mitrakaustubhavadho nāma trayodaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
padātayaḥ puro yānti kampayanto vasundharām |
vikarālamukhā vīrāḥ sindūrāruṇamastakāḥ
||1||पदातयः पुरो यान्ति कम्पयन्तो वसुन्धराम् ।
विकरालमुखा वीराः सिन्दूरारुणमस्तकाः
kecinnibaddhakavacā muktakeśāḥ sudāruṇāḥ |
kecinnibaddhakaṭayaḥ keciccandanacarcitāḥ
||2||केचिन्निबद्धकवचा मुक्तकेशाः सुदारुणाः ।
केचिन्निबद्धकटयः केचिच्चन्दनचर्चिताः
nānāśastrapraharaṇā nānāyuddhaviśāradāḥ |
puro yānti gajā mattā dhātucitrā ivādayaḥ
||3||नानाशस्त्रप्रहरणा नानायुद्धविशारदाः ।
पुरो यान्ति गजा मत्ता धातुचित्रा इवादयः
dīrghadantā vibhānti sma bhūṣaṇairvividhairapi |
ghaṇṭānādairjanaṃ sarvaṃ badhiraṃ cakrurañjasā
||4||दीर्घदन्ता विभान्ति स्म भूषणैर्विविधैरपि ।
घण्टानादैर्जनं सर्वं बधिरं चक्रुरञ्जसा
cūrṇayanto girīn vṛkṣān yayuḥ śuṇḍāprahārataḥ |
lasatkumbhāḥ patākāḍhyāścitradhvajavirājitāḥ
||5||चूर्णयन्तो गिरीन् वृक्षान् ययुः शुण्डाप्रहारतः ।
लसत्कुम्भाः पताकाढ्याश्चित्रध्वजविराजिताः
tato'śvāśca khurāghātaiścūrṇayanto vasundharām |
heṣitairnādayanto vai gaganaṃ ca diśo daśa
||6||ततोऽश्वाश्च खुराघातैश्चूर्णयन्तो वसुन्धराम् ।
हेषितैर्नादयन्तो वै गगनं च दिशो दश
suvarṇaratnamuktābhirbhūṣitā vyomacāriṇaḥ |
adhiṣṭhitā mahāyodhaistanutrāṇapraśobhibhiḥ
||7||सुवर्णरत्नमुक्ताभिर्भूषिता व्योमचारिणः ।
अधिष्ठिता महायोधैस्तनुत्राणप्रशोभिभिः
nānāśastradharairvīraiḥ parasenāvimardibhiḥ |
tatastu rathino jagmuḥ śastrāstrai ripughātinaḥ
||8||नानाशस्त्रधरैर्वीरैः परसेनाविमर्दिभिः ।
ततस्तु रथिनो जग्मुः शस्त्रास्त्रै रिपुघातिनः
sahitā yuddhamārgajñairvaraiḥ sārathibhirmṛdhe |
muktāmaṇimayā mālā vahanto gandhamālinaḥ
||9||सहिता युद्धमार्गज्ञैर्वरैः सारथिभिर्मृधे ।
मुक्तामणिमया माला वहन्तो गन्धमालिनः
dhanuskandhāstūṇabhṛto bhallahastāḥ sakhaṅgakāḥ |
śastraprabhābhirnetrāṇi chādayanto janasya ha
||10||धनुस्कन्धास्तूणभृतो भल्लहस्ताः सखङ्गकाः ।
शस्त्रप्रभाभिर्नेत्राणि छादयन्तो जनस्य ह
evaṃ senā samāyātā garjayantī diśo daśa |
bhūtarājena sā dṛṣṭā puṣpadantena vāhinī
||11||एवं सेना समायाता गर्जयन्ती दिशो दश ।
भूतराजेन सा दृष्टा पुष्पदन्तेन वाहिनी
mayūreśamubhau yātau tato bhītyā palāyitau |
tāvūcatuḥ |
tavājñayā puro yātāvāvābhyāṃ nihatā camūḥ
||12||मयूरेशमुभौ यातौ ततो भीत्या पलायितौ ।
तावूचतुः ।
तवाज्ञया पुरो यातावावाभ्यां निहता चमूः
gulmasthā nagaradvāri dagdhaṃ ca nagaraṃ bahu |
pratāpaṃ nau samākarṇya sindhuḥ svayamupāgataḥ
||13||गुल्मस्था नगरद्वारि दग्धं च नगरं बहु ।
प्रतापं नौ समाकर्ण्य सिन्धुः स्वयमुपागतः
