śrīgaṇeśanarāntakayuddhavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
tato narāntako dṛṣṭvā vināyakaviceṣṭitam |
medhayā tarkayāmāsa dṛṣṭamasyādbhutaṃ mahat
||1||ततो नरान्तको दृष्ट्वा विनायकविचेष्टितम् ।
मेधया तर्कयामास दृष्टमस्याद्भुतं महत्
kāśīrāje dhṛte tena nirmitaḥ kālapuruṣaḥ |
akhilā vāhinī tena bhakṣitā mama sarvaśaḥ
||2||काशीराजे धृते तेन निर्मितः कालपुरुषः ।
अखिला वाहिनी तेन भक्षिता मम सर्वशः
amātyaputrasahito rājā'sāvudaraṃ gataḥ |
avyaṅgī bahirānīto'darśi viśvaṃ nṛpasya ha
||3||अमात्यपुत्रसहितो राजाऽसावुदरं गतः ।
अव्यङ्गी बहिरानीतोऽदर्शि विश्वं नृपस्य ह
asmād bhuktiśca muktiśca bhavitā me na saṃśayaḥ |
tasmādenaṃ haniṣyāmi māmayaṃ vā haniṣyati
||4||अस्माद् भुक्तिश्च मुक्तिश्च भविता मे न संशयः ।
तस्मादेनं हनिष्यामि मामयं वा हनिष्यति
ityevaṃ niścayaṃ kṛtvā provāca sa vināyakam |
daitya uvāca |
aindrajālikavidyeyaṃ darśitā bahudhā tvayā
||5||इत्येवं निश्चयं कृत्वा प्रोवाच स विनायकम् ।
दैत्य उवाच ।
ऐन्द्रजालिकविद्येयं दर्शिता बहुधा त्वया
nāhaṃ bibhemi tasyāstu māyāvī ca narāntakaḥ |
yasya niśvasitenāpi nipatanti mahādrayaḥ
||6||नाहं बिभेमि तस्यास्तु मायावी च नरान्तकः ।
यस्य निश्वसितेनापि निपतन्ति महाद्रयः
bhūkṣepamātreṇa ca me brahmāṇḍaṃ kampate bhṛśam |
yasya hastatalāghātādbhūgolo'pi dvidhā bhavet
||7||भूक्षेपमात्रेण च मे ब्रह्माण्डं कम्पते भृशम् ।
यस्य हस्ततलाघाताद्भूगोलोऽपि द्विधा भवेत्
tena tvaṃ bālarūpaḥ san kathaṃ yuddhaṃ kariṣyasi |
yo vyāghrasammukhaṃ gacchetsa kathaṃ sukhameṣyati
||8||तेन त्वं बालरूपः सन् कथं युद्धं करिष्यसि ।
यो व्याघ्रसम्मुखं गच्छेत्स कथं सुखमेष्यति
ka uvāca
iti brāhmīṃ samākarṇya narāntakasamīritām |
abravīt paramātmā'sau bālarūpī vināyakaḥ
||9||इति ब्राह्मीं समाकर्ण्य नरान्तकसमीरिताम् ।
अब्रवीत् परमात्माऽसौ बालरूपी विनायकः
vināyaka uvāca
kimarthaṃ valgase mūḍha yadā te pṛtanā'khilā |
bhakṣitā kva gatā śaktiryadarthaṃ kathyate muhuḥ
||10||किमर्थं वल्गसे मूढ यदा ते पृतनाऽखिला ।
भक्षिता क्व गता शक्तिर्यदर्थं कथ्यते मुहुः
śūrāḥ śauryaṃ darśayanti na gāṃ parabalārujām |
vṛścikenālpakāyena mṛgendro hanyate kṣaṇāt
||11||शूराः शौर्यं दर्शयन्ति न गां परबलारुजाम् ।
वृश्चिकेनाल्पकायेन मृगेन्द्रो हन्यते क्षणात्
alpena hi pradīpena naśyate prabalaṃ tamaḥ |
yasya sannihito matyuḥ sannipātātsa līyate
||12||अल्पेन हि प्रदीपेन नश्यते प्रबलं तमः ।
यस्य सन्निहितो मत्युः सन्निपातात्स लीयते
alpena mṛṇinā mattamātaṅgo hi niyamyate |
ka uvāca |
iti śrutvā tu vākyāni devaproktāni daityarāṭ
||13||अल्पेन मृणिना मत्तमातङ्गो हि नियम्यते ।
क उवाच ।
इति श्रुत्वा तु वाक्यानि देवप्रोक्तानि दैत्यराट्
