kīrtevarapradanaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
muniruvāca
tyaktaṃ rājyamiti jñātvā nijaṃ rūpaṃ samāśritaḥ |
avasat sarvalokānāṃ ḍhuṇḍhistatrārthadāyakaḥ
||1||त्यक्तं राज्यमिति ज्ञात्वा निजं रूपं समाश्रितः ।
अवसत् सर्वलोकानां ढुण्ढिस्तत्रार्थदायकः
dūtaṃ ca preṣayāmāsa śīghramāgamyatāmiti |
śaṅkarāya mahābuddhistataḥ sa harṣanirbharaḥ
||2||दूतं च प्रेषयामास शीघ्रमागम्यतामिति ।
शङ्कराय महाबुद्धिस्ततः स हर्षनिर्भरः
āruhya vṛṣabhaṃ devo yayau vārāṇasīṃ purīm |
divyavāditranirghoṣaiḥ svagaṇaiḥ parivāritaḥ
||3||आरुह्य वृषभं देवो ययौ वाराणसीं पुरीम् ।
दिव्यवादित्रनिर्घोषैः स्वगणैः परिवारितः
jaigīṣavyaṃ nirāhāraṃ valmīkamiva saṃsthitam |
anugṛhya yayau ḍhuṇḍhiṃ praṇamya ca uvāca tam
||4||जैगीषव्यं निराहारं वल्मीकमिव संस्थितम् ।
अनुगृह्य ययौ ढुण्ढिं प्रणम्य च उवाच तम्
śiva uvāca
tvameva viśveśvara viśvarūpa viśvaṃ sṛjasyatsi hi pāsi deva |
śubhāśubhaṃ karma nirikṣya tasya dadāsi bhogaṃ vividhaṃ gaṇeśa
||5||त्वमेव विश्वेश्वर विश्वरूप विश्वं सृजस्यत्सि हि पासि देव ।
शुभाशुभं कर्म निरिक्ष्य तस्य ददासि भोगं विविधं गणेश
brahmāpi sṛṣṭiṃ kuruteṅgitātte tadrakṣaṇaṃ caiva haristhatā'ham |
saṃhārakārīha carācarasya vibhāgakṛtyaṃ hi guṇatrayasya
||6||ब्रह्मापि सृष्टिं कुरुतेङ्गितात्ते तद्रक्षणं चैव हरिस्थताऽहम् ।
संहारकारीह चराचरस्य विभागकृत्यं हि गुणत्रयस्य
tava prasādāddharirabjajo'pi śivaśca śakto nijakarmasiddhayai |
tvayā vinā vedavidhirvṛthā syāt tvadīyaśaktyā suraśatrunāśaḥ
||7||तव प्रसादाद्धरिरब्जजोऽपि शिवश्च शक्तो निजकर्मसिद्धयै ।
त्वया विना वेदविधिर्वृथा स्यात् त्वदीयशक्त्या सुरशत्रुनाशः
anantaśaktiḥ prakṛtiḥ purā tvāṃ samarcya duṣṭaṃ mahiṣaṃ jaghāna |
yacchvāsanirdhūtanagaprapātabhītaṃ jagatkṛtsnamidaṃ rarakṣa
||8||अनन्तशक्तिः प्रकृतिः पुरा त्वां समर्च्य दुष्टं महिषं जघान ।
यच्छ्वासनिर्धूतनगप्रपातभीतं जगत्कृत्स्नमिदं ररक्ष
tvamaprameyo'khilalokasākṣī tvamavyayaḥ kāraṇakāraṇaṃ ca |
vedā vikuṇṭhāstvayi sarva eva śeṣo dharābhṛttava bhaktito hi
||9||त्वमप्रमेयोऽखिललोकसाक्षी त्वमव्ययः कारणकारणं च ।
वेदा विकुण्ठास्त्वयि सर्व एव शेषो धराभृत्तव भक्तितो हि
tvāmeva natvā paripūjayantaḥ santo yajante manasā smarantaḥ |
tvayyeva bhaktiṃ parikalpayanto muktiṃ bhajante parivṛttihīnāḥ
||10||त्वामेव नत्वा परिपूजयन्तः सन्तो यजन्ते मनसा स्मरन्तः ।
त्वय्येव भक्तिं परिकल्पयन्तो मुक्तिं भजन्ते परिवृत्तिहीनाः