caturaṅgā camūṃ gṛhya nānāśastrāsradhāriṇīm |
tato bhītyā bhavantaṃ ca samāyātau mahābala
||14||चतुरङ्गा चमूं गृह्य नानाशस्त्रास्रधारिणीम् ।
ततो भीत्या भवन्तं च समायातौ महाबल
ka uvāca
sindhusainyasamudro'tha vadatorevametayoḥ |
dadṛśe pūrvadigbhāge dustaraḥ śastrayodhibhiḥ
||15||सिन्धुसैन्यसमुद्रोऽथ वदतोरेवमेतयोः ।
ददृशे पूर्वदिग्भागे दुस्तरः शस्त्रयोधिभिः
tato harṣayuto jñātvā daityavṛttaṃ samāsataḥ |
nīlakaṇṭhaṃ samāruhya mayūreśo yayau puraḥ
||16||ततो हर्षयुतो ज्ञात्वा दैत्यवृत्तं समासतः ।
नीलकण्ठं समारुह्य मयूरेशो ययौ पुरः
āyudhāni ca catvāri caturdoṣu pragṛhya saḥ |
sannaddhā gaṇakoṭayastā dhanurbāṇāsipāṇayaḥ
||17||आयुधानि च चत्वारि चतुर्दोषु प्रगृह्य सः ।
सन्नद्धा गणकोटयस्ता धनुर्बाणासिपाणयः
parivārya sthitā devaṃ nīlakaṇṭhaṃ vṛṣasthitam |
munīśvarāḥ stuvanti sma dadurāśīrvaco'pi tam
||18||परिवार्य स्थिता देवं नीलकण्ठं वृषस्थितम् ।
मुनीश्वराः स्तुवन्ति स्म ददुराशीर्वचोऽपि तम्
ubhayoḥ senayorvādyaghoṣakolāhalo mahān |
parasparaṃ sampadaṃ tāṃ vīkṣyasene suvismite
||19||उभयोः सेनयोर्वाद्यघोषकोलाहलो महान् ।
परस्परं सम्पदं तां वीक्ष्यसेने सुविस्मिते
asaṅkhyāta balaṃ vīkṣya tutoṣa sa mayūrarāṭ |
yaduktaṃ nandinā pūrvaṃ tadṛṣṭaṃ sarvamevahi
||20||असङ्ख्यात बलं वीक्ष्य तुतोष स मयूरराट् ।
यदुक्तं नन्दिना पूर्वं तदृष्टं सर्वमेवहि
tato nandī mayūreśaṃ natvā garjanmuhuryayau |
nabhomārgeṇa sainyeṣu ciccheda vīramastakān
||21||ततो नन्दी मयूरेशं नत्वा गर्जन्मुहुर्ययौ ।
नभोमार्गेण सैन्येषु चिच्छेद वीरमस्तकान्
śaṛṅgāghātena mahatā hayamasyāhanad dṛḍham |
śīghramuḍḍīya ca yayau mayūreśaṃ yathā'kṣataḥ
||22||शृङ्गाघातेन महता हयमस्याहनद् दृढम् ।
शीघ्रमुड्डीय च ययौ मयूरेशं यथाऽक्षतः
āścaryaṃ cakrire sarve gaṇāḥ sādhviti śaṃsire |
chatraṃ ca pātayāmāsa nandī śaṛṅgaprahārataḥ
||23||आश्चर्यं चक्रिरे सर्वे गणाः साध्विति शंसिरे ।
छत्रं च पातयामास नन्दी शृङ्गप्रहारतः
patite'śve ca chatre ca sindhuraśvāntare gataḥ |
dhārayāmāsa ca tadā chatramanyanmahādhanam
||24||पतितेऽश्वे च छत्रे च सिन्धुरश्वान्तरे गतः ।
धारयामास च तदा छत्रमन्यन्महाधनम्
āścaryaṃ paramaṃ mene nandinaḥ karmaṇā'suraḥ |
cukrodha sa mahāvīrānkva gato vaḥ parākramaḥ
||25||आश्चर्यं परमं मेने नन्दिनः कर्मणाऽसुरः ।
चुक्रोध स महावीरान्क्व गतो वः पराक्रमः
evamākarṇya tadvākyaṃ kaustubho maitra eva ca |
amātyau taṃ namaskṛtya senayā caturaṅgayā
||26||एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं कौस्तुभो मैत्र एव च ।
अमात्यौ तं नमस्कृत्य सेनया चतुरङ्गया
mā cintāṃ karu sindho tvaṃ vidhāsyāvo ripukṣayam |
anyathā na mukhaṃ nātha darśayāvaḥ kathañcana
