narāntakanigraho nāmāṣṭapañcāśattamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
ardhamārgaṃ gato yāvaddharṣeṇā'sau narāntakaḥ |
tāvadeva śrutaṃ kāśīrājapatnyā dhṛto nṛpaḥ
||1||अर्धमार्गं गतो यावद्धर्षेणाऽसौ नरान्तकः ।
तावदेव श्रुतं काशीराजपत्न्या धृतो नृपः
atyantaṃ sā śuśocātha paurā ye cāvaśeṣitāḥ |
ākrandaḥ sumahānāsīnmatsyānāṃ nirjale yathā
||2||अत्यन्तं सा शुशोचाथ पौरा ये चावशेषिताः ।
आक्रन्दः सुमहानासीन्मत्स्यानां निर्जले यथा
ambā sā patitā bhūmau dhṛte bhartari vairibhiḥ |
mūrchitā ca vivarṇā'bhūd rambhā vātahatā yathā
||3||अम्बा सा पतिता भूमौ धृते भर्तरि वैरिभिः ।
मूर्छिता च विवर्णाऽभूद् रम्भा वातहता यथा
sakhībhiḥ sahitā'rodīd rudatī prābravīt tadā |
ambovāca |
siṃhakhelo gajānīkahantā yo ripumardanaḥ
||4||सखीभिः सहिताऽरोदीद् रुदती प्राब्रवीत् तदा ।
अम्बोवाच ।
सिंहखेलो गजानीकहन्ता यो रिपुमर्दनः
śaṛgālatulyadaityena sa kathaṃ vidhṛto balāt |
kva gataṃ mattamātaṅgasahasrambalaśālinaḥ
||5||शृगालतुल्यदैत्येन स कथं विधृतो बलात् ।
क्व गतं मत्तमातङ्गसहस्रम्बलशालिनः
balaṃ bharturmadīyasya daityakoṭiharasya ha |
kathaṃ ruṣṭo maheśo me kadā drakṣye nijaṃ patim
||6||बलं भर्तुर्मदीयस्य दैत्यकोटिहरस्य ह ।
कथं रुष्टो महेशो मे कदा द्रक्ष्ये निजं पतिम्
kaṃ devaṃ śaraṇaṃ yāmi yastaṃ śīghraṃ vimocayet |
kaśyapasyāsya bālasya varāyuddhaṃ kṛtaṃ varam
||7||कं देवं शरणं यामि यस्तं शीघ्रं विमोचयेत् ।
कश्यपस्यास्य बालस्य वरायुद्धं कृतं वरम्
taddhi sarvaṃ vṛthā jātaṃ rājñi mūḍhatvamāgatam |
yo bālavacanācchreṣṭhairvirodhaṃ kṛtavān vṛthā
||8||तद्धि सर्वं वृथा जातं राज्ञि मूढत्वमागतम् ।
यो बालवचनाच्छ्रेष्ठैर्विरोधं कृतवान् वृथा
ko jayet taṃ mahādaityaṃ bhartṛgrāhaṃ narāntakam |
vinā sarvaiḥ kathaṃ kalpakālaḥ prāpto hatāśayā
||9||को जयेत् तं महादैत्यं भर्तृग्राहं नरान्तकम् ।
विना सर्वैः कथं कल्पकालः प्राप्तो हताशया
ahaṃ ca dharaṇī cāpi kathaṃ vaidhavyamāgatā |
na tādṛśaḥ kvāpi jāto karuṇābdhiḥ śaraṇyadaḥ
||10||अहं च धरणी चापि कथं वैधव्यमागता ।
न तादृशः क्वापि जातो करुणाब्धिः शरण्यदः
muniruvāca
evaṃ tacchokamākarṇya kaśyapasyātmajo balī |
śabdena mahatā'garjad brahmāṇḍasphoṭakāriṇā
||11||एवं तच्छोकमाकर्ण्य कश्यपस्यात्मजो बली ।
शब्देन महताऽगर्जद् ब्रह्माण्डस्फोटकारिणा
pratiśabdena gaganaṃ jagarja ca diśo'pi ca |
cakampe dharaṇī sarvā saparvatavanākarā
||12||प्रतिशब्देन गगनं जगर्ज च दिशोऽपि च ।
चकम्पे धरणी सर्वा सपर्वतवनाकरा
pakṣiṇaḥ patitāstena mṛtā bhrāntā janāstadā |
tataḥ siddhiṃ samālokya krodhavyākulalocanaḥ
||13||पक्षिणः पतितास्तेन मृता भ्रान्ता जनास्तदा ।
ततः सिद्धिं समालोक्य क्रोधव्याकुललोचनः
kva gatā'si mahāyuddhaprasaṅgaṃ prāha tāmiti |
