viśvarūpadarśanaṃ nāma caturadhikaśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
ahaṃ prayātastaṃ draṣṭuṃ guptarūpo dvijottama |
adarśaṃ tatra taṃ devamumayā sahitaṃ prabhum
||1||अहं प्रयातस्तं द्रष्टुं गुप्तरूपो द्विजोत्तम ।
अदर्शं तत्र तं देवमुमया सहितं प्रभुम्
snātvāsīnaṃ japantaṃ ca paraṃ brahmasanātanam |
ahaṃ tamastuvaṃ devaṃ mayūreśvarasaṃjñakam
||2||स्नात्वासीनं जपन्तं च परं ब्रह्मसनातनम् ।
अहं तमस्तुवं देवं मयूरेश्वरसंज्ञकम्
purāṇapuruṣaṃ devaṃ nānā krīḍākaraṃ mudā |
māyāvinaṃ durvibhāvyaṃ mayūreśaṃ namāmyaham
||3||पुराणपुरुषं देवं नाना क्रीडाकरं मुदा ।
मायाविनं दुर्विभाव्यं मयूरेशं नमाम्यहम्
parātparaṃ cidānandaṃ nirvikāraṃ hṛdisthitam |
guṇātītaṃ guṇamayaṃ mayūreśaṃ namāmyaham
||4||परात्परं चिदानन्दं निर्विकारं हृदिस्थितम् ।
गुणातीतं गुणमयं मयूरेशं नमाम्यहम्
sṛjantaṃ pālayantaṃ ca saṃharantaṃ nijecchayā |
sarvavighnaharandevaṃ mayūreśaṃ namāmyaham
||5||सृजन्तं पालयन्तं च संहरन्तं निजेच्छया ।
सर्वविघ्नहरन्देवं मयूरेशं नमाम्यहम्
indrādidevatāvṛndairabhiṣṭutamaharniśam |
sadasadvyaktamavyaktaṃ mayūreśaṃ namāmyaham
||6||इन्द्रादिदेवतावृन्दैरभिष्टुतमहर्निशम् ।
सदसद्व्यक्तमव्यक्तं मयूरेशं नमाम्यहम्
nānādaityanihantāraṃ nānārūpāṇi bibhratam |
nānāyudhadharaṃ bhaktyā mayūreśaṃ namāmyaham
||7||नानादैत्यनिहन्तारं नानारूपाणि बिभ्रतम् ।
नानायुधधरं भक्त्या मयूरेशं नमाम्यहम्
sarvaśaktimayaṃ devaṃ sarvarūpadharaṃ vibhum |
sarvavidyā pravaktāraṃ mayūreśaṃ namāmyaham
||8||सर्वशक्तिमयं देवं सर्वरूपधरं विभुम् ।
सर्वविद्या प्रवक्तारं मयूरेशं नमाम्यहम्
pārvatīnandanaṃ śambhorānandaparivardhanam |
bhaktānandakaraṃ nityaṃ mayūreśaṃ namāmyaham
||9||पार्वतीनन्दनं शम्भोरानन्दपरिवर्धनम् ।
भक्तानन्दकरं नित्यं मयूरेशं नमाम्यहम्
munidhyeyaṃ munīnutaṃ munikāmaprapūrakam |
samaṣṭivyaṣṭirūpaṃ tvāṃ mayūreśaṃ namāmyaham
||10||मुनिध्येयं मुनीनुतं मुनिकामप्रपूरकम् ।
समष्टिव्यष्टिरूपं त्वां मयूरेशं नमाम्यहम्
sarvā'jñānanihantāraṃ sarvajñānakaraṃ śucim |
satyajñānamayaṃ satyaṃ mayūreśaṃ namāmyaham
||11||सर्वाऽज्ञाननिहन्तारं सर्वज्ञानकरं शुचिम् ।
सत्यज्ञानमयं सत्यं मयूरेशं नमाम्यहम्
anekakoṭibrahmāṃṇḍanāyakaṃ jagadīśvaram |
anantavibhavaṃ viṣṇu mayūreśaṃ namāmyaham