||27||मा चिन्तां करु सिन्धो त्वं विधास्यावो रिपुक्षयम् ।
अन्यथा न मुखं नाथ दर्शयावः कथञ्चन
evamuktvā pracalitau parasainyanibarhaṇau |
padātīnāṃ gaṇā yātā brahmāṇḍāsphoṭatatparāḥ
||28||एवमुक्त्वा प्रचलितौ परसैन्यनिबर्हणौ ।
पदातीनां गणा याता ब्रह्माण्डास्फोटतत्पराः
nyubjatāmicchavo netuṃ bhūgolaṃ raṇadurmadāḥ |
kaustubho'tha mayūreśaṃ yāto maitraśca pātitum
||29||न्युब्जतामिच्छवो नेतुं भूगोलं रणदुर्मदाः ।
कौस्तुभोऽथ मयूरेशं यातो मैत्रश्च पातितुम्
śaravarṣaiḥ paricchādya yātāvasyāntikaṃ yadā |
vīrabhadrastadāyāto yoddhuṃ sa ca ṣaḍānanaḥ
||30||शरवर्षैः परिच्छाद्य यातावस्यान्तिकं यदा ।
वीरभद्रस्तदायातो योद्धुं स च षडाननः
asaṅkhyasenayā yuktau garjayantau diśodaśa |
nijaghnaturubhau roṣāt sindhuṃ nānāprahārataḥ
||31||असङ्ख्यसेनया युक्तौ गर्जयन्तौ दिशोदश ।
निजघ्नतुरुभौ रोषात् सिन्धुं नानाप्रहारतः
kaustubhopyatha maitraśca jaghnatustau parasparam |
sahasva mārayasveti vyāharantaḥ parasparam
||32||कौस्तुभोप्यथ मैत्रश्च जघ्नतुस्तौ परस्परम् ।
सहस्व मारयस्वेति व्याहरन्तः परस्परम्
śastrairastrairanekaiśca tābhyāṃ yuddhamakurvatām |
śaravrātairbhibhiṇḍipālaiḥ parighairmusalairapi
||33||शस्त्रैरस्त्रैरनेकैश्च ताभ्यां युद्धमकुर्वताम् ।
शरव्रातैर्भिभिण्डिपालैः परिघैर्मुसलैरपि
nānāsenācarā jaghnuḥ parasparavadhepsavaḥ |
naṣṭeṣu sarvaśastreṣu śareṣu ca parasparam
||34||नानासेनाचरा जघ्नुः परस्परवधेप्सवः ।
नष्टेषु सर्वशस्त्रेषु शरेषु च परस्परम्
mallayuddhaṃ pracakruste jīvagrāhamamārayan |
vyasavaḥ patitāḥ kecid kecid raktaṃ mukhād bahu
||35||मल्लयुद्धं प्रचक्रुस्ते जीवग्राहममारयन् ।
व्यसवः पतिताः केचिद् केचिद् रक्तं मुखाद् बहु
pādaṃ pādena jaghnuste skandhaṃ skandhena cāpare |
pṛṣṭhaṃ pṛṣṭhena kecicca hastaṃ hastena cāpare
||36||पादं पादेन जघ्नुस्ते स्कन्धं स्कन्धेन चापरे ।
पृष्ठं पृष्ठेन केचिच्च हस्तं हस्तेन चापरे
mastakaṃ mastakenaiva kūrparaṃ kūrpareṇa ca |
patitāḥ pātyamānaśca mṛtā bhagnāśca cūrṇitāḥ
||37||मस्तकं मस्तकेनैव कूर्परं कूर्परेण च ।
पतिताः पात्यमानश्च मृता भग्नाश्च चूर्णिताः
chinnakaṇṭhā bhinnabhujā bhagnajar̤aghorubāhavaḥ |
evaṃ naṣṭeṣu sainyeṣu sindhusenā jayaṃ yayau
||38||छिन्नकण्ठा भिन्नभुजा भग्नजड़घोरुबाहवः ।
एवं नष्टेषु सैन्येषु सिन्धुसेना जयं ययौ
jayaśabdaiḥ stūyamānairbandibhirvādyanisvanaiḥ |
sindhudaityeśvaraṃ yātau amātyau mitrakostubhau
||39||जयशब्दैः स्तूयमानैर्बन्दिभिर्वाद्यनिस्वनैः ।
सिन्धुदैत्येश्वरं यातौ अमात्यौ मित्रकोस्तुभौ
mayūreśaṃ samāyātau vīrabhadraṣaḍānanau |
tato'stamagamatsūryastato yuddhamupāramat
||40||मयूरेशं समायातौ वीरभद्रषडाननौ ।
