bālacarite saptadaśo'dhyāyaḥ
ka uvāca
āgataṃ rājaśārdūlaṃ punaḥ papraccha sādaram |
meghagambhīrayā vācā sarvajño'pi vināyakaḥ
||1||आगतं राजशार्दूलं पुनः पप्रच्छ सादरम् ।
मेघगम्भीरया वाचा सर्वज्ञोऽपि विनायकः
tvayā kimuktaṃ tatrātha tena vā bhāṣitaṃ nu kim |
vada me nṛpa tatsarvaṃ śrutvā vakṣyāmi te matim
||2||त्वया किमुक्तं तत्राथ तेन वा भाषितं नु किम् ।
वद मे नृप तत्सर्वं श्रुत्वा वक्ष्यामि ते मतिम्
nṛpa uvāca
tasmai te kathitaṃ vākyaṃ mayā'pi prārthitaṃ bahu |
sa uvāca muniḥ kastvaṃ ko'sāvapi vināyakaḥ
||3||तस्मै ते कथितं वाक्यं मयाऽपि प्रार्थितं बहु ।
स उवाच मुनिः कस्त्वं कोऽसावपि विनायकः
upāsyarūpaṃ bibhṛyāt tadāyāsye tamīkṣitum |
evaṃ nirātkṛtastena mārgacintāparaḥ sa mām
||4||उपास्यरूपं बिभृयात् तदायास्ये तमीक्षितुम् ।
एवं निरात्कृतस्तेन मार्गचिन्तापरः स माम्
preṣayāmāsa svagṛhaṃ dattvā mūrdhniṃ karaṃ mama |
nimīlitadṛśaṃ cakre kṣaṇādunmīlya locane
||5||प्रेषयामास स्वगृहं दत्त्वा मूर्ध्निं करं मम ।
निमीलितदृशं चक्रे क्षणादुन्मील्य लोचने
tāvad dadarśa purataḥ sthitaṃ tvāṃ svagṛhe sura |
smṛtvā''śramapadaṃ tasya harṣaścetasi jāyate
||6||तावद् ददर्श पुरतः स्थितं त्वां स्वगृहे सुर ।
स्मृत्वाऽऽश्रमपदं तस्य हर्षश्चेतसि जायते
ahasīditi śrutvaiva vākyaṃ tasya vināyakaḥ |
vināyaka uvāca |
śrānto'si nṛpaśārdūla punargaccha tamāśramam
||7||अहसीदिति श्रुत्वैव वाक्यं तस्य विनायकः ।
विनायक उवाच ।
श्रान्तोऽसि नृपशार्दूल पुनर्गच्छ तमाश्रमम्
gajānaneti mannāma śrutvāyāsyatyasau muniḥ |
evaṃ vadati tasmiṃstu sarvarūpe vināyake
||8||गजाननेति मन्नाम श्रुत्वायास्यत्यसौ मुनिः ।
एवं वदति तस्मिंस्तु सर्वरूपे विनायके
tāvad dadarśa bhrūśuṇḍerātmānamāśrame sthitam |
punardṛṣṭvā sa nṛpatiṃ hṛdi tarkānathākarot
||9||तावद् ददर्श भ्रूशुण्डेरात्मानमाश्रमे स्थितम् ।
पुनर्दृष्ट्वा स नृपतिं हृदि तर्कानथाकरोत्
kimarthaṃ punarāyāto rājā kiṃ vā vadiṣyati |
tata ūce namaskṛtya rājā taṃ munipuṅgavam
||10||किमर्थं पुनरायातो राजा किं वा वदिष्यति ।
तत ऊचे नमस्कृत्य राजा तं मुनिपुङ्गवम्
ākārayati tvāṃ vipra svāmī tava gajānanaḥ |
nāmamātre śrute tasya jaharṣa ca mumūrcha ca
||11||आकारयति त्वां विप्र स्वामी तव गजाननः ।
नाममात्रे श्रुते तस्य जहर्ष च मुमूर्छ च
romāñcitaśarīro'sau ānandāśru mumoca ha |
yadi pakṣau bhavetāṃ me tadoḍḍīya gato'bhavam
||12||रोमाञ्चितशरीरोऽसौ आनन्दाश्रु मुमोच ह ।
यदि पक्षौ भवेतां मे तदोड्डीय गतोऽभवम्
ityutkaṇṭhatayā vipraḥ pratasthe bhūbhujā saha |
bhrūśuṇḍau calite pṛthvī kadā'pyacalite munau
||13||इत्युत्कण्ठतया विप्रः प्रतस्थे भूभुजा सह ।
भ्रूशुण्डौ चलिते पृथ्वी कदाऽप्यचलिते मुनौ
cacāla sammukhī bhūtvā kampantī tamathābravīt |