cakampe parayā bhītyā jagarja ghanavad dṛḍham
||14||चकम्पे परया भीत्या जगर्ज घनवद् दृढम्
bhīṣayan rodayan rāvaiḥ kampayanbhūmimaṇḍalam |
adhāvat paramāveśo hantukāmo vināyakam
||15||भीषयन् रोदयन् रावैः कम्पयन्भूमिमण्डलम् ।
अधावत् परमावेशो हन्तुकामो विनायकम्
yathā pataṅgo dīpārcirhantuṃ yāti tvarānvitaḥ |
trivakrāṃ bhrukuṭīṃ baddhvā vamannāsyena pāvakam
||16||यथा पतङ्गो दीपार्चिर्हन्तुं याति त्वरान्वितः ।
त्रिवक्रां भ्रुकुटीं बद्ध्वा वमन्नास्येन पावकम्
taṃ tathā yāntamālokya kāśirājo nijaṃ dhanuḥ |
sajjīcakāra sahasā karṇamākṛṣya sāyakam
||17||तं तथा यान्तमालोक्य काशिराजो निजं धनुः ।
सज्जीचकार सहसा कर्णमाकृष्य सायकम्
uvāca sāmnā daityaṃ taṃ nirlajja baddhamocitam |
mā jīvaṃ tyaja daityendra jīvanbhadrāṇi paśyasi
||18||उवाच साम्ना दैत्यं तं निर्लज्ज बद्धमोचितम् ।
मा जीवं त्यज दैत्येन्द्र जीवन्भद्राणि पश्यसि
parāvṛtya prayāhi tvaṃ no cenmṛtyuṃ prayāsyasi |
ka uvāca |
iti tadvākyamākarṇya prāha daityo ruṣā jvalan
||19||परावृत्य प्रयाहि त्वं नो चेन्मृत्युं प्रयास्यसि ।
क उवाच ।
इति तद्वाक्यमाकर्ण्य प्राह दैत्यो रुषा ज्वलन्
narāntaketi me nāma tvādṛśānāṃ hi bhakṣaṇāt |
idānīṃ śaraṇaṃ yāhi yadi jīvītumicchasi
||20||नरान्तकेति मे नाम त्वादृशानां हि भक्षणात् ।
इदानीं शरणं याहि यदि जीवीतुमिच्छसि
punarnṛpo'bravīdvākyaṃ mumūrṣuṃ taṃ narāntakam |
vināśasamaye mūḍha viparītā matirbhavet
||21||पुनर्नृपोऽब्रवीद्वाक्यं मुमूर्षुं तं नरान्तकम् ।
विनाशसमये मूढ विपरीता मतिर्भवेत्
mitrāṇi śatrutāṃ yānti viparī te'pyanehasi |
tvayāpyācaritaṃ pāpaṃ varagarvādanekaśaḥ
||22||मित्राणि शत्रुतां यान्ति विपरी तेऽप्यनेहसि ।
त्वयाप्याचरितं पापं वरगर्वादनेकशः
varasyaiva prabhāveṇa na vajraṃ gaṇitaṃ tvayā |
idānīmavatīrṇo'yaṃ tvādṛśānāṃ vadhāya ca
||23||वरस्यैव प्रभावेण न वज्रं गणितं त्वया ।
इदानीमवतीर्णोऽयं त्वादृशानां वधाय च
kaśyapasyātmajo bhāraṃ hartuṃ bhūmigataṃ dṛḍham |
varaḥ puṇyaṃ ca śithilaṃ jātaṃ te pāpasañcayāt
||24||कश्यपस्यात्मजो भारं हर्तुं भूमिगतं दृढम् ।
वरः पुण्यं च शिथिलं जातं ते पापसञ्चयात्
bhāratīmevamāśrutya ca kampe hṛdi daityarāṭa |
dhāvayitvā nṛpakarājjagṛhe saśaraṃ dhanuḥ
||25||भारतीमेवमाश्रुत्य च कम्पे हृदि दैत्यराट ।
धावयित्वा नृपकराज्जगृहे सशरं धनुः
balāccikṣepa bhūmau tacchatadhā ca vyaśīryata |
ahananmuṣṭighātena taṃ nṛpaṃ sa narāntakaḥ
||26||बलाच्चिक्षेप भूमौ तच्छतधा च व्यशीर्यत ।
अहनन्मुष्टिघातेन तं नृपं स नरान्तकः
patitaḥ sa dharāpṛṣṭhe vajrāhata ivācalaḥ |
dṛṣṭvā vināyako'dhāvatsṛṇihasto mahābalaḥ
||27||पतितः स धरापृष्ठे वज्राहत इवाचलः ।
दृष्ट्वा विनायकोऽधावत्सृणिहस्तो महाबलः
garjayangaganaṃ sarvaṃ diśaśca vidiśaḥ svanaiḥ |
ca kampe pṛthivī sarvāṃ diśaḥ prajvalitā iva