anekarūpāṅghrivilocanastvamanekaśīrṣaśrutibāhujivhaḥ |
anantavijñānaghano hyanekabrahmāṇḍahetuḥ paramaprakāśaḥ
||11||अनेकरूपाङ्घ्रिविलोचनस्त्वमनेकशीर्षश्रुतिबाहुजिव्हः ।
अनन्तविज्ञानघनो ह्यनेकब्रह्माण्डहेतुः परमप्रकाशः
tava prasādādavimuktametad dṛṣṭaṃ cirād yatnavatā'khileśa |
muniruvāca |
evaṃ stutvā ca saṃpūjya prārthayāmāsa śaṅkaraḥ
||12||तव प्रसादादविमुक्तमेतद् दृष्टं चिराद् यत्नवताऽखिलेश ।
मुनिरुवाच ।
एवं स्तुत्वा च संपूज्य प्रार्थयामास शङ्करः
gataṃ virahaduḥkhaṃ me prāpya vārāṇasīṃ purīm |
idānīṃ sarvadā rakṣa madbhaktāṃśca purīmimām
||13||गतं विरहदुःखं मे प्राप्य वाराणसीं पुरीम् ।
इदानीं सर्वदा रक्ष मद्भक्तांश्च पुरीमिमाम्
vinā prasādaṃ te na syāt kāśīvāsaḥ kadācana |
daṇḍapāṇerbhairavasya te'pi yasya kṛpā bhavet
||14||विना प्रसादं ते न स्यात् काशीवासः कदाचन ।
दण्डपाणेर्भैरवस्य तेऽपि यस्य कृपा भवेत्
tārakaṃ brahma tasyānte diśāmi ca na cānyathā |
māghe māsī caturthyāṃ yo bhaumavāre vidhūdaye
||15||तारकं ब्रह्म तस्यान्ते दिशामि च न चान्यथा ।
माघे मासी चतुर्थ्यां यो भौमवारे विधूदये
apūpairmodakairanyairupacāraiḥ prapūjayet |
saṃhṛtya tasya saṅkaṣṭaṃ stotrapāṭhena yo nuyāt
||16||अपूपैर्मोदकैरन्यैरुपचारैः प्रपूजयेत् ।
संहृत्य तस्य सङ्कष्टं स्तोत्रपाठेन यो नुयात्
tasyāpi sakalān kāmān yaccha lakṣmīmanekadhā |
ya idaṃ prātarutthāya trisandhyaṃ vāpi bhaktitaḥ
||17||तस्यापि सकलान् कामान् यच्छ लक्ष्मीमनेकधा ।
य इदं प्रातरुत्थाय त्रिसन्ध्यं वापि भक्तितः
paṭhetstotraṃ sakṛdvāpi bhuktirmuktiśca tasya ca |
anveṣayitvā sarvārthān vidadhāsi nṛṇāmiha
||18||पठेत्स्तोत्रं सकृद्वापि भुक्तिर्मुक्तिश्च तस्य च ।
अन्वेषयित्वा सर्वार्थान् विदधासि नृणामिह
ato ḍhuṇḍhiriti khyātastrilokyāṃ tvaṃ bhaviṣyasi |
ḍhuṇḍhirityeva taṃ nāma muktidaṃ pāpanāśanam
||19||अतो ढुण्ढिरिति ख्यातस्त्रिलोक्यां त्वं भविष्यसि ।
ढुण्ढिरित्येव तं नाम मुक्तिदं पापनाशनम्
smaraṇātsarvakāryāṇāṃ siddhidaṃ ca bhaviṣyati |
muniruvāca |
evamuktvā'sthāpayātsa gaṇḍakīyaśilākṛtām
||20||स्मरणात्सर्वकार्याणां सिद्धिदं च भविष्यति ।
मुनिरुवाच ।
एवमुक्त्वाऽस्थापयात्स गण्डकीयशिलाकृताम्
mūrtiṃ ḍhuṇḍhermahādevaḥ prāsāde cāru nirmite |
tato viveśa bhavanaṃ sarve devāḥ svamandiram
||21||मूर्तिं ढुण्ढेर्महादेवः प्रासादे चारु निर्मिते ।
ततो विवेश भवनं सर्वे देवाः स्वमन्दिरम्
divodāsasya muktiṃ sa dadau bhaktasya śaṅkaraḥ |
gṛtsamada uvāca |
