rājanigrahanāma saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tasminprayāte daityendre prāggulmeṣu gatā narāḥ |
dhāvamānā nṛpaṃ procurbhuktavantaṃ narāntakaḥ
||1||तस्मिन्प्रयाते दैत्येन्द्रे प्राग्गुल्मेषु गता नराः ।
धावमाना नृपं प्रोचुर्भुक्तवन्तं नरान्तकः
āgato daityarājo'sau caturaṅgabalānvitaḥ |
paurā vāditranirghoṣān śrutvā cakrurmahāsvanān
||2||आगतो दैत्यराजोऽसौ चतुरङ्गबलान्वितः ।
पौरा वादित्रनिर्घोषान् श्रुत्वा चक्रुर्महास्वनान्
kolāhalo mahānāsīllokānāṃ nagare bhṛśam |
palāyitā daśa diśo lokāḥ prāṇaparīpsayā
||3||कोलाहलो महानासील्लोकानां नगरे भृशम् ।
पलायिता दश दिशो लोकाः प्राणपरीप्सया
rājā'tha bhojanaṃ tyaktvā prottasthau sparśavāniva |
kṛtvā yuddhakṣamaṃ veṣaṃ lokānājñāpayatpurā
||4||राजाऽथ भोजनं त्यक्त्वा प्रोत्तस्थौ स्पर्शवानिव ।
कृत्वा युद्धक्षमं वेषं लोकानाज्ञापयत्पुरा
sajjībhavantu yuddhāya bherīśabdamakārayat |
khaṅgacarmadharo rājā niṣaṅgī cāpavānbalī
||5||सज्जीभवन्तु युद्धाय भेरीशब्दमकारयत् ।
खङ्गचर्मधरो राजा निषङ्गी चापवान्बली
tanutrāṇī ca kaṅkālī pupūje taṃ vināyakam |
jayapūrvaṃ ca taṃ smṛtvā natvā cāśvaṃ samāruhat
||6||तनुत्राणी च कङ्काली पुपूजे तं विनायकम् ।
जयपूर्वं च तं स्मृत्वा नत्वा चाश्वं समारुहत्
tṛtīyamānakārāvaṃ śrutvā senācarā yayuḥ |
sannaddhāstvaramāṇāśca pattyaśvasyandanairgajaiḥ
||7||तृतीयमानकारावं श्रुत्वा सेनाचरा ययुः ।
सन्नद्धास्त्वरमाणाश्च पत्त्यश्वस्यन्दनैर्गजैः
atiprahṛṣṭāste yodhāstrailokyagrāsasāhasāḥ |
nagaryāḥ pūrvabhāge sa vedikāyāṃ sthito nṛpaḥ
||8||अतिप्रहृष्टास्ते योधास्त्रैलोक्यग्राससाहसाः ।
नगर्याः पूर्वभागे स वेदिकायां स्थितो नृपः
amātyān sarvavīrāṃśca dadau vastradhanāni saḥ |
uvāca samayo'yaṃ vo darśayantu parākramam
||9||अमात्यान् सर्ववीरांश्च ददौ वस्त्रधनानि सः ।
उवाच समयोऽयं वो दर्शयन्तु पराक्रमम्
vināyakānugrahānno na bhayaṃ vidyate kacit |
tathāpi balavān daityo balājjigye vasundharām
||10||विनायकानुग्रहान्नो न भयं विद्यते कचित् ।
तथापि बलवान् दैत्यो बलाज्जिग्ये वसुन्धराम्
jayasya niyamo nāsti daivādhīnāśca pūruṣāḥ |
na senā lakṣabhāgena vidyate'to'bravīmyaham
||11||जयस्य नियमो नास्ति दैवाधीनाश्च पूरुषाः ।
न सेना लक्षभागेन विद्यतेऽतोऽब्रवीम्यहम्
kva sāgaraḥ kva kumbhodaṃ kva khadyotaḥ kva vā raviḥ |
tenaiva rakṣitāḥ sāmnā sthitā rājyaśriyā vayam
||12||क्व सागरः क्व कुम्भोदं क्व खद्योतः क्व वा रविः ।
तेनैव रक्षिताः साम्ना स्थिता राज्यश्रिया वयम्
aparādhāḥ subahavo jātā no mastake tataḥ |