rakṣa māṃ muni śārdūla na bhīrmatto dhare tava
||14||चचाल सम्मुखी भूत्वा कम्पन्ती तमथाब्रवीत् ।
रक्ष मां मुनि शार्दूल न भीर्मत्तो धरे तव
gajānanaṃ nijaṃ nāthaṃ draṣṭuṃ yāmi tvarānvitaḥ |
ityuktvā tāṃ puro yātuṃ calito'sau dvijottamaḥ
||15||गजाननं निजं नाथं द्रष्टुं यामि त्वरान्वितः ।
इत्युक्त्वा तां पुरो यातुं चलितोऽसौ द्विजोत्तमः
pade datte tṛtīye tu darśayāmāsa tāṃ purīm |
dṛṣṭvā purīṃ nṛpo harṣāduvāca munipuṅgavam
||16||पदे दत्ते तृतीये तु दर्शयामास तां पुरीम् ।
दृष्ट्वा पुरीं नृपो हर्षादुवाच मुनिपुङ्गवम्
tvatprasādādidaṃ prāptaṃ pattanaṃ vegavattayā |
tapatāṃ japatāṃ durjño mahimābhavatāṃ mune
||17||त्वत्प्रसादादिदं प्राप्तं पत्तनं वेगवत्तया ।
तपतां जपतां दुर्ज्ञो महिमाभवतां मुने
ityuktvā śīghramanayat svagṛhaṃ taṃ nṛpottamaḥ |
upaveśya bhrūśuṇḍiṃ taṃ āsane kāñcanottare
||18||इत्युक्त्वा शीघ्रमनयत् स्वगृहं तं नृपोत्तमः ।
उपवेश्य भ्रूशुण्डिं तं आसने काञ्चनोत्तरे
apūjayan mahābhaktyā pādyārghaviṣṭarādibhiḥ |
ṛṣiruvāca |
pratārito'haṃ nṛpate nekṣe tāvad gajānanam
||19||अपूजयन् महाभक्त्या पाद्यार्घविष्टरादिभिः ।
ऋषिरुवाच ।
प्रतारितोऽहं नृपते नेक्षे तावद् गजाननम्
taṃ pradarśaya no cettvāṃ śaptvā yāsye nijāśramam |
nṛpa uvāca |
krīḍate bālabhāvena bālamadhye gajānanaḥ
||20||तं प्रदर्शय नो चेत्त्वां शप्त्वा यास्ये निजाश्रमम् ।
नृप उवाच ।
क्रीडते बालभावेन बालमध्ये गजाननः
vīro yathā dhūliliptastathaivā'yaṃ virājate |
dadarśa ca munistaṃ tu śuṇḍādaṇḍavirājitam |
koṭisūryapratīkāśaṃ dvibhujaṃ dviradānanam
||21||वीरो यथा धूलिलिप्तस्तथैवाऽयं विराजते ।
ददर्श च मुनिस्तं तु शुण्डादण्डविराजितम् ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशं द्विभुजं द्विरदाननम्
uvāca nṛpatiṃ krodhāt kathamenaṃ namāmyaham |
dhiktaṃ mahāntaṃ yo rājan namate'sau laghīyase
||22||उवाच नृपतिं क्रोधात् कथमेनं नमाम्यहम् ।
धिक्तं महान्तं यो राजन् नमतेऽसौ लघीयसे
tṛṇamatti kathaṃ siṃho gajagaṇḍavidāraṇaḥ |
ka uvāca |
śrutaṃ tena munervākyaṃ tamuvāca tato'rbhakaḥ
||23||तृणमत्ति कथं सिंहो गजगण्डविदारणः ।
क उवाच ।
श्रुतं तेन मुनेर्वाक्यं तमुवाच ततोऽर्भकः
kautukāviṣṭacitto'sau līlāvigrahavān vibhuḥ |
vināyaka uvāca |
kīdṛk te sa bhavet svāmī bhrūśuṇḍe vada sāmpratam
||24||कौतुकाविष्टचित्तोऽसौ लीलाविग्रहवान् विभुः ।
विनायक उवाच ।
कीदृक् ते स भवेत् स्वामी भ्रूशुण्डे वद साम्प्रतम्
muniruvāca
divyāmbaro daśabhujo muktāmālāvibhūṣitaḥ |
siddhibuddhiyutaḥ karṇakuṇḍalābhyāṃ virājitaḥ
||25||दिव्याम्बरो दशभुजो मुक्तामालाविभूषितः ।
सिद्धिबुद्धियुतः कर्णकुण्डलाभ्यां विराजितः
śuṇḍādaṇḍamukho lambakarṇaḥ sindūramaṇḍitaḥ |
ahiśobhimahānābhiḥ kvaṇaccaraṇanūpuraḥ
||26||शुण्डादण्डमुखो लम्बकर्णः सिन्दूरमण्डितः ।