||28||गर्जयन्गगनं सर्वं दिशश्च विदिशः स्वनैः ।
च कम्पे पृथिवी सर्वां दिशः प्रज्वलिता इव
tejasā paraśostasya sarvadṛṣṭihareṇa ca |
tenāhanad daityaśiro yathendro girimutkaṭam
||29||तेजसा परशोस्तस्य सर्वदृष्टिहरेण च ।
तेनाहनद् दैत्यशिरो यथेन्द्रो गिरिमुत्कटम्
tathā hato daityarājo nipapāta mahītale |
mūrchanāṃ mahatīṃ prāpto marmabhinno yathāśmanā
||30||तथा हतो दैत्यराजो निपपात महीतले ।
मूर्छनां महतीं प्राप्तो मर्मभिन्नो यथाश्मना
udatiṣṭhatkṣaṇāddaityo hastābhyāṃ parvatāvubhau |
pragṛhya ca pracikṣepa vināyakajighāṃsayā
||31||उदतिष्ठत्क्षणाद्दैत्यो हस्ताभ्यां पर्वतावुभौ ।
प्रगृह्य च प्रचिक्षेप विनायकजिघांसया
śatadhā cūṇitau tena mudrā paraśaghātinā |
māyayā daityarājo'tha nānārūpadharo'bhavat
||32||शतधा चूणितौ तेन मुद्रा परशघातिना ।
मायया दैत्यराजोऽथ नानारूपधरोऽभवत्
yad yad rūpaṃ cakārāśu tad tad rūpaṃ vināyakaḥ |
bhagnadarpaṃ cakārāśu tena tena mahāsuram
||33||यद् यद् रूपं चकाराशु तद् तद् रूपं विनायकः ।
भग्नदर्पं चकाराशु तेन तेन महासुरम्
śastraiḥ śastrāṇi saṃvārya tathā'srairasrasañcayam |
tatastu mallayuddhena yuyudhāte parasparam
||34||शस्त्रैः शस्त्राणि संवार्य तथाऽस्रैरस्रसञ्चयम् ।
ततस्तु मल्लयुद्धेन युयुधाते परस्परम्
caraṇaṃ caraṇenaiva hastaṃ hastena jaghnatuḥ |
jānubhyāṃ jānunī cobhau puṣpitāviva kiṃśukau
||35||चरणं चरणेनैव हस्तं हस्तेन जघ्नतुः ।
जानुभ्यां जानुनी चोभौ पुष्पिताविव किंशुकौ
vakṣasā caiva vakṣaśca petaturdharaṇītale |
punarutthāya balinau kūrparābhyāṃ nijaghnatuḥ
||36||वक्षसा चैव वक्षश्च पेततुर्धरणीतले ।
पुनरुत्थाय बलिनौ कूर्पराभ्यां निजघ्नतुः
punardaityo mahādevaṃ smṛtvā vṛkṣānavāsṛjat |
pṛṣṭhena puṣṭhaṃ dhāvantau lalāṭena lalāṭakam
||37||पुनर्दैत्यो महादेवं स्मृत्वा वृक्षानवासृजत् ।
पृष्ठेन पुष्ठं धावन्तौ ललाटेन ललाटकम्
sraṃvantau rudhiraṃ cobhau gulphābhyāṃ gulphameva ca
||38||स्रंवन्तौ रुधिरं चोभौ गुल्फाभ्यां गुल्फमेव च
parvatāṃśca savṛkṣāṃśca vināyakajighāṃsayā |
aprāptāneva tānsarvāṃściccheda sa vināyakaḥ
||39||पर्वतांश्च सवृक्षांश्च विनायकजिघांसया ।
अप्राप्तानेव तान्सर्वांश्चिच्छेद स विनायकः
padmapāśāṅakuśāghātaiḥ paraśordṛḍhakarmaṇā |
tasyāṃ nivāritāyāntu daityo'muccat tathā parām
||40||पद्मपाशाङकुशाघातैः परशोर्दृढकर्मणा ।
तस्यां निवारितायान्तु दैत्योऽमुच्चत् तथा पराम्
vṛṣṭimanyāṃ tathā cānyāṃ nirastāṃ vīkṣya cāparām |
kāśirājo yayau dūraṃ mṛtaṃ jñātvā vināyakam
||41||वृष्टिमन्यां तथा चान्यां निरस्तां वीक्ष्य चापराम् ।
काशिराजो ययौ दूरं मृतं ज्ञात्वा विनायकम्
vināyako'pi saṅkleśāhṛdi cintāmathākarot |
asaṅkhyātabalo daityo jayopāyo na dṛśyate
||42||विनायकोऽपि सङ्क्लेशाहृदि चिन्तामथाकरोत् ।