kiyanto nihatā daityā vināyakabalena ca
||13||अपराधाः सुबहवो जाता नो मस्तके ततः ।
कियन्तो निहता दैत्या विनायकबलेन च
tyaktvā sāma prayāto'sau vicāraḥ kriyatāṃ hitaḥ |
muniruvāca |
tatrābravīnmahāmātyo rājānaṃ bhayavivhalam
||14||त्यक्त्वा साम प्रयातोऽसौ विचारः क्रियतां हितः ।
मुनिरुवाच ।
तत्राब्रवीन्महामात्यो राजानं भयविव्हलम्
caturbhirbuddhimadbhistvaṃ yāhi daityaṃ narāntakam |
śaraṇaṃ svasvakāryārthe nīcānuśaraṇaṃ śubham
||15||चतुर्भिर्बुद्धिमद्भिस्त्वं याहि दैत्यं नरान्तकम् ।
शरणं स्वस्वकार्यार्थे नीचानुशरणं शुभम्
bṛhaspatimataṃ rājan bravīmi te śaṛṇuṣva tat |
śrutvā tatkurū rājendra tataḥ kṣemaṃ bhaviṣyati
||16||बृहस्पतिमतं राजन् ब्रवीमि ते शृणुष्व तत् ।
श्रुत्वा तत्कुरू राजेन्द्र ततः क्षेमं भविष्यति
bṛhaspatiruvāca
kanyāpradānasahabhojanavastradāna-sāmābhidhānanamanapraṇayapramāṇaiḥ |
tatkīrtikīrtanatadāptajanānuvāda-mukhyairupāyanicayairahitānvihaṃsyāt
||17||कन्याप्रदानसहभोजनवस्त्रदान-सामाभिधाननमनप्रणयप्रमाणैः ।
तत्कीर्तिकीर्तनतदाप्तजनानुवाद-मुख्यैरुपायनिचयैरहितान्विहंस्यात्
muniruvāca
sa ced vināyakaṃ yāced dattvā rājyasya rakṣaṇam |
kartavyamiti me bhāti svahitaṃ tadvicintyatām
||18||स चेद् विनायकं याचेद् दत्त्वा राज्यस्य रक्षणम् ।
कर्तव्यमिति मे भाति स्वहितं तद्विचिन्त्यताम्
tataḥ sarvajanāḥ sādhu sādhviti prābruvannṛpam |
samyaguktamamātyena vairacchedāya bho nṛpa
||19||ततः सर्वजनाः साधु साध्विति प्राब्रुवन्नृपम् ।
सम्यगुक्तममात्येन वैरच्छेदाय भो नृप
vicārayatsu teṣyevaṃ daityāste balavattarāḥ |
rurudhustāṃ purīṃ sainyai sarve te śalabhā iva
||20||विचारयत्सु तेष्येवं दैत्यास्ते बलवत्तराः ।
रुरुधुस्तां पुरीं सैन्यै सर्वे ते शलभा इव
madhye gatān narān dṛṣṭvā dadahustāṃ purīṃ khalāḥ |
prajajvāla mahānagniścaturdikṣu vidikṣu ca
||21||मध्ये गतान् नरान् दृष्ट्वा ददहुस्तां पुरीं खलाः ।
प्रजज्वाल महानग्निश्चतुर्दिक्षु विदिक्षु च
dhūmenācchādi tapano na prājñāyata kiñcana |
kalpānta iva tatrāsīllokānāmatidāruṇaḥ
||22||धूमेनाच्छादि तपनो न प्राज्ञायत किञ्चन ।
कल्पान्त इव तत्रासील्लोकानामतिदारुणः
dhrīyante te parairye'gnibhayād yānti bahirnarāḥ |
sabālā yoṣitaścāpi liliṅguśca cucumbire
||23||ध्रीयन्ते ते परैर्येऽग्निभयाद् यान्ति बहिर्नराः ।
सबाला योषितश्चापि लिलिङ्गुश्च चुचुम्बिरे
pativratāstyajuḥ prāṇān lajjayā'tipariplutāḥ |
āruhya gopuraṃ kāściddehatyāgaṃ pracakrire
||24||पतिव्रतास्त्यजुः प्राणान् लज्जयाऽतिपरिप्लुताः ।
