ ca kleśitau deva sarveṣāṃ naḥ priyaṃ kuru |
etayoḥ kujatāṃ dūrīkuru śīghraṃ gajānana
||16||आवां च क्लेशितौ देव सर्वेषां नः प्रियं कुरु ।
एतयोः कुजतां दूरीकुरु शीघ्रं गजानन
gajānana uvāca
asambhāvi varaṃ dāsye kathaṃ viprau kathaṃ vṛthā |
kariṣye bhaktavacanaṃ tasmāttuṣṭo bruve varam
||17||असम्भावि वरं दास्ये कथं विप्रौ कथं वृथा ।
करिष्ये भक्तवचनं तस्मात्तुष्टो ब्रुवे वरम्
adyaprabhṛti mandāramūle sthāsyāmi niścalaḥ |
mṛtyuloke svargaloke mānyo'yaṃ ca bhaviṣyati
||18||अद्यप्रभृति मन्दारमूले स्थास्यामि निश्चलः ।
मृत्युलोके स्वर्गलोके मान्योऽयं च भविष्यति
mandāramūlairme mūrtiṃ kṛtvā yaḥ pūjayennaraḥ |
śamīpatraiśca dūrvābhistritayaṃ durlabhaṃ bhuvi
||19||मन्दारमूलैर्मे मूर्तिं कृत्वा यः पूजयेन्नरः ।
शमीपत्रैश्च दूर्वाभिस्त्रितयं दुर्लभं भुवि
yataḥ śamīmadhiṣṭhāya sarvadā'haṃ sthiro munī |
ayameva varo datto vṛkṣayoratidurlabhaḥ
||20||यतः शमीमधिष्ठाय सर्वदाऽहं स्थिरो मुनी ।
अयमेव वरो दत्तो वृक्षयोरतिदुर्लभः
bhavadvākyānurodhena na bhruśuṇḍīvaco'nyathā |
dūrvābhāve'tha mandāro dvayābhāve śamī matā
||21||भवद्वाक्यानुरोधेन न भ्रुशुण्डीवचोऽन्यथा ।
दूर्वाभावेऽथ मन्दारो द्वयाभावे शमी मता
ubhayo sā phalaṃ dadyānātra kāryā vicāraṇā |
nānāyajñairna tatpuṇyaṃ nānātīrthavratairapi
||22||उभयो सा फलं दद्यानात्र कार्या विचारणा ।
नानायज्ञैर्न तत्पुण्यं नानातीर्थव्रतैरपि
dānaiśca niyamaiścaiva puṇyaṃ tatprāpnuyānnaraḥ |
yatsyānmama śamīpatraiḥ pūjanena dvijottamau
||23||दानैश्च नियमैश्चैव पुण्यं तत्प्राप्नुयान्नरः ।
यत्स्यान्मम शमीपत्रैः पूजनेन द्विजोत्तमौ
nāhaṃ prīye dhanakanakacayairnānnadānairna vastrairnānāpuṣpairna ca maṇigaṇairnaiva muktāphalaiśca |
yadvacchamyā dalanicayakṛtaiḥ pūjanairbrāhmaṇānāṃ mandārāṇāṃ kusumanicayaiḥ sarvakālaṃ munīndrau
||24||नाहं प्रीये धनकनकचयैर्नान्नदानैर्न वस्त्रैर्नानापुष्पैर्न च मणिगणैर्नैव मुक्ताफलैश्च ।
यद्वच्छम्या दलनिचयकृतैः पूजनैर्ब्राह्मणानां मन्दाराणां कुसुमनिचयैः सर्वकालं मुनीन्द्रौ
yaḥ śamīṃ prātarutthāya paśyed vandecca pūjayet |
sa saṅkaṣṭaṃ ca rogaṃ ca na vighnaṃ na ca bandhanam
||25||यः शमीं प्रातरुत्थाय पश्येद् वन्देच्च पूजयेत् ।
स सङ्कष्टं च रोगं च न विघ्नं न च बन्धनम्
