śalabhāsuravadho nāmaikonanavatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tatastu daśame māse trimuhūrtāgate ravau |
kiñcicca riṅgamāṇo'sau ramate ca śivāsutaḥ
||1||ततस्तु दशमे मासे त्रिमुहूर्तागते रवौ ।
किञ्चिच्च रिङ्गमाणोऽसौ रमते च शिवासुतः
pādābhyāṃ cālayankvāpi gūḍhaṃ gūḍhaṃ ca bhāṣate |
luṇṭhate nartate cāpi rodanaṃ kurute ca tām
||2||पादाभ्यां चालयन्क्वापि गूढं गूढं च भाषते ।
लुण्ठते नर्तते चापि रोदनं कुरुते च ताम्
dṛṣṭvā śivāṃ ca sahasā pṛṣṭhalagno vrajatyapi |
dṛṣṭvā tathāvidhaṃ bālaṃ jahṛṣe pārvatī tadā
||3||दृष्ट्वा शिवां च सहसा पृष्ठलग्नो व्रजत्यपि ।
दृष्ट्वा तथाविधं बालं जहृषे पार्वती तदा
etasminnantare dṛṣṭo daitya ājagarābhidhaḥ |
vamadagnikaṇāndṛṣṭyā vajrasāratanurdṛḍhaḥ
||4||एतस्मिन्नन्तरे दृष्टो दैत्य आजगराभिधः ।
वमदग्निकणान्दृष्ट्या वज्रसारतनुर्दृढः
lalajjivho dīrghadeho grasanniva mahāgirim |
upaviṣṭo drumatale dve jivhe lālayanmuhuḥ
||5||ललज्जिव्हो दीर्घदेहो ग्रसन्निव महागिरिम् ।
उपविष्टो द्रुमतले द्वे जिव्हे लालयन्मुहुः
taṃ bālo bālabhāvena riṅgitvā vidadhāra ha |
sa nināya ca taṃ śīghramāsyāntaḥ saha tena ca
||6||तं बालो बालभावेन रिङ्गित्वा विदधार ह ।
स निनाय च तं शीघ्रमास्यान्तः सह तेन च
antaḥpraviṣṭe oṣṭhau sa nyamīlayata vāyubhuk |
nāpaśyadaṅgaṇe bālaṃ gaurī vivhalamānasā
||7||अन्तःप्रविष्टे ओष्ठौ स न्यमीलयत वायुभुक् ।
नापश्यदङ्गणे बालं गौरी विव्हलमानसा
atra kīḍansthito bālaḥ kena nīto hato nu vā |
śuśoca paramārtāsau tatāḍa mastakaṃ nijam
||8||अत्र कीडन्स्थितो बालः केन नीतो हतो नु वा ।
शुशोच परमार्तासौ तताड मस्तकं निजम्
tāvad gaṇairniṣiddhā sā mā mātarvimanā bhava |
bālaprabhāvo vijñātaḥ śataśo balavattaraḥ
||9||तावद् गणैर्निषिद्धा सा मा मातर्विमना भव ।
बालप्रभावो विज्ञातः शतशो बलवत्तरः
bālastadudaragato vavṛdhe ca nirudhya ca |
śvāsaṃ tasya tu daityasya pucchāntaṃ so'pyacālayat
||10||बालस्तदुदरगतो ववृधे च निरुध्य च ।
श्वासं तस्य तु दैत्यस्य पुच्छान्तं सोऽप्यचालयत्
prāṇavāyustu netrābhyāṃ rudhireṇa viniryayau |
vidārya dehamasyāsau bahiryāto'mbikāsutaḥ
||11||प्राणवायुस्तु नेत्राभ्यां रुधिरेण विनिर्ययौ ।
विदार्य देहमस्यासौ बहिर्यातोऽम्बिकासुतः
cikrīḍa rudhirārdrāṅgaḥ kiṃ nu puṣpitakiṃśukaḥ |
tato gaṇāstaṃ nirīkṣya lihantaṃ svāṅguliṃ śiśum