आरुह्य गोपुरं काश्चिद्देहत्यागं प्रचक्रिरे
aparāstatyajuḥ prāṇān śastraiḥ pāśairviṣairapi |
atiranyā dhṛtā dūtairnītāstā svāminaṃ prati
||25||अपरास्तत्यजुः प्राणान् शस्त्रैः पाशैर्विषैरपि ।
अतिरन्या धृता दूतैर्नीतास्ता स्वामिनं प्रति
narāntakena bhuktvā tāḥ preṣitā nagaraṃ svayam |
evaṃ taṃ pralayaṃ dṛṣṭvā'mātyānūce nṛpaḥ punaḥ
||26||नरान्तकेन भुक्त्वा ताः प्रेषिता नगरं स्वयम् ।
एवं तं प्रलयं दृष्ट्वाऽमात्यानूचे नृपः पुनः
asmatsamakṣaṃ yoṣāścennītā duṣṭairdurātmabhiḥ |
tadā'yaśo mahannaḥsyāttasmādyudhyāmahe'suraiḥ
||27||अस्मत्समक्षं योषाश्चेन्नीता दुष्टैर्दुरात्मभिः ।
तदाऽयशो महन्नःस्यात्तस्माद्युध्यामहेऽसुरैः
evamuktvā svamaśvaṃ sa prerayanyuddhadurmadaḥ |
sajjaṃ kṛtvā dhanuḥ sadyo bāṇavṛṣṭimathākarot
||28||एवमुक्त्वा स्वमश्वं स प्रेरयन्युद्धदुर्मदः ।
सज्जं कृत्वा धनुः सद्यो बाणवृष्टिमथाकरोत्
ācchādito raśmimālī daityā mohamupāgaman |
dhārādharā yathā dhārā vimuñcanti tathā dhanuḥ
||29||आच्छादितो रश्मिमाली दैत्या मोहमुपागमन् ।
धाराधरा यथा धारा विमुञ्चन्ति तथा धनुः
muñcanti sma śaraiste te nihatā daitya sañcayāḥ |
kecinmṛtāśca bhagnāśca kecinniścaraṇāḥ kṛtāḥ
||30||मुञ्चन्ति स्म शरैस्ते ते निहता दैत्य सञ्चयाः ।
केचिन्मृताश्च भग्नाश्च केचिन्निश्चरणाः कृताः
keṣāñcidudaraṃ bhagnaṃ pareṣāṃ bāhavo hatāḥ |
keṣāñci tsphoṭite netre keṣāñciduravo'pi ca
||31||केषाञ्चिदुदरं भग्नं परेषां बाहवो हताः ।
केषाञ्चि त्स्फोटिते नेत्रे केषाञ्चिदुरवोऽपि च
amātyāḥ senayā sārddhaṃ kāśīrājaṃ samanvayuḥ |
khaḍgaiḥ paraścadhaiste tānparavīrān nijaghnire
||32||अमात्याः सेनया सार्द्धं काशीराजं समन्वयुः ।
खड्गैः परश्चधैस्ते तान्परवीरान् निजघ्निरे
tadāghātairhatāḥ kecitpatitā bhūtale pare |
te'pi daityā mahāśastrairnijaghnustān raṇājire
||33||तदाघातैर्हताः केचित्पतिता भूतले परे ।
तेऽपि दैत्या महाशस्त्रैर्निजघ्नुस्तान् रणाजिरे
andhakāre mahāraudre senādhūlikṛte pare |
nijaghnureva śastraiste vīrān svām̐śca parānapi
||34||अन्धकारे महारौद्रे सेनाधूलिकृते परे ।
निजघ्नुरेव शस्त्रैस्ते वीरान् स्वाँश्च परानपि
mallayuddhaṃ ca cakruste parasparajigīṣayā |
aśvāruḍhairgajārūḍhai rathārūḍhaiḥ padātibhiḥ
||35||मल्लयुद्धं च चक्रुस्ते परस्परजिगीषया ।
अश्वारुढैर्गजारूढै रथारूढैः पदातिभिः
padātāśca rathārūḍhā yuyudhuḥ śastrasāyakaiḥ |
evaṃ sambhrāntamabhavat tad yuddhaṃ tumulaṃ paraiḥ
||36||पदाताश्च रथारूढा युयुधुः शस्त्रसायकैः ।
एवं सम्भ्रान्तमभवत् तद् युद्धं तुमुलं परैः
prabhagnā daityasenā sā tadā yātā parāṅgamukhī |
