bhīmarākṣasamokṣaṇaṃ nāma ṣaḍviṃśati tamo'dhyāyaḥ
muniruvāca
kiṃ karma kṛtavān vyādhaḥ kathaṃ patraṃ samarpitam |
kiṃ nāmā sa kathaṃ prāptaḥ sālokyaṃ tadvadasva me
||1||किं कर्म कृतवान् व्याधः कथं पत्रं समर्पितम् ।
किं नामा स कथं प्राप्तः सालोक्यं तद्वदस्व मे
ka uvāca
vidarbhadeśe nagara madiṣākhyaṃ babhūva ha |
vikhyātaṃ triṣu lokeṣu kuberanagaropamam
||2||विदर्भदेशे नगर मदिषाख्यं बभूव ह ।
विख्यातं त्रिषु लोकेषु कुबेरनगरोपमम्
bhīmo nāmābhavad vyādho nagare māṃsavikrayī |
pareṣāṃ doṣakathane doṣo yadyapi vartate
||3||भीमो नामाभवद् व्याधो नगरे मांसविक्रयी ।
परेषां दोषकथने दोषो यद्यपि वर्तते
praśne kṛte tu vaktavyo yāthātathyānna matsarāt |
sa bhīmo doṣabahulo bāṇakodaṇḍavān vane
||4||प्रश्ने कृते तु वक्तव्यो याथातथ्यान्न मत्सरात् ।
स भीमो दोषबहुलो बाणकोदण्डवान् वने
śarapūrṇeṣudhī khaḍgī cāpaṃ bibhracca śastrikām |
avadhīt prāṇino nityaṃ kuṭumbabharaṇe rataḥ
||5||शरपूर्णेषुधी खड्गी चापं बिभ्रच्च शस्त्रिकाम् ।
अवधीत् प्राणिनो नित्यं कुटुम्बभरणे रतः
pathikān brāhmaṇāṃścāpi nirdayo nirjane vane |
kadācinnagare tasmin samārabdho mahotsavaḥ
||6||पथिकान् ब्राह्मणांश्चापि निर्दयो निर्जने वने ।
कदाचिन्नगरे तस्मिन् समारब्धो महोत्सवः
prātareva vanaṃ yāto bahumāṃsajighṛkṣayā |
vikrayecchurdravyalubdho kuṭumbasyāpi poṣakaḥ
||7||प्रातरेव वनं यातो बहुमांसजिघृक्षया ।
विक्रयेच्छुर्द्रव्यलुब्धो कुटुम्बस्यापि पोषकः
jaghāna mṛgayūthām̐stānmāṃsabhārayutaḥ puram |
yāvatpraviśate tāvadāgato rākṣaso mahān
||8||जघान मृगयूथाँस्तान्मांसभारयुतः पुरम् ।
यावत्प्रविशते तावदागतो राक्षसो महान्
manuṣyagandhahṛṣṭo'sau yayau tasyāntikaṃ kṣaṇāt |
piṅgākṣo nāmataḥ piṅganetraḥsarvabhayaṅkaraḥ
||9||मनुष्यगन्धहृष्टोऽसौ ययौ तस्यान्तिकं क्षणात् ।
पिङ्गाक्षो नामतः पिङ्गनेत्रःसर्वभयङ्करः
manuṣyaśvāpadāśī sa duṣpūra iva havyabhuk |
ca kampe sa ca taṃ dṛṣṭvā vyādho bhūmāvathā'patat
||10||मनुष्यश्वापदाशी स दुष्पूर इव हव्यभुक् ।
च कम्पे स च तं दृष्ट्वा व्याधो भूमावथाऽपतत्
patitāni ca śastrāṇi netre'pyācchādite balāt |
unmīlya nayane'paśyacchamīvṛkṣaṃ samīpataḥ
||11||पतितानि च शस्त्राणि नेत्रेऽप्याच्छादिते बलात् ।
उन्मील्य नयनेऽपश्यच्छमीवृक्षं समीपतः
āruroha ca bhīmastaṃ rākṣaso'pi samāruhat |
tāvaccikṣepa śākhāṃsa tattpatraṃ vāyuneritam
||12||आरुरोह च भीमस्तं राक्षसोऽपि समारुहत् ।
तावच्चिक्षेप शाखांस तत्त्पत्रं वायुनेरितम्
papāta gaṇanāthasya vāmanasthāpitasya ha |
mastake tena tuṣṭo'sāvubhābhyāṃ pūjitaḥ sphuṭam
||13||पपात गणनाथस्य वामनस्थापितस्य ह ।
मस्तके तेन तुष्टोऽसावुभाभ्यां पूजितः स्फुटम्
vāmanāya varān dātuṃ sphuṭo yobhūd gajānanaḥ |