||12||चिक्रीड रुधिरार्द्राङ्गः किं नु पुष्पितकिंशुकः ।
ततो गणास्तं निरीक्ष्य लिहन्तं स्वाङ्गुलिं शिशुम्
uccairucurgirisutāmayaṃ bālo vinirgataḥ |
asyāsyānmārayitvā taṃ daityamājagaraṃ khalam
||13||उच्चैरुचुर्गिरिसुतामयं बालो विनिर्गतः ।
अस्यास्यान्मारयित्वा तं दैत्यमाजगरं खलम्
ka uvāca
tadvadhānantaraṃ bālamādāya satvaraṃ śivā |
snāpayāmāsa sahasā lālayitvā stanaṃ dadau
||14||तद्वधानन्तरं बालमादाय सत्वरं शिवा ।
स्नापयामास सहसा लालयित्वा स्तनं ददौ
kva gato'si kṣaṇo bāla tvāṃ vinābdatvamāgataḥ |
tato dadarśājagaraṃ vistīrṇaṃ śatayojanam
||15||क्व गतोऽसि क्षणो बाल त्वां विनाब्दत्वमागतः ।
ततो ददर्शाजगरं विस्तीर्णं शतयोजनम्
bhayānakamukhaṃ duṣṭaṃ vamantaṃ rudhiraṃ bahu |
patitaṃ vṛkṣajālāni pātayitvā gṛhāṇi ca
||16||भयानकमुखं दुष्टं वमन्तं रुधिरं बहु ।
पतितं वृक्षजालानि पातयित्वा गृहाणि च
gauryuvāca
asminsthale kiyanto nu bhaveyurdaityarākṣasāḥ |
kiyanto nidhanaṃ prāptā asya bālasya vikramāt
||17||अस्मिन्स्थले कियन्तो नु भवेयुर्दैत्यराक्षसाः ।
कियन्तो निधनं प्राप्ता अस्य बालस्य विक्रमात्
tatastaṃ cikṣipuḥ sarve gaṇā dūre mahāsuram |
tatastvekādaśe māse dvāradeśe śivā yayau
||18||ततस्तं चिक्षिपुः सर्वे गणा दूरे महासुरम् ।
ततस्त्वेकादशे मासे द्वारदेशे शिवा ययौ
paśyanti sakhībhirbālakautukānibahūnyapi |
kasyacidvadanaṃ bālaścumbate cumbayatyapi
||19||पश्यन्ति सखीभिर्बालकौतुकानिबहून्यपि ।
कस्यचिद्वदनं बालश्चुम्बते चुम्बयत्यपि
ācchādate cakṣuṣī ca kasyacitpṛṣṭhagaḥ svayam ||
pibate māturanyasyāḥ stanyaṃ gatvā balādasau
||20||आच्छादते चक्षुषी च कस्यचित्पृष्ठगः स्वयम् ॥
पिबते मातुरन्यस्याः स्तन्यं गत्वा बलादसौ
mukhamācchādya vastreṇa bibhīṣayati cāparān ||
mukhaṃ keśānnāsikāñca karṣate bhūṣaṇānyapi
||21||मुखमाच्छाद्य वस्त्रेण बिभीषयति चापरान् ॥
मुखं केशान्नासिकाञ्च कर्षते भूषणान्यपि
vadate skhalitāṃ vāṇī parān dṛṣṭvā svakānapi |
etasminnantare duṣṭo dānavaḥ śalabhāsuraḥ
||22||वदते स्खलितां वाणी परान् दृष्ट्वा स्वकानपि ।
एतस्मिन्नन्तरे दुष्टो दानवः शलभासुरः
brahmādīnāgamyo'sau parvataskandhamaṇḍalaḥ |
vyomasphoṭimahāmūrdhā nīlavarṇo yathā ghanaḥ
||23||ब्रह्मादीनागम्योऽसौ पर्वतस्कन्धमण्डलः ।
व्योमस्फोटिमहामूर्धा नीलवर्णो यथा घनः
japākusumanayano meghaspṛkśaṛṅgamaṇḍalaḥ |
bālāntikamupāyāto grasanniva jagattrayam
||24||जपाकुसुमनयनो मेघस्पृक्शृङ्गमण्डलः ।