अहिशोभिमहानाभिः क्वणच्चरणनूपुरः
mahāmukuṭaśobhāḍhyo daśāyudhalasatkaraḥ |
ekadanto bhālacandraḥ kṣudraghaṇṭā virājitaḥ
||27||महामुकुटशोभाढ्यो दशायुधलसत्करः ।
एकदन्तो भालचन्द्रः क्षुद्रघण्टा विराजितः
mayūravāhano devavṛndavanditapādukaḥ |
ka uvāca |
iti tadvacanaṃ śrutvā padmāsanagataḥ svayam
||28||मयूरवाहनो देववृन्दवन्दितपादुकः ।
क उवाच ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा पद्मासनगतः स्वयम्
tādṛgrūpo'bhavadbālaḥ sṛṣṭirakṣāpahārakṛt |
bhrūśuṇḍīstaṃ nirīkṣyaiva svayopāsyaṃ gajānanam
||29||तादृग्रूपोऽभवद्बालः सृष्टिरक्षापहारकृत् ।
भ्रूशुण्डीस्तं निरीक्ष्यैव स्वयोपास्यं गजाननम्
luluṇṭha bhūmau premṇā sa pratipattiparāḍṃukhaḥ |
nanarta paramānando romāñcitaśarīravān
||30||लुलुण्ठ भूमौ प्रेम्णा स प्रतिपत्तिपराड्ंउखः ।
ननर्त परमानन्दो रोमाञ्चितशरीरवान्
dehabhāvaṃ prapadyātha praṇanāma yathāvidhi |
pūjayāmāsa vidhivadupacāraiḥ pṛthakpṛthak
||31||देहभावं प्रपद्याथ प्रणनाम यथाविधि ।
पूजयामास विधिवदुपचारैः पृथक्पृथक्
āliṅgya daśadordaṇḍaiḥ paramātmā jaharṣa ha |
sagadgadau nirīkṣaisau tau sāśrū rājā tatopyabhūt
||32||आलिङ्ग्य दशदोर्दण्डैः परमात्मा जहर्ष ह ।
सगद्गदौ निरीक्षैसौ तौ साश्रू राजा ततोप्यभूत्
ūce rājā mahāpuṇyaṃ phalitaṃ pūrvajanmajam |
devabhaktabhavaṃ saukhyaṃ dṛṣṭamadya mayā'dbhutam
||33||ऊचे राजा महापुण्यं फलितं पूर्वजन्मजम् ।
देवभक्तभवं सौख्यं दृष्टमद्य मयाऽद्भुतम्
ubhābhyāṃ praṇipatyā'tha pupūja ca yathāvidhi |
mahāsanagatau tau tu parasparamathocatuḥ
||34||उभाभ्यां प्रणिपत्याऽथ पुपूज च यथाविधि ।
महासनगतौ तौ तु परस्परमथोचतुः
gajānana uvāca
tava niṣṭhāmayā'jñāyi rājñā cāpi niveditā |
ata eva dhṛto veṣo daśadordaṇḍamaṇḍitaḥ
||35||तव निष्ठामयाऽज्ञायि राज्ञा चापि निवेदिता ।
अत एव धृतो वेषो दशदोर्दण्डमण्डितः
yathā yathā jano'nyo'pi dhyātvā māṃ bhajate mune |
tathā tathā'haṃ rūpāṇi karomi ca dadāmi ca
||36||यथा यथा जनोऽन्योऽपि ध्यात्वा मां भजते मुने ।
तथा तथाऽहं रूपाणि करोमि च ददामि च
vāñchitaṃ tasya lokasya viśvāse na bhajatyasau |
duṣṭabhārabhayākrāntā dharitrī satyalokagā
||37||वाञ्छितं तस्य लोकस्य विश्वासे न भजत्यसौ ।
दुष्टभारभयाक्रान्ता धरित्री सत्यलोकगा
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yātā tenā'haṃ pratibodhitaḥ |
ādityāśca vareṇā'haṃ jātaḥ kaśyapanandanaḥ
||38||ब्रह्माणं शरणं याता तेनाऽहं प्रतिबोधितः ।
आदित्याश्च वरेणाऽहं जातः कश्यपनन्दनः
bhuvo bhāraṃ hariṣyāmi śakrādīṃśca nije pade |
sthāpayiṣyāmi daityānāṃ nāśaṃ kṛtvā'pyanekadhā
||39||भुवो भारं हरिष्यामि शक्रादींश्च निजे पदे ।
स्थापयिष्यामि दैत्यानां नाशं कृत्वाऽप्यनेकधा
tavotkaṭamanuṣṭhānaṃ dṛṣṭvā'hamīdṛśo'bhavam |