baliṃ vijetukāmāya kaśyapasyātmajāya saḥ
||14||वामनाय वरान् दातुं स्फुटो योभूद् गजाननः ।
बलिं विजेतुकामाय कश्यपस्यात्मजाय सः
atyantaṃ tuṣyate devo dūrvayā ca śamīdalaiḥ |
ratnakāñcanasaṃyuktā divyavastrasamanvitā
||15||अत्यन्तं तुष्यते देवो दूर्वया च शमीदलैः ।
रत्नकाञ्चनसंयुक्ता दिव्यवस्त्रसमन्विता
durvāṅkuraṃ vinā pūjā niṣphalā jāyate nṛṇām |
śamīpatreṇa vā sā syāt saphalā nānyathā kvacit
||16||दुर्वाङ्कुरं विना पूजा निष्फला जायते नृणाम् ।
शमीपत्रेण वा सा स्यात् सफला नान्यथा क्वचित्
yajñadānavratairanyaistapobhirniyamairapi |
tathā na prīyate devaḥ kāñcanai ratnasañcayaiḥ
||17||यज्ञदानव्रतैरन्यैस्तपोभिर्नियमैरपि ।
तथा न प्रीयते देवः काञ्चनै रत्नसञ्चयैः
dūrvābhiśca śamīpatrairyathā suprīyate vibhuḥ |
tayostuṣṭo devadevo'preṣayad yānamuttamam
||18||दूर्वाभिश्च शमीपत्रैर्यथा सुप्रीयते विभुः ।
तयोस्तुष्टो देवदेवोऽप्रेषयद् यानमुत्तमम्
svarūpadhāribhiryuktaṃ kiṅkarairnijalokataḥ |
teṣāṃ nirīkṣaṇānnaṣṭāḥ pāpaparvata rāśayaḥ
||19||स्वरूपधारिभिर्युक्तं किङ्करैर्निजलोकतः ।
तेषां निरीक्षणान्नष्टाः पापपर्वत राशयः
kṛpayā ca gaṇeśasya tayo rākṣasabhīmayoḥ |
yathāgnikaṇasamparkānnaśyante tṛṇaparvatāḥ
||20||कृपया च गणेशस्य तयो राक्षसभीमयोः ।
यथाग्निकणसम्पर्कान्नश्यन्ते तृणपर्वताः
tyaktvā dehau divyadehau gṛhītvā yānamāsthitau |
dūtaiḥ sampūjitau nānāvatastrabhūṣāvilepanaiḥ
||21||त्यक्त्वा देहौ दिव्यदेहौ गृहीत्वा यानमास्थितौ ।
दूतैः सम्पूजितौ नानावतस्त्रभूषाविलेपनैः
nānāvāditranirghoṣaiḥ strīgandharvaiyutaṃ mahat |
nītau tau devanikaṭe nematustau vināyakam
||22||नानावादित्रनिर्घोषैः स्त्रीगन्धर्वैयुतं महत् ।
नीतौ तौ देवनिकटे नेमतुस्तौ विनायकम्
aśeṣapāpanirmukto prāpatustau sarupatām |
ākalpaṃ sthāpitau tena gaṇeśena nijasthale
||23||अशेषपापनिर्मुक्तो प्रापतुस्तौ सरुपताम् ।
आकल्पं स्थापितौ तेन गणेशेन निजस्थले
evaṃ bhāvapriyo devaḥ prīyate bhaktibhāvataḥ |
tathaiva muṣṭimātrānnāt santuṣṭo'bhūd dvijasya saḥ |
śuklasya pradadau divyamalakāsadṛśaṃ gṛham
||24||एवं भावप्रियो देवः प्रीयते भक्तिभावतः ।
तथैव मुष्टिमात्रान्नात् सन्तुष्टोऽभूद् द्विजस्य सः ।
शुक्लस्य प्रददौ दिव्यमलकासदृशं गृहम्
tasmād dūrvā śamīpatrairvinā pūjā vṛthā bhavet |
na mahatyā dāmbhikayā pūjayā prīyate tathā
||25||तस्माद् दूर्वा शमीपत्रैर्विना पूजा वृथा भवेत् ।
न महत्या दाम्भिकया पूजया प्रीयते तथा
yathā bhāvena kṛtayā svalpayā'sau gajānanaḥ
||26||यथा भावेन कृतया स्वल्पयाऽसौ गजाननः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bhīmarākṣasamokṣaṇaṃ nāma ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 26 ||