||12||अनेककोटिब्रह्मांण्डनायकं जगदीश्वरम् ।
अनन्तविभवं विष्णु मयूरेशं नमाम्यहम्
tvaddarśanena pūto'haṃ paramānandanirbharaḥ |
āścaryaṃ paramaṃ prāptastasya daityasya māraṇāt
||13||त्वद्दर्शनेन पूतोऽहं परमानन्दनिर्भरः ।
आश्चर्यं परमं प्राप्तस्तस्य दैत्यस्य मारणात्
yena śakro'ntako devā lokapālā jitā balāt |
sahasraśatayodhī yo'saṅkhyadeho raṇe hataḥ
||14||येन शक्रोऽन्तको देवा लोकपाला जिता बलात् ।
सहस्रशतयोधी योऽसङ्ख्यदेहो रणे हतः
tridhā bhūtastristhaleṣu patitaḥ kamalāsuraḥ |
taṃ samāpūjayamahaṃ sarvatīrthajalaiḥ śubhaiḥ
||15||त्रिधा भूतस्त्रिस्थलेषु पतितः कमलासुरः ।
तं समापूजयमहं सर्वतीर्थजलैः शुभैः
kamaṇḍulagatairenonāśakairabhiṣecayam |
divyavastre divyagandhaṃ divyapuṣpamayīṃ śubhām
||16||कमण्डुलगतैरेनोनाशकैरभिषेचयम् ।
दिव्यवस्त्रे दिव्यगन्धं दिव्यपुष्पमयीं शुभाम्
vanamālāmasya kaṇṭhe dattvā nāma vyadhāmaham |
vanamālīti lokeṣu vikhyātaṃ sarvamaṅgalam
||17||वनमालामस्य कण्ठे दत्त्वा नाम व्यधामहम् ।
वनमालीति लोकेषु विख्यातं सर्वमङ्गलम्
pūjāvidhiṃ samāpyainaṃ pradakṣiṇāmatho vyadhām |
pādāghātena me tatra nyubjatāṃ gamitaḥ kṣaṇāt
||18||पूजाविधिं समाप्यैनं प्रदक्षिणामथो व्यधाम् ।
पादाघातेन मे तत्र न्युब्जतां गमितः क्षणात्
nānātīrthajalairyuktaḥ sthāpito me kamaṇḍaluḥ |
yate'haṃ tajjalaṃ bhartuṃ tato māmabravīdvibhuḥ
||19||नानातीर्थजलैर्युक्तः स्थापितो मे कमण्डलुः ।
यतेऽहं तज्जलं भर्तुं ततो मामब्रवीद्विभुः
mayūreśa uvāca
idaṃ brahmakṛtaṃ stotraṃ sarvapāpapraṇāśanam |
sarvakāmapradaṃ nṝṇāṃ sarvopadravanāśanam
||20||इदं ब्रह्मकृतं स्तोत्रं सर्वपापप्रणाशनम् ।
सर्वकामप्रदं नॄणां सर्वोपद्रवनाशनम्
kārāgṛhagatānāṃ ca mocanaṃ dinasaptakāt |
ādhivyādhiharaṃ caiva bhuktimuktipradaṃ vidhe
||21||कारागृहगतानां च मोचनं दिनसप्तकात् ।
आधिव्याधिहरं चैव भुक्तिमुक्तिप्रदं विधे
sthiro bhava viriñce tvaṃ nadīyaṃ sarvapāvanī |
kamaṇḍalubhavā nāmnā khyātā loke bhaviṣyati
||22||स्थिरो भव विरिञ्चे त्वं नदीयं सर्वपावनी ।
कमण्डलुभवा नाम्ना ख्याता लोके भविष्यति
darśanād vācikaṃ pāpaṃ sparśanācca manomayam |
snānācca kāyikaṃ sarvaṃ nāśayiṣyati nimnagā
||23||दर्शनाद् वाचिकं पापं स्पर्शनाच्च मनोमयम् ।
स्नानाच्च कायिकं सर्वं नाशयिष्यति निम्नगा
nirantaraṃ sevanācca mokṣameṣā pradāsyati |