evaṃ vimohitastena divodāsaḥ svamāyayā
||22||दिवोदासस्य मुक्तिं स ददौ भक्तस्य शङ्करः ।
गृत्समद उवाच ।
एवं विमोहितस्तेन दिवोदासः स्वमायया
viṣṇunā bauddharūpeṇa tasyāsya ca hitaṃ kṛtam |
sarvaṃ te kathitaṃ deva sāmarthyaṃ ḍhuṇḍhinā kṛtam
||23||विष्णुना बौद्धरूपेण तस्यास्य च हितं कृतम् ।
सर्वं ते कथितं देव सामर्थ्यं ढुण्ढिना कृतम्
evaṃ prabhāvo devo'sau yadvarādutthitaḥ sutaḥ |
ka uvāca |
evaṃ gṛtsamadaḥ proktvā tasyai ḍhuṇḍiviceṣṭitam
||24||एवं प्रभावो देवोऽसौ यद्वरादुत्थितः सुतः ।
क उवाच ।
एवं गृत्समदः प्रोक्त्वा तस्यै ढुण्डिविचेष्टितम्
gṛhītvājñāṃ yayau śīghraṃ nijamāśramamaṇḍalam |
tadānīmeva sā putramādāya prasthitā tataḥ
||25||गृहीत्वाज्ञां ययौ शीघ्रं निजमाश्रममण्डलम् ।
तदानीमेव सा पुत्रमादाय प्रस्थिता ततः
ḍhuṇḍherāyatanaṃ yātā nānānārīnarairyutam |
mahotsavaṃ prakurvadbhirdṛṣṭvā kīrtirnanāma tam
||26||ढुण्ढेरायतनं याता नानानारीनरैर्युतम् ।
महोत्सवं प्रकुर्वद्भिर्दृष्ट्वा कीर्तिर्ननाम तम्
yayau vārāṇasīṃ puṇyāṃ maraṇānmuktidāyinīm |
māghamāse caturthyāṃ sā bhaumavāre mudānvitā
||27||ययौ वाराणसीं पुण्यां मरणान्मुक्तिदायिनीम् ।
माघमासे चतुर्थ्यां सा भौमवारे मुदान्विता
anekasvarṇapātrasthaiḥ pakvānnaiḥ pāyasādibhiḥ |
pūjitaṃ bhaktanivahairnṛtyagītaviśāradaiḥ
||28||अनेकस्वर्णपात्रस्थैः पक्वान्नैः पायसादिभिः ।
पूजितं भक्तनिवहैर्नृत्यगीतविशारदैः
nānālaṅkārasaṃyuktaṃ divyamālyāmbarāvṛtam |
nānāmaṇigaṇopetaṃ nānāmuktāvibhūṣitam
||29||नानालङ्कारसंयुक्तं दिव्यमाल्याम्बरावृतम् ।
नानामणिगणोपेतं नानामुक्ताविभूषितम्
suvarṇaratnanicayairdakṣiṇārthaṃ niveditaiḥ |
na dṛśyate devamukhamiti cintāparā'bhavat
||30||सुवर्णरत्ननिचयैर्दक्षिणार्थं निवेदितैः ।
न दृश्यते देवमुखमिति चिन्तापराऽभवत्
mayā'kiñcanayā'smai kiṃ nivedyamiti sā'nagha |
sā dūrvāśamimandārakusumaimārgasañcitaiḥ
||31||मयाऽकिञ्चनयाऽस्मै किं निवेद्यमिति साऽनघ ।
सा दूर्वाशमिमन्दारकुसुमैमार्गसञ्चितैः
pupūja parayā bhaktyā putrodayamayācata |
śamīmandāradūrvābhiryathā tuṣṭo'bhavattayoḥ
||32||पुपूज परया भक्त्या पुत्रोदयमयाचत ।
शमीमन्दारदूर्वाभिर्यथा तुष्टोऽभवत्तयोः
na tathā dravyanicayairḍhuṇḍirājastutoṣa ha |
tato bhaktā gatāḥ sarve svasvamandira mādṛtāḥ
||33||न तथा द्रव्यनिचयैर्ढुण्डिराजस्तुतोष ह ।
ततो भक्ता गताः सर्वे स्वस्वमन्दिर मादृताः
ubhau tau jananīputrau sannidhau tatra tasthatuḥ |
tayornirāhāratayā bhaktibhāvena toṣitaḥ