ततोऽस्तमगमत्सूर्यस्ततो युद्धमुपारमत्
apare'hni nyadhyanta devasainyena dānavāḥ |
palāyamānāṃ tāṃ senāṃ nijaghnuḥ śarasañcayaiḥ
||41||अपरेऽह्नि न्यध्यन्त देवसैन्येन दानवाः ।
पलायमानां तां सेनां निजघ्नुः शरसञ्चयैः
punarāveśamāpannau vīrabhadraṣaḍānanau |
garjantau garjayantau ca gaganaṃ ca diśo daśa
||42||पुनरावेशमापन्नौ वीरभद्रषडाननौ ।
गर्जन्तौ गर्जयन्तौ च गगनं च दिशो दश
nighnantau ripusenāṃ tāṃ nidarhantau kṛtāntavat |
andhakāre mahāghore na prājñāyata kiñcana
||43||निघ्नन्तौ रिपुसेनां तां निदर्हन्तौ कृतान्तवत् ।
अन्धकारे महाघोरे न प्राज्ञायत किञ्चन
svān parānapi jaghnuste yudhyamānā mahābalāḥ |
bhagnāyāṃ sindhusenāyāṃ cakraturjayanisvanam
||44||स्वान् परानपि जघ्नुस्ते युध्यमाना महाबलाः ।
भग्नायां सिन्धुसेनायां चक्रतुर्जयनिस्वनम्
daityāmātyau punaryātau maraṇe kṛtaniścayau |
prerayāmāsaturubhau nijāśvau paravāhinīm
||45||दैत्यामात्यौ पुनर्यातौ मरणे कृतनिश्चयौ ।
प्रेरयामासतुरुभौ निजाश्वौ परवाहिनीम्
kirantau śarajālāni jaghnatuḥ karavālataḥ |
tataḥ ṣaḍānano dṛṣṭvā tayoratiparākramam |
muṣṭighātena tau hatvā nijasenāmagājjavāt
||46||किरन्तौ शरजालानि जघ्नतुः करवालतः ।
ततः षडाननो दृष्ट्वा तयोरतिपराक्रमम् ।
मुष्टिघातेन तौ हत्वा निजसेनामगाज्जवात्
mitrastu bhūmimagamad vamanaktaṃ mukhādbahu |
tathāvidhaṃ ca taṃ dṛṣṭvā kaustubho yoddhumāgataḥ
||47||मित्रस्तु भूमिमगमद् वमनक्तं मुखाद्बहु ।
तथाविधं च तं दृष्ट्वा कौस्तुभो योद्धुमागतः
ṣaḍānanamatho roṣānnijaghne karavālataḥ |
tasmin mūrcchāmavāpte tu vīrabhadro'pyayudhyata
||48||षडाननमथो रोषान्निजघ्ने करवालतः ।
तस्मिन् मूर्च्छामवाप्ते तु वीरभद्रोऽप्ययुध्यत
kaustubhaḥ prāhanad roṣāccharāghātairanekaśaḥ |
so'pi taṃ prāhananmuṣṭayā bhūmau cainamaghātayat
||49||कौस्तुभः प्राहनद् रोषाच्छराघातैरनेकशः ।
सोऽपि तं प्राहनन्मुष्टया भूमौ चैनमघातयत्
hate tasminnanandāsau vīrabhadro mahābalaḥ |
papāla daityasenā sā hate mitre ca kaustubhe
||50||हते तस्मिन्ननन्दासौ वीरभद्रो महाबलः ।
पपाल दैत्यसेना सा हते मित्रे च कौस्तुभे
tamudantaṃ śastrahatāḥ sravanto rudhiraṃ bahu |
nyavedayan daityarājasindhave devaśatrave
||51||तमुदन्तं शस्त्रहताः स्रवन्तो रुधिरं बहु ।
न्यवेदयन् दैत्यराजसिन्धवे देवशत्रवे
vācā vispaṣṭayā duḥkhācchasrāghātakṛtād bhṛśam |
jayamākāṅkṣate nityaṃ mitrakaustubhayorbhṛśam
||52||वाचा विस्पष्टया दुःखाच्छस्राघातकृताद् भृशम् ।
जयमाकाङ्क्षते नित्यं मित्रकौस्तुभयोर्भृशम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe mitrakaustubhavadho nāma trayodaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 113 ||