ka uvāca |
evaṃ datte vare tena sasnustatra munīśvarāḥ
||24||निरन्तरं सेवनाच्च मोक्षमेषा प्रदास्यति ।
क उवाच ।
एवं दत्ते वरे तेन सस्नुस्तत्र मुनीश्वराः
sadārāḥ saparīvārāḥ saptakoṭigaṇā aham |
tapastepustadā tatra munayaste mayā saha
||25||सदाराः सपरीवाराः सप्तकोटिगणा अहम् ।
तपस्तेपुस्तदा तत्र मुनयस्ते मया सह
tato'haṃ māyayā tasya mohitaḥ prābruvaṃ bahūn |
jagatkartā jagadvandyaḥ śakrādisurapūjitaḥ
||26||ततोऽहं मायया तस्य मोहितः प्राब्रुवं बहून् ।
जगत्कर्ता जगद्वन्द्यः शक्रादिसुरपूजितः
bālamekādaśābdaṃ taṃ kathaṃ praṇatavānaham |
arbhakaiḥ krīḍamānaṃ tamācārarahitaṃ śiśum
||27||बालमेकादशाब्दं तं कथं प्रणतवानहम् ।
अर्भकैः क्रीडमानं तमाचाररहितं शिशुम्
dhiṅ me jñānaṃ mahatvaṃ ca paitāmahapadaṃ ca dhik |
imāṃ sṛṣṭi vidhāyā'haṃ sthāsyāmi guptarūpadhṛk
||28||धिङ् मे ज्ञानं महत्वं च पैतामहपदं च धिक् ।
इमां सृष्टि विधायाऽहं स्थास्यामि गुप्तरूपधृक्
ayaṃ cetparamātmā syādaparāṃ nirmamet punaḥ |
evaṃ niścitya manasā sṛṣṭimātmānameva ca |
antardhāya sthito yāvattāvaddevo gajānanaḥ
||29||अयं चेत्परमात्मा स्यादपरां निर्ममेत् पुनः ।
एवं निश्चित्य मनसा सृष्टिमात्मानमेव च ।
अन्तर्धाय स्थितो यावत्तावद्देवो गजाननः
na dadarśa sakhīn bālāṃstatasteṣāṃ gṛhānagāt |
śūnyāndṛṣṭvā gṛhānsarvān khinno vṛkṣānalokayat
||30||न ददर्श सखीन् बालांस्ततस्तेषां गृहानगात् ।
शून्यान्दृष्ट्वा गृहान्सर्वान् खिन्नो वृक्षानलोकयत्
na dadarśa drumān jantūnpaśupakṣigaṇān yadā |
tadā svargaṃ gato devo nāpaśyat tatra tān surān
||31||न ददर्श द्रुमान् जन्तून्पशुपक्षिगणान् यदा ।
तदा स्वर्गं गतो देवो नापश्यत् तत्र तान् सुरान्
gandharvān kinnarān yakṣān pitṝn śaśiravī na ca |
andhakāre gāḍhatame na prājñāyata kiñcana
||32||गन्धर्वान् किन्नरान् यक्षान् पितॄन् शशिरवी न च ।
अन्धकारे गाढतमे न प्राज्ञायत किञ्चन
tato'sau praṇidhānena jñātvā brahmakṛtaṃ ca yat |
sāmarthyaṃ nijamāyāṃ ca āviścakre'khilātmakaḥ
||33||ततोऽसौ प्रणिधानेन ज्ञात्वा ब्रह्मकृतं च यत् ।
सामर्थ्यं निजमायां च आविश्चक्रेऽखिलात्मकः
brahmāṇḍaṃ nirmame devo mayūreśaḥ svalīlayā |
viśvaṃ jarājaraṃ tatra mayūreśapurīmapi
||34||ब्रह्माण्डं निर्ममे देवो मयूरेशः स्वलीलया ।
विश्वं जराजरं तत्र मयूरेशपुरीमपि
yathāpūrvaṃ paśyati sma sarvaṃ tribhuvanaṃ vibhuḥ |