sā tadāśayamālakṣya cakre nānāvidhāṃ camūm
||14||क्व गताऽसि महायुद्धप्रसङ्गं प्राह तामिति ।
सा तदाशयमालक्ष्य चक्रे नानाविधां चमूम्
vikarālamukhā vīrāḥ prādurāsansahasraśaḥ |
haladantāḥ sarpajihvā narāḥ parvatamastakāḥ
||15||विकरालमुखा वीराः प्रादुरासन्सहस्रशः ।
हलदन्ताः सर्पजिह्वा नराः पर्वतमस्तकाः
dāritāsyāstu bhūgolamakasmād grasayiṣṇavaḥ |
āsyānalaṃ vimuñcantaḥ śatanetrā mahābalāḥ
||16||दारितास्यास्तु भूगोलमकस्माद् ग्रसयिष्णवः ।
आस्यानलं विमुञ्चन्तः शतनेत्रा महाबलाः
yeṣāṃ nāsārandhragatā na dṛśyante mahāgajāḥ |
sūryācandrāmasau yeṣāṃ śvāsānnipatitau bhuvi
||17||येषां नासारन्ध्रगता न दृश्यन्ते महागजाः ।
सूर्याचन्द्रामसौ येषां श्वासान्निपतितौ भुवि
jaṭābhiḥ pṛthivī yeṣāṃ sarvā sammārjyate bhṛśam |
sahasrayojanahastā dviguṇāśca tadaṅghrayaḥ
||18||जटाभिः पृथिवी येषां सर्वा सम्मार्ज्यते भृशम् ।
सहस्रयोजनहस्ता द्विगुणाश्च तदङ्घ्रयः
teṣāṃ tu nāyakaḥ krūro vināyakasamīpataḥ |
āgataḥ paripapraccha kiṃ kāryaṃ vada me prabho
||19||तेषां तु नायकः क्रूरो विनायकसमीपतः ।
आगतः परिपप्रच्छ किं कार्यं वद मे प्रभो
dehi me kṣudhitasyādau bhakṣyaṃ tṛptikaraṃ prabho |
ityuktavantaṃ puruṣamuvāca sa vināyakaḥ
||20||देहि मे क्षुधितस्यादौ भक्ष्यं तृप्तिकरं प्रभो ।
इत्युक्तवन्तं पुरुषमुवाच स विनायकः
bhakṣayasva mahāsenāṃ narāntakasupālitām |
hatvā tu tacchiro mahyamānayasva tvarānvitaḥ
||21||भक्षयस्व महासेनां नरान्तकसुपालिताम् ।
हत्वा तु तच्छिरो मह्यमानयस्व त्वरान्वितः
tatsainyena na tṛptiśced dāsye bhakṣyāntaraṃ tava |
evamājñāmanuprāpya natvā taṃ kaśyapātmajam
||22||तत्सैन्येन न तृप्तिश्चेद् दास्ये भक्ष्यान्तरं तव ।
एवमाज्ञामनुप्राप्य नत्वा तं कश्यपात्मजम्
mahākṣveḍitaśabdaṃ tu kṛtvā yāto narāntakam |
tasya kṣveḍitaśabdasya nādṛgrūpeṇa sainikāḥ
||23||महाक्ष्वेडितशब्दं तु कृत्वा यातो नरान्तकम् ।
तस्य क्ष्वेडितशब्दस्य नादृग्रूपेण सैनिकाः
narāntako'pi bhītāste dudruvuste diśo daśa |
haste dhṛtvā tu tānsarvānmukhamadhye samākṣipat
||24||नरान्तकोऽपि भीतास्ते दुद्रुवुस्ते दिशो दश ।
हस्ते धृत्वा तु तान्सर्वान्मुखमध्ये समाक्षिपत्
uddudhūla rajo bhaumaṃ na prājñāyata kiñcana |
andhakāre mahāghore dīpikābhirvyalokayan
||25||उद्दुधूल रजो भौमं न प्राज्ञायत किञ्चन ।
अन्धकारे महाघोरे दीपिकाभिर्व्यलोकयन्
taṃ dṛṣṭvā puruṣaṃ ghoraṃ kacitprāṇānprajahrire |
tāṃścāpi jīvataḥ sarvāṃ stvarayā bhakṣayatyasau
||26||तं दृष्ट्वा पुरुषं घोरं कचित्प्राणान्प्रजह्रिरे ।
तांश्चापि जीवतः सर्वां स्त्वरया भक्षयत्यसौ
narāntakastu dṛṣṭvaivaṃ sarvasainyāvināśanam |
atarkayatsvamanasā kṛtāntasyāntako'paraḥ
||27||नरान्तकस्तु दृष्ट्वैवं सर्वसैन्याविनाशनम् ।