||34||उभौ तौ जननीपुत्रौ सन्निधौ तत्र तस्थतुः ।
तयोर्निराहारतया भक्तिभावेन तोषितः
āvirāsīnmūrtimadhyāt ḍhuṇḍirājo mahotkaṭaḥ |
ūcaturmuninā proktaṃ yatsvarūpaṃ maheśituḥ
||35||आविरासीन्मूर्तिमध्यात् ढुण्डिराजो महोत्कटः ।
ऊचतुर्मुनिना प्रोक्तं यत्स्वरूपं महेशितुः
tadetat puṇyanicayairdṛṣṭaṃ sākṣātsubhāsvaram |
sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ mukuṭena virājitam
||36||तदेतत् पुण्यनिचयैर्दृष्टं साक्षात्सुभास्वरम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं मुकुटेन विराजितम्
daśabāhudharaṃ cāru netrapaṅkajaśobhitam |
anarghyaratnamuktānāṃ bibhrad dāma mahattaram
||37||दशबाहुधरं चारु नेत्रपङ्कजशोभितम् ।
अनर्घ्यरत्नमुक्तानां बिभ्रद् दाम महत्तरम्
pītāmbarayutaṃ dantavirājitamanuttamam |
dṛṣṭvaivaṃ paramaṃ rūpaṃ magnāvānandasāgare
||38||पीताम्बरयुतं दन्तविराजितमनुत्तमम् ।
दृष्ट्वैवं परमं रूपं मग्नावानन्दसागरे
vismṛtau pūjanaṃ kartuṃ namaskāraṃ ca tāvubhau |
uvāca bhagavān devo varaṃ varaya sutrate
||39||विस्मृतौ पूजनं कर्तुं नमस्कारं च तावुभौ ।
उवाच भगवान् देवो वरं वरय सुत्रते
suprasannaḥ pradāsyāmi yatte manasi vartate |
muktāphalairna ratnaiśca dravyairnānāvidhairaham
||40||सुप्रसन्नः प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्तते ।
मुक्ताफलैर्न रत्नैश्च द्रव्यैर्नानाविधैरहम्
prīto yathā śamīpatrairmandārairapi śobhane |
ka uvāca |
evamākarṇya tadvākyaṃ kīrtistoṣamiyātparam
||41||प्रीतो यथा शमीपत्रैर्मन्दारैरपि शोभने ।
क उवाच ।
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं कीर्तिस्तोषमियात्परम्
dehabhāvaṃ samāsādya jagāda dviradānanam |
kiṃ striyā vacanaṃ kāryaṃ sarvajñe sarvarūpiṇi
||42||देहभावं समासाद्य जगाद द्विरदाननम् ।
किं स्त्रिया वचनं कार्यं सर्वज्ञे सर्वरूपिणि
ājñayā'tha tathā'pyūce sānnidhyāllabdhabodhayā |
kīrtiruvāca |
niṣkalo nirahaṃkāro nirguṇo'si jagatprabhuḥ
||43||आज्ञयाऽथ तथाऽप्यूचे सान्निध्याल्लब्धबोधया ।
कीर्तिरुवाच ।
निष्कलो निरहंकारो निर्गुणोऽसि जगत्प्रभुः
pūrṇānandaḥ parānandaḥ purāṇaśca parātparaḥ |
dikpālarūpī somārkasaritsāgararūpavān
||44||पूर्णानन्दः परानन्दः पुराणश्च परात्परः ।
दिक्पालरूपी सोमार्कसरित्सागररूपवान्
tvameva pṛthivī vāyurākāśasteja eva ca |
jalaṃ tathā'ntarikṣaṃ ca gandharvoragarākṣasāḥ
||45||त्वमेव पृथिवी वायुराकाशस्तेज एव च ।
जलं तथाऽन्तरिक्षं च गन्धर्वोरगराक्षसाः
carācarasvarūpastvaṃ dīnānāthakṛpānidhiḥ |