बालान्तिकमुपायातो ग्रसन्निव जगत्त्रयम्
taṃ dhartuṃ bālako yāti yatra yatra sa gacchati |
evaṃ tau suciraṃ kālaṃ bhramataḥ sma mahājavau
||25||तं धर्तुं बालको याति यत्र यत्र स गच्छति ।
एवं तौ सुचिरं कालं भ्रमतः स्म महाजवौ
tataḥ śrānto'bhavadbālo ruṣā'dhāvat tadantikam |
dadhāra sahasā daityaṃ śalabhaṃ balavattaram
||26||ततः श्रान्तोऽभवद्बालो रुषाऽधावत् तदन्तिकम् ।
दधार सहसा दैत्यं शलभं बलवत्तरम्
sapakṣau sphālayāmāsa śyeno hastagato yathā |
bādhate caraṇāghātaistaṃ bālaṃ śalabhāsuraḥ
||27||सपक्षौ स्फालयामास श्येनो हस्तगतो यथा ।
बाधते चरणाघातैस्तं बालं शलभासुरः
prasārya nayane krūre paśyatī sma tadā śiśum |
mumuce taṃ tadā bālo dadhāra ca punaḥpunaḥ
||28||प्रसार्य नयने क्रूरे पश्यती स्म तदा शिशुम् ।
मुमुचे तं तदा बालो दधार च पुनःपुनः
darśayāmāsa jananīṃ dharāpṛṣṭhe vyapothayat |
śivovāca dayāviṣṭā taṃ bālaṃ krūramānasam
||29||दर्शयामास जननीं धरापृष्ठे व्यपोथयत् ।
शिवोवाच दयाविष्टा तं बालं क्रूरमानसम्
jīvaghāto na kartavyo muñcanaṃ prāṇinaṃ śiśo |
balāt punaḥ śilāpṛṣṭhe haṭhāccikṣepa bālakaḥ
||30||जीवघातो न कर्तव्यो मुञ्चनं प्राणिनं शिशो ।
बलात् पुनः शिलापृष्ठे हठाच्चिक्षेप बालकः
sa tadā śatadhā jāto nipapāta ca bhūtale |
garjayan gaganaṃ vṛkṣānpātayan gṛhatoraṇān
||31||स तदा शतधा जातो निपपात च भूतले ।
गर्जयन् गगनं वृक्षान्पातयन् गृहतोरणान्
vaman raktaṃ bahu mukhād daśayojanavistṛtaḥ |
cūrṇayannāśramān vṛkṣāṃstato mātā nināya tama
||32||वमन् रक्तं बहु मुखाद् दशयोजनविस्तृतः ।
चूर्णयन्नाश्रमान् वृक्षांस्ततो माता निनाय तम
bālaṃ saṃsthāpayāmāsa prādāt stanyaṃ ca bhojanam |
sakhyo nirīkṣya taṃ bālaṃ mṛtaṃ daitya tathāvidham
||33||बालं संस्थापयामास प्रादात् स्तन्यं च भोजनम् ।
सख्यो निरीक्ष्य तं बालं मृतं दैत्य तथाविधम्
sādhu sādhviti tāḥ procustāṃ ca parvatakanyakām |
gṛhaṃ viveśa girijātāśca sakhyo mudānvitāḥ
||34||साधु साध्विति ताः प्रोचुस्तां च पर्वतकन्यकाम् ।
गृहं विवेश गिरिजाताश्च सख्यो मुदान्विताः
cikṣipūrdūrato daityaṃ tadājñāvaśagā gaṇāḥ |
mumucuḥ puṣpavarṣāṇi bālaṃ devagaṇāstadā
||35||चिक्षिपूर्दूरतो दैत्यं तदाज्ञावशगा गणाः ।
मुमुचुः पुष्पवर्षाणि बालं देवगणास्तदा
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ājagarāsuraśalabhāsuravadho nāmaikonanavatitamo'dhyāyaḥ || 89 ||