svaṃ ca bālaiḥ parivṛtaṃ brahmāṃṇaṃ ca tathāvidham
||35||यथापूर्वं पश्यति स्म सर्वं त्रिभुवनं विभुः ।
स्वं च बालैः परिवृतं ब्रह्मांणं च तथाविधम्
śaṅkaraṃ ca bhavānīṃ tāmanuṣṭhānagatān munīn |
tapanaṃ śaśinaṃ bhāni svargāndevagaṇānapi
||36||शङ्करं च भवानीं तामनुष्ठानगतान् मुनीन् ।
तपनं शशिनं भानि स्वर्गान्देवगणानपि
pṛthivīṃ sarvavṛkṣāṃśca samudrān sarito'pi ca |
pātālāni mayūreśo dadarśa pūrvavadvibhuḥ
||37||पृथिवीं सर्ववृक्षांश्च समुद्रान् सरितोऽपि च ।
पातालानि मयूरेशो ददर्श पूर्ववद्विभुः
ka uvāca
tato'haṃ smṛtimāpanno'paśyan devaṃ cidātmakam |
kalākāṣṭhāmuhurtādidinapakṣasvarūpiṇam
||38||ततोऽहं स्मृतिमापन्नोऽपश्यन् देवं चिदात्मकम् ।
कलाकाष्ठामुहुर्तादिदिनपक्षस्वरूपिणम्
dṛṣṭvetthaṃ tamahaṃ natvā kṣamāpayamudāradhīḥ |
māsartuvarṣakalpādicarācarasvarūpiṇam
||39||दृष्ट्वेत्थं तमहं नत्वा क्षमापयमुदारधीः ।
मासर्तुवर्षकल्पादिचराचरस्वरूपिणम्
asaṅkhyabrahmāṇḍayutaromāñcairupaśobhitam |
devarṣiyakṣagandharvasaritsāgararūpiṇam
||40||असङ्ख्यब्रह्माण्डयुतरोमाञ्चैरुपशोभितम् ।
देवर्षियक्षगन्धर्वसरित्सागररूपिणम्
manuṣyakinnaralatāvṛkṣapannagarūpiṇam |
dṛṣṭvetthaṃ tamahaṃ natvā kṣamāpayamudāradhīḥ
||41||मनुष्यकिन्नरलतावृक्षपन्नगरूपिणम् ।
दृष्ट्वेत्थं तमहं नत्वा क्षमापयमुदारधीः
punaḥ punarapaśyaṃ taṃ mayūreśaṃ kirīṭinam |
kuṇḍalābhyāṃ nūpurābhyāmaṅgadābhyāṃ virājitam
||42||पुनः पुनरपश्यं तं मयूरेशं किरीटिनम् ।
कुण्डलाभ्यां नूपुराभ्यामङ्गदाभ्यां विराजितम्
śeṣanābhiṃ sarpakaṇṭhaṃ divyamālāmbarāvṛtam |
divyasiṃhāsanagataṃ sarvadevairabhiṣṭutam
||43||शेषनाभिं सर्पकण्ठं दिव्यमालाम्बरावृतम् ।
दिव्यसिंहासनगतं सर्वदेवैरभिष्टुतम्
siddhibuddhisamāyuktaṃ vibhūtibhirupāsitam |
carācaramayaṃ sarvanamasyaṃ tatsvarūpiṇam
||44||सिद्धिबुद्धिसमायुक्तं विभूतिभिरुपासितम् ।
चराचरमयं सर्वनमस्यं तत्स्वरूपिणम्
pratyekaṃ tatra cātmānaṃ tadrūpaṃ svaṃ vyalokayam |
tatastaṃ stutavān natvā'prārthayaṃ ca punaḥ punaḥ
||45||प्रत्येकं तत्र चात्मानं तद्रूपं स्वं व्यलोकयम् ।
ततस्तं स्तुतवान् नत्वाऽप्रार्थयं च पुनः पुनः
kṣamāparādhaṃ me deva tvanmāyāgarvitasya me |
prabhāvaṃ draṣṭukāmasya dīnasya śaraṇārthinaḥ
||46||क्षमापराधं मे देव त्वन्मायागर्वितस्य मे ।
प्रभावं द्रष्टुकामस्य दीनस्य शरणार्थिनः