vināyakādirūpeṇa vyaktiṃ prāpto'si sāmpratam
||46||चराचरस्वरूपस्त्वं दीनानाथकृपानिधिः ।
विनायकादिरूपेण व्यक्तिं प्राप्तोऽसि साम्प्रतम्
adya me nayane dhanye janma bhartā suto'pyayam |
pitarau ca kulaṃ śīlaṃ rūpaṃ jñānaṃ tapo'pi ca
||47||अद्य मे नयने धन्ये जन्म भर्ता सुतोऽप्ययम् ।
पितरौ च कुलं शीलं रूपं ज्ञानं तपोऽपि च
janmāntarīyapuṇyena dṛṣṭaḥ kṣipraprasādanaḥ |
tavaiva cājñayā deva sthāpitā'sya tavābhidhā
||48||जन्मान्तरीयपुण्येन दृष्टः क्षिप्रप्रसादनः ।
तवैव चाज्ञया देव स्थापिताऽस्य तवाभिधा
sapatnyā'sya viṣaṃ dattaṃ mṛta utthāpitaḥ punaḥ |
gatsamadena muninā tava bhaktyaiva viśvarāṭ
||49||सपत्न्याऽस्य विषं दत्तं मृत उत्थापितः पुनः ।
गत्समदेन मुनिना तव भक्त्यैव विश्वराट्
śamīpatraiśca pūjā te kathitā tava labdhaye |
muniprabhāvād dṛṣṭo'si tāpatrayanivāraṇaḥ
||50||शमीपत्रैश्च पूजा ते कथिता तव लब्धये ।
मुनिप्रभावाद् दृष्टोऽसि तापत्रयनिवारणः
prasannaśced dehi nātha bhaktiṃ mama sutasya te |
trailokye'pi yaśaścāgryaṃ rājye niḥsaṅgavṛttitām
||51||प्रसन्नश्चेद् देहि नाथ भक्तिं मम सुतस्य ते ।
त्रैलोक्येऽपि यशश्चाग्र्यं राज्ये निःसङ्गवृत्तिताम्
dīrghāyuḥ sadguṇagrāmaṃ balaṃ kīrtiṃ sukhaṃ kṣamām |
vijayaṃ sarvasaṅgrāme dvije deve ratiṃ parām
||52||दीर्घायुः सद्गुणग्रामं बलं कीर्तिं सुखं क्षमाम् ।
विजयं सर्वसङ्ग्रामे द्विजे देवे रतिं पराम्
ḍhuṇḍhiruvāca
ye ye varāstvayā proktāste te dattā mayā'naghe |
sahasrayajñakartā'sau jīvanvarṣasahasrakam
||53||ये ये वरास्त्वया प्रोक्तास्ते ते दत्ता मयाऽनघे ।
सहस्रयज्ञकर्ताऽसौ जीवन्वर्षसहस्रकम्
śānto dānto hi madbhakto rājyaṃ kartā sutastava |
caturbhirapyupāyaiḥ sa vaśe sarvaṃ kariṣyati
||54||शान्तो दान्तो हि मद्भक्तो राज्यं कर्ता सुतस्तव ।
चतुर्भिरप्युपायैः स वशे सर्वं करिष्यति
mama dhyānaṃ nāmajapaḥ sarvadā'sya bhaviṣyati |
ante mama smṛtiṃ kṛtvā matsvarūpaṃ prapatsyate
||55||मम ध्यानं नामजपः सर्वदाऽस्य भविष्यति ।
अन्ते मम स्मृतिं कृत्वा मत्स्वरूपं प्रपत्स्यते
ka uvāca
evaṃ tasyai varāndattvā parituṣṭo vināyakaḥ |
dadau svaparaśuṃ tasya parśubāhuriti sphuṭam
||56||एवं तस्यै वरान्दत्त्वा परितुष्टो विनायकः ।
ददौ स्वपरशुं तस्य पर्शुबाहुरिति स्फुटम्
cakre nāma svayaṃ devastataścāntarhito'bhavat
||57||चक्रे नाम स्वयं देवस्ततश्चान्तर्हितोऽभवत्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe kīrtevarapradānaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 48 ||