devāntakaṃ saha bhrātrā hatvā yāmi nijaṃ padam
||40||तवोत्कटमनुष्ठानं दृष्ट्वाऽहमीदृशोऽभवम् ।
देवान्तकं सह भ्रात्रा हत्वा यामि निजं पदम्
ṛṣiruvāca
dṛṣṭvā tavāṅghriyugalaṃ sarvalokasukhāvaham |
sarvakleśaharaṃ devavandyaṃ kāṅkṣitadaṃ prabho
||41||दृष्ट्वा तवाङ्घ्रियुगलं सर्वलोकसुखावहम् ।
सर्वक्लेशहरं देववन्द्यं काङ्क्षितदं प्रभो
kṛtakṛtyaḥ pavitraśca jāto'ha tava darśanāt |
varaṃ me dehi viśvātmam̐stena tṛpto bhavāmyaham
||42||कृतकृत्यः पवित्रश्च जातोऽह तव दर्शनात् ।
वरं मे देहि विश्वात्मँस्तेन तृप्तो भवाम्यहम्
yadā yadā'haṃ dhyāyāmi rūpeṇānena vighnapa |
tadā tadā me pratyakṣo bhavethāḥ karuṇānidhe
||43||यदा यदाऽहं ध्यायामि रूपेणानेन विघ्नप ।
तदा तदा मे प्रत्यक्षो भवेथाः करुणानिधे
āśāpūraka ityevaṃ nāma teṃ khyātimetu ca |
gajānana uvāca |
yadā yadā vāñchase tvaṃ tadā yāsyāmi te'ntikam
||44||आशापूरक इत्येवं नाम तें ख्यातिमेतु च ।
गजानन उवाच ।
यदा यदा वाञ्छसे त्वं तदा यास्यामि तेऽन्तिकम्
bhaktibhāvādidaṃ nāma tvayoktaṃ khyātimeṣyati |
ka uvāca |
evaṃ varau samākarṇya praṇanāma mudā muniḥ
||45||भक्तिभावादिदं नाम त्वयोक्तं ख्यातिमेष्यति ।
क उवाच ।
एवं वरौ समाकर्ण्य प्रणनाम मुदा मुनिः
praṇate tu munau tasmin punaḥ proce gajānanaḥ |
nidhāya mastake hastaṃ śanaistasya dvijasya saḥ
||46||प्रणते तु मुनौ तस्मिन् पुनः प्रोचे गजाननः ।
निधाय मस्तके हस्तं शनैस्तस्य द्विजस्य सः
yad yat te vāñchitaṃ brahman tatsarvaṃ siddhimeṣyati |
avismṛtiśca bhavitā mama nityaṃ mune tava
||47||यद् यत् ते वाञ्छितं ब्रह्मन् तत्सर्वं सिद्धिमेष्यति ।
अविस्मृतिश्च भविता मम नित्यं मुने तव
ka uvāca
evamuktvā bālarūpaścikrīḍa sa vināyakaḥ |
so'pi padmāsanagato dhyānamevānvapadyata
||48||एवमुक्त्वा बालरूपश्चिक्रीड स विनायकः ।
सोऽपि पद्मासनगतो ध्यानमेवान्वपद्यत
āścaryaṃ paramaṃ cakruḥ sarvalokāstadā'dbhutam |
nirīkṣya bālarūpasya caritaṃ paramātmanaḥ
||49||आश्चर्यं परमं चक्रुः सर्वलोकास्तदाऽद्भुतम् ।
निरीक्ष्य बालरूपस्य चरितं परमात्मनः
kāśirājo'vadattatra dhanyo'haṃ jagatītale |
darśanaṃ prāptavānasya brahmādīnāṃsudurlabham
||50||काशिराजोऽवदत्तत्र धन्योऽहं जगतीतले ।
दर्शनं प्राप्तवानस्य ब्रह्मादीनांसुदुर्लभम्
taṃ ca bālaṃ kare dhṛtvā nināyāntagṛhaṃ mudā |
bhojayāmāsa svādvannaṃ śāyayāmāsa pūrvavat |
ājñāṃ gṛhītvā suṣvāpa svayaṃ ca pūrvavanmune
||51||तं च बालं करे धृत्वा निनायान्तगृहं मुदा ।
भोजयामास स्वाद्वन्नं शाययामास पूर्ववत् ।
आज्ञां गृहीत्वा सुष्वाप स्वयं च पूर्ववन्मुने
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite bhruśuṇḍigajānanamelanaṃ saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||
āditaḥ ślokānāṃ samaṣṭyaḍkāḥ 4828 + 51 = 4879