kṣaṇenānantabrahmāṇḍakāriṇe te namo namaḥ |
evaṃ vadantaṃ māṃ nāsāpavanāt svodare'nayat
||47||क्षणेनानन्तब्रह्माण्डकारिणे ते नमो नमः ।
एवं वदन्तं मां नासापवनात् स्वोदरेऽनयत्
tatrāpaśyaṃ sarvalokaṃ yathā bahiḥ pradṛṣṭavān |
devaṃ tathāvidhaṃ cāpi koṭibrahmāṇḍaromakam
||48||तत्रापश्यं सर्वलोकं यथा बहिः प्रदृष्टवान् ।
देवं तथाविधं चापि कोटिब्रह्माण्डरोमकम्
sarvaṃ carācaraṃ viśvaṃ yathā bhūmau yathādivi |
ekasmādaṇḍataścānyad brahmāṇḍāntaramāviśam
||49||सर्वं चराचरं विश्वं यथा भूमौ यथादिवि ।
एकस्मादण्डतश्चान्यद् ब्रह्माण्डान्तरमाविशम्
tathaiva dṛṣṭavān sarvānevaṃ nānāṇḍamadhyagaḥ |
apaśyaṃ viśvamakhilaṃ svātmānaṃ devameva ca
||50||तथैव दृष्टवान् सर्वानेवं नानाण्डमध्यगः ।
अपश्यं विश्वमखिलं स्वात्मानं देवमेव च
tataḥkhinno'bruvaṃ devaṃ nāntaṃ paśyāmi te kvacit |
kṛpāṃ kuru mama vibho māyāmetāṃ nivāraya
||51||ततःखिन्नोऽब्रुवं देवं नान्तं पश्यामि ते क्वचित् ।
कृपां कुरु मम विभो मायामेतां निवारय
tataḥ sa karuṇāviṣṭaḥ sarvamantardadhe kṣaṇāt |
punareva mayūreśamapaśyaṃ bālakairvṛtam
||52||ततः स करुणाविष्टः सर्वमन्तर्दधे क्षणात् ।
पुनरेव मयूरेशमपश्यं बालकैर्वृतम्
krīḍantaṃ pūrvavannatvā'bruvaṃ māyāṃ na te'vidam |
aparādhasahasraṃ me mātṛvat tvaṃ kṣamasva ca
||53||क्रीडन्तं पूर्ववन्नत्वाऽब्रुवं मायां न तेऽविदम् ।
अपराधसहस्रं मे मातृवत् त्वं क्षमस्व च
mayūreśo'bravīnmāṃ hi mūrdhni hastaṃ niveśya ha |
deva uvāca |
na me krodho na bhinnā dhīḥ svīyaḥ para iti bhramaḥ
||54||मयूरेशोऽब्रवीन्मां हि मूर्ध्नि हस्तं निवेश्य ह ।
देव उवाच ।
न मे क्रोधो न भिन्ना धीः स्वीयः पर इति भ्रमः
kasmādapi bhayaṃ me na na matto bhayamaṇvapi |
śrutvethaṃ vacanaṃ tasya mayūreśapuraṃ śivam
||55||कस्मादपि भयं मे न न मत्तो भयमण्वपि ।
श्रुत्वेथं वचनं तस्य मयूरेशपुरं शिवम्
bhavānīmapi tatsūnumadrākṣaṃ munibālakaiḥ |
gṛhītvājñāṃ svakaṃ sthānamagamaṃ harṣanirbharaḥ
||56||भवानीमपि तत्सूनुमद्राक्षं मुनिबालकैः ।
गृहीत्वाज्ञां स्वकं स्थानमगमं हर्षनिर्भरः
bhavānī bālakaināyānmandiraṃ svaṃ ca bālakāḥ
||57||भवानी बालकैनायान्मन्दिरं स्वं च बालकाः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe viśvarūpadarśanaṃ nāma caturadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 104 ||