prāpnoti matprasādena dārānputradhanāni ca |
paśūnanyāṃśca kāmāṃśca muktimante madāśrayām
||26||प्राप्नोति मत्प्रसादेन दारान्पुत्रधनानि च ।
पशूनन्यांश्च कामांश्च मुक्तिमन्ते मदाश्रयाम्
idameva phalaṃ proktaṃ mandārairapi pūjane |
mandāramūrtipūjābhirahaṃ gṛhagato'bhavam
||27||इदमेव फलं प्रोक्तं मन्दारैरपि पूजने ।
मन्दारमूर्तिपूजाभिरहं गृहगतोऽभवम्
nālakṣmīrna ca vighnāni nāpamṛtyurna ca jvaraḥ |
nāgnicorabhayaṃ tatra kadācidapi jāyate
||28||नालक्ष्मीर्न च विघ्नानि नापमृत्युर्न च ज्वरः ।
नाग्निचोरभयं तत्र कदाचिदपि जायते
vedavedāṅgavidvipraḥ kṣatriyo vijayī bhavet |
vaiśyastu vṛddhiprāpnoti śūdraḥ sadgatimāpnuyāt
||29||वेदवेदाङ्गविद्विप्रः क्षत्रियो विजयी भवेत् ।
वैश्यस्तु वृद्धिप्राप्नोति शूद्रः सद्गतिमाप्नुयात्
ka uvāca
evamuktvā sthito devo mūle mandārake tadā |
śamīmūle'pi tasthau sa devadevo vināyakaḥ
||30||एवमुक्त्वा स्थितो देवो मूले मन्दारके तदा ।
शमीमूलेऽपि तस्थौ स देवदेवो विनायकः
auravo'pi sapannīkastapastaptuṃ sthiro'bhavat |
tasya mūle tapastaptvā tyaktvā dehaṃ divaṃ gataḥ
||31||औरवोऽपि सपन्नीकस्तपस्तप्तुं स्थिरोऽभवत् ।
तस्य मूले तपस्तप्त्वा त्यक्त्वा देहं दिवं गतः
śamīgarbhagato duḥkhādauravo dṛḍhyogataḥ |
śamīgarbha iti khyāto jāto'sau havyabhuktataḥ
||32||शमीगर्भगतो दुःखादौरवो दृढ्योगतः ।
शमीगर्भ इति ख्यातो जातोऽसौ हव्यभुक्ततः
ata eva śamīkāṣṭhaṃ mathnantīhāgnihotriṇaḥ |
śaunako'pi vacaḥ śrutvā gajānanasamīritam
||33||अत एव शमीकाष्ठं मथ्नन्तीहाग्निहोत्रिणः ।
शौनकोऽपि वचः श्रुत्वा गजाननसमीरितम्
kṛtvā mandāramūlasya mūrtiṃ cārugajānanīm |
mandāraiśca śamīpatrairdūrvābhiścārcayanmudā
||34||कृत्वा मन्दारमूलस्य मूर्तिं चारुगजाननीम् ।
मन्दारैश्च शमीपत्रैर्दूर्वाभिश्चार्चयन्मुदा
dadau varān śaunakāya parituṣṭo gajānanaḥ |
tataḥ svamāśramaṃ yātaḥ sarvadā'pupūjacca tam
||35||ददौ वरान् शौनकाय परितुष्टो गजाननः ।
ततः स्वमाश्रमं यातः सर्वदाऽपुपूजच्च तम्
gṛtsamada uvāca
tadārabhya śamī tasya gaṇeśasya priyā'bhavat |
iti te sarvamākhyātaṃ punaśca kathayāmi te
||36||तदारभ्य शमी तस्य गणेशस्य प्रियाऽभवत् ।
इति ते सर्वमाख्यातं पुनश्च कथयामि ते
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite śamīmandārapraśaṃsānāma pacatriṃśo'dhyāyaḥ || 35 ||