siṃhanādaṃ cakāroccaiḥ kāśirājo jayānvitaḥ
||37||प्रभग्ना दैत्यसेना सा तदा याता पराङ्गमुखी ।
सिंहनादं चकारोच्चैः काशिराजो जयान्वितः
harṣāt senāntaraṃ yāto nighnan yuddhe varānvarān |
bhindansenāṃ mahāghorāṃ yuddhāveśī gajo yathā
||38||हर्षात् सेनान्तरं यातो निघ्नन् युद्धे वरान्वरान् ।
भिन्दन्सेनां महाघोरां युद्धावेशी गजो यथा
śataṃ sahasraṃ vīrāṇāṃ senāmadhye jaghāna saḥ |
nighnantaṃ taṃ tathā dṛṣṭvā rurudhuḥ parasainikāḥ
||39||शतं सहस्रं वीराणां सेनामध्ये जघान सः ।
निघ्नन्तं तं तथा दृष्ट्वा रुरुधुः परसैनिकाः
rājā'yamiti buddhvā te sarva eva samāyayuḥ |
taccharāṇāṃ mahāvṛṣṭiṃ soḍhvā dadhrurbalādamum
||40||राजाऽयमिति बुद्ध्वा ते सर्व एव समाययुः ।
तच्छराणां महावृष्टिं सोढ्वा दध्रुर्बलादमुम्
amātyayostu putrābhyāṃ saha te daityapuṅgavāḥ |
senācarā mahāśabdaṃ dhṛto rājeti cakrire
||41||अमात्ययोस्तु पुत्राभ्यां सह ते दैत्यपुङ्गवाः ।
सेनाचरा महाशब्दं धृतो राजेति चक्रिरे
tataḥ senācarā rājño dhṛtāḥ kecitpalāyitāḥ |
mṛtāḥ kecitkṣatāḥ keciccharaṇaṃ ke'pi tānyayuḥ
||42||ततः सेनाचरा राज्ञो धृताः केचित्पलायिताः ।
मृताः केचित्क्षताः केचिच्छरणं केऽपि तान्ययुः
mahāvane mahokṣeva balavadbhirvṛkairiva |
amātyaputrasahitaṃ ninyurdūtā narāntakam
||43||महावने महोक्षेव बलवद्भिर्वृकैरिव ।
अमात्यपुत्रसहितं निन्युर्दूता नरान्तकम्
dagdhā ca nagarī sarvā nivāryaiḥ sainikaistu sā |
tato narāntakaḥ svīyān jagāda vīrasattamān
||44||दग्धा च नगरी सर्वा निवार्यैः सैनिकैस्तु सा ।
ततो नरान्तकः स्वीयान् जगाद वीरसत्तमान्
yadarthamāgatā vīrāstatkāryaṃ siddhameva naḥ |
na me'sti gaṇanā tasya muniputrasya sāmpratam
||45||यदर्थमागता वीरास्तत्कार्यं सिद्धमेव नः ।
न मेऽस्ति गणना तस्य मुनिपुत्रस्य साम्प्रतम्
jite prabhau jitā senā jite durge jitaṃ puram |
kāśirāje jite bālo jita eva na saṃśayaḥ
||46||जिते प्रभौ जिता सेना जिते दुर्गे जितं पुरम् ।
काशिराजे जिते बालो जित एव न संशयः
athāneṣyati rājā'yaṃ bālaṃ nigrahato'dhunā |
evamuktvā yayau vādyanirghoṣaiḥ sa tathā purīm
||47||अथानेष्यति राजाऽयं बालं निग्रहतोऽधुना ।
एवमुक्त्वा ययौ वाद्यनिर्घोषैः स तथा पुरीम्
kāśirājaṃ puraskṛtya stūyamāno'tha bandibhiḥ |
yacchan vastūni bandibhyo dadau viprebhya eva ca
||48||काशिराजं पुरस्कृत्य स्तूयमानोऽथ बन्दिभिः ।
यच्छन् वस्तूनि बन्दिभ्यो ददौ विप्रेभ्य एव च
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe rājanigrahanāma saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ || 57 ||