असङ्ख्यातबलो दैत्यो जयोपायो न दृश्यते
kadā devāḥ svanilayaṃ prāpsyanti nihatārayaḥ |
narāntako'pi sañjāto devānāmapyayāntakaḥ
||43||कदा देवाः स्वनिलयं प्राप्स्यन्ति निहतारयः ।
नरान्तकोऽपि सञ्जातो देवानामप्ययान्तकः
evaṃ citte cintayati vāraṃvāraṃ vināyake |
tūṇeṣu patitā bāṇāḥ kāladaṇḍopamā dṛḍhāḥ
||44||एवं चित्ते चिन्तयति वारंवारं विनायके ।
तूणेषु पतिता बाणाः कालदण्डोपमा दृढाः
pināko'ṣṭāpadamayaḥ purastasya papāta ha |
śobhayaṃstejasāṃ svena diśaśca vidiśo'pi ca
||45||पिनाकोऽष्टापदमयः पुरस्तस्य पपात ह ।
शोभयंस्तेजसां स्वेन दिशश्च विदिशोऽपि च
kārmukaṃ tu sphuratkānti dṛṣṭvā sarva jaharṣa saḥ |
mene jitaṃ taṃ ca daityaṃ siddhaṃ ca devakāṅkṣitam
||46||कार्मुकं तु स्फुरत्कान्ति दृष्ट्वा सर्व जहर्ष सः ।
मेने जितं तं च दैत्यं सिद्धं च देवकाङ्क्षितम्
jagrāha bāṇānkodaṇḍaṃ kṛtvā kṣveḍitamuccakaiḥ |
pinākaṃ tolayāmāsa sajjacakre dhanustadā
||47||जग्राह बाणान्कोदण्डं कृत्वा क्ष्वेडितमुच्चकैः ।
पिनाकं तोलयामास सज्जचक्रे धनुस्तदा
pṛthivyā jānunī sthāpya tūṇau cobhayatastathā |
taddhanuḥśabdamākarṇya ca kampe bhuvanatrayam
||48||पृथिव्या जानुनी स्थाप्य तूणौ चोभयतस्तथा ।
तद्धनुःशब्दमाकर्ण्य च कम्पे भुवनत्रयम्
savyadakṣiṇahastābhyāmākṛṣya sāyakadvayam |
mumoca daityamālakṣya muñcannagnikaṇānmuhuḥ
||49||सव्यदक्षिणहस्ताभ्यामाकृष्य सायकद्वयम् ।
मुमोच दैत्यमालक्ष्य मुञ्चन्नग्निकणान्मुहुः
papātadaityabhujayorakasmāt sāyakadvayam |
garjat prakāśayadvyoma saṃharajjīvasañcayān
||50||पपातदैत्यभुजयोरकस्मात् सायकद्वयम् ।
गर्जत् प्रकाशयद्व्योम संहरज्जीवसञ्चयान्
ulkaiva pāttayāmāsa bhujau vṛkṣāvivāsya tat |
yathendro vajraghātena parvatasyeva sānunī
||51||उल्कैव पात्तयामास भुजौ वृक्षाविवास्य तत् ।
यथेन्द्रो वज्रघातेन पर्वतस्येव सानुनी
narāntakadvāradeśe mahāneko'patatkaraḥ |
aparastatpiturdvāri cūrṇayanprāṇi sañcayān
||52||नरान्तकद्वारदेशे महानेकोऽपतत्करः ।
अपरस्तत्पितुर्द्वारि चूर्णयन्प्राणि सञ्चयान्
anyāvāstāṃ karau tasya dadarśa ca vināyakaḥ |
abhyadhāvatpunardaityo vyāditāsya ivāntakaḥ
||53||अन्यावास्तां करौ तस्य ददर्श च विनायकः ।
अभ्यधावत्पुनर्दैत्यो व्यादितास्य इवान्तकः
hastābhyāṃ tatra pādābhyāṃ cikṣepa pādapānbahūn |
drumāṇāṃ ca mahāvṛṣṭiṃ prakṣipatsa vināyake
||54||हस्ताभ्यां तत्र पादाभ्यां चिक्षेप पादपान्बहून् ।
द्रुमाणां च महावृष्टिं प्रक्षिपत्स विनायके
andhakāraṃ mahaccāsīnna prājñāyata kiñcana |
tato'bravītyarājaṃ dṛṣṭvā vīryaṃ vināyakaḥ
||55||अन्धकारं महच्चासीन्न प्राज्ञायत किञ्चन ।
ततोऽब्रवीत्यराजं दृष्ट्वा वीर्यं विनायकः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe śrīgaṇeśanarāntakayuddhavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 60 ||