अतर्कयत्स्वमनसा कृतान्तस्यान्तकोऽपरः
āgataḥ kiṃ mayā kāryaṃ dṛśyate balavānayam |
evaṃ vadan dadarśā'tha senāmarddhāṃ tu bhakṣitām
||28||आगतः किं मया कार्यं दृश्यते बलवानयम् ।
एवं वदन् ददर्शाऽथ सेनामर्द्धां तु भक्षिताम्
pralayānalavaccāyaṃ pṛtanāṃ harate balāt |
niḥśeṣāmeva kartā'mumagastya iva vāridhim
||29||प्रलयानलवच्चायं पृतनां हरते बलात् ।
निःशेषामेव कर्ताऽमुमगस्त्य इव वारिधिम्
daityasenācarāḥ sarva mahāśabdānpracakrire |
kecicca bhakṣitāstena cūrṇitāḥ pādaghātataḥ
||30||दैत्यसेनाचराः सर्व महाशब्दान्प्रचक्रिरे ।
केचिच्च भक्षितास्तेन चूर्णिताः पादघाततः
śvāsānilāhatāḥ kecitkecid bhītyaiva mamrire |
parasparopari tadā vīrā nipatitāḥ pare
||31||श्वासानिलाहताः केचित्केचिद् भीत्यैव मम्रिरे ।
परस्परोपरि तदा वीरा निपतिताः परे
yāhi yāhīhi vastrātuṃ cukruśustaṃ narāntakam |
karāghātena nihatānbhakṣayatyeṣa tatkṣaṇāt
||32||याहि याहीहि वस्त्रातुं चुक्रुशुस्तं नरान्तकम् ।
कराघातेन निहतान्भक्षयत्येष तत्क्षणात्
asaṅkhyabhakṣaṇādasya na śānto jaṭharānalaḥ |
aśvārohā gajārohāḥ padātā rathasādinaḥ
||33||असङ्ख्यभक्षणादस्य न शान्तो जठरानलः ।
अश्वारोहा गजारोहाः पदाता रथसादिनः
bhakṣitā nihatā vāhā gajāścānekaśo mune |
evaṃ kolāhalaṃ śrutvā sajjaṃ kṛtvā dhanurbalāt
||34||भक्षिता निहता वाहा गजाश्चानेकशो मुने ।
एवं कोलाहलं श्रुत्वा सज्जं कृत्वा धनुर्बलात्
dharaṇyāṃ jānunī sthāpya śarānubhayatastathā |
ādāya dhanurākṛṣya śaravṛṣṭiṃ tadā'karot
||35||धरण्यां जानुनी स्थाप्य शरानुभयतस्तथा ।
आदाय धनुराकृष्य शरवृष्टिं तदाऽकरोत्
tato'ndhakāramabhavaccharavṛṣṭikṛtaṃ punaḥ |
pakṣiṇaḥ patitā bhūmau rājño bhṛtyā anekaśaḥ
||36||ततोऽन्धकारमभवच्छरवृष्टिकृतं पुनः ।
पक्षिणः पतिता भूमौ राज्ञो भृत्या अनेकशः
sa gīlayati puruṣo bāṇān daityasamīritān |
asaṅkhyātāḥ śarāstasya romakūpeṣu nirgatāḥ
||37||स गीलयति पुरुषो बाणान् दैत्यसमीरितान् ।
असङ्ख्याताः शरास्तस्य रोमकूपेषु निर्गताः
sravanto rudhiraṃ sarve na jānātyaṇu vedanām |
prāduścakre tato'srāṇi pauruṣeṇa narāntakaḥ
||38||स्रवन्तो रुधिरं सर्वे न जानात्यणु वेदनाम् ।
प्रादुश्चक्रे ततोऽस्राणि पौरुषेण नरान्तकः
tānyasrāṇyagilatsarvāṇyaḍānyājagarī yathā |
kuṇṭhitāstraḥ kṣīṇaśastro naṣṭasāyakasañcayaḥ
||39||तान्यस्राण्यगिलत्सर्वाण्यडान्याजगरी यथा ।
कुण्ठितास्त्रः क्षीणशस्त्रो नष्टसायकसञ्चयः
kṣīṇaśaktiḥ papālāsau daityarājo narāntakaḥ |
sa kālapuruṣastasya pṛṣṭha evālagattadā
||40||क्षीणशक्तिः पपालासौ दैत्यराजो नरान्तकः ।
स कालपुरुषस्तस्य पृष्ठ एवालगत्तदा
babhrāma bhūtale daityo'paśyatpṛṣṭhe tu taṃ yadā |
tadā svargaṃ jagāmāśu bhayāt tasya narāntakaḥ
||41||बभ्राम भूतले दैत्योऽपश्यत्पृष्ठे तु तं यदा ।
तदा स्वर्गं जगामाशु भयात् तस्य नरान्तकः
punaḥ pṛṣṭhe ca taṃ dṛṣṭvā papāta dharaṇītale |
tatrāpi taṃ dadarśātha prāviśaddharaṇītalam
||42||पुनः पृष्ठे च तं दृष्ट्वा पपात धरणीतले ।
तत्रापि तं ददर्शाथ प्राविशद्धरणीतलम्
sa kālapuruṣaḥ keśe tato dadhre narāntakam |
bilaṃ viśantamuragaṃ garuḍo'tibalaṃ yathā
||43||स कालपुरुषः केशे ततो दध्रे नरान्तकम् ।
बिलं विशन्तमुरगं गरुडोऽतिबलं यथा
tato narāntakaṃ prāha puruṣaḥ sa balānvitaḥ |
kva gamiṣyasi dṛṣṭaḥ san mamāgre tvaṃ narāntaka
||44||ततो नरान्तकं प्राह पुरुषः स बलान्वितः ।
क्व गमिष्यसि दृष्टः सन् ममाग्रे त्वं नरान्तक
īśvarasya varānmatto vṛthā devarṣipīḍanam |
manuṣyāṇāṃ ca saṃhāramanantānāṃ mahākhala
||45||ईश्वरस्य वरान्मत्तो वृथा देवर्षिपीडनम् ।
मनुष्याणां च संहारमनन्तानां महाखल
tava saṃharaṇe duṣṭāvatīrṇo'sti vināyakaḥ |
ahaṅkāraṃ ca sakalaṃ tyaktvā taṃ śaraṇaṃ vraja
||46||तव संहरणे दुष्टावतीर्णोऽस्ति विनायकः ।
अहङ्कारं च सकलं त्यक्त्वा तं शरणं व्रज
aghāni te vinaśyanti dṛṣṭvā tatpādapaṅkajam |
ityuktvā taṃ balād daityamānināya narāntakam
||47||अघानि ते विनश्यन्ति दृष्ट्वा तत्पादपङ्कजम् ।
इत्युक्त्वा तं बलाद् दैत्यमानिनाय नरान्तकम्
vināyakasya nikaṭe daityarājaṃ paraṃ tataḥ |
uvācātha praṇamyāsau svāminaṃ taṃ vināyakam
||48||विनायकस्य निकटे दैत्यराजं परं ततः ।
उवाचाथ प्रणम्यासौ स्वामिनं तं विनायकम्
bhakṣitaṃ sarvasainyaṃ te ājñāṃ prāpya mahattaram |
atyantaṃ kleśito'nena dhṛtvainaṃ tvāṃ samānayam
||49||भक्षितं सर्वसैन्यं ते आज्ञां प्राप्य महत्तरम् ।
अत्यन्तं क्लेशितोऽनेन धृत्वैनं त्वां समानयम्
mama nidrāsthalaṃ yaccha śramāpanuttaye vibho |
sarveṣāṃ ca sukhāyāsya muktiṃ yaccha vināyaka
||50||मम निद्रास्थलं यच्छ श्रमापनुत्तये विभो ।
सर्वेषां च सुखायास्य मुक्तिं यच्छ विनायक
evaṃ tadvākyamākarṇya taṃ vibhuḥ pratyabhāṣata |
mama vaktrāntargatastvaṃ nidrāṃ prāpnuhi svecchayā
||51||एवं तद्वाक्यमाकर्ण्य तं विभुः प्रत्यभाषत ।
मम वक्त्रान्तर्गतस्त्वं निद्रां प्राप्नुहि स्वेच्छया
ityākarṇya mahāvākyaṃ vināyakamukhodgatam |
tanmukhaṃ praviveśātha tadrūpaṃ samapadyata
||52||इत्याकर्ण्य महावाक्यं विनायकमुखोद्गतम् ।
तन्मुखं प्रविवेशाथ तद्रूपं समपद्यत
yathā gandho dharājātastatraiva parilīyate |
tathā vināyakājjātastatraiva layamāptavān
||53||यथा गन्धो धराजातस्तत्रैव परिलीयते ।
तथा विनायकाज्जातस्तत्रैव लयमाप्तवान्
ya idaṃ śaṛṇuyādbhaktyā mahādākhyānamuttamam |
sarvān kāmānavāpyātha muktiṃ ca labhate dhruvam
||54||य इदं शृणुयाद्भक्त्या महादाख्यानमुत्तमम् ।
सर्वान् कामानवाप्याथ मुक्तिं च लभते ध्रुवम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe narāntakanigraho nāmāṣṭapañcāśattamo'dhyāyaḥ || 58 ||