dvitīyo'dhyāyaḥ
vyāsa uvāca
anuṣṭhānaṃ kathaṃ brahman kutra vā tau pracakratuḥ |
tatsarvaṃ vistarādbrūhi sādaraṃ mama pṛcchataḥ
||1||अनुष्ठानं कथं ब्रह्मन् कुत्र वा तौ प्रचक्रतुः ।
तत्सर्वं विस्तराद्ब्रूहि सादरं मम पृच्छतः
brahmovāca
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā vyāsa sarvaṃ te kathaye'dhunā |
cakratustāvanuṣṭhānaṃ devāntakanarāntakau
||2||साधु पृष्टं त्वया व्यास सर्वं ते कथयेऽधुना ।
चक्रतुस्तावनुष्ठानं देवान्तकनरान्तकौ
pitraurājñāṃ gṛhītvaiva jagmaturgahanaṃ vanam |
na sañcāro yatra vāyornānādrumalatākulam
||3||पित्रौराज्ञां गृहीत्वैव जग्मतुर्गहनं वनम् ।
न सञ्चारो यत्र वायोर्नानाद्रुमलताकुलम्
vāpīkāsārasahitaṃ puṣpapallava śobhitam |
viśālagavharagirinānāprastaraśāli ca
||4||वापीकासारसहितं पुष्पपल्लव शोभितम् ।
विशालगव्हरगिरिनानाप्रस्तरशालि च
tatra sthitāvubhāvetau prārabhetāṃ mahattapaḥ |
ekāṅguṣṭhe sthitau caubhau tatra tau sthiracetasā
||5||तत्र स्थितावुभावेतौ प्रारभेतां महत्तपः ।
एकाङ्गुष्ठे स्थितौ चौभौ तत्र तौ स्थिरचेतसा
japantau nāradaproktāṃ vidyāṃ pañcākṣarīṃ śubhām |
dhyāyantau śaṅkaraṃ devaṃ sahasraparivatsarān
||6||जपन्तौ नारदप्रोक्तां विद्यां पञ्चाक्षरीं शुभाम् ।
ध्यायन्तौ शङ्करं देवं सहस्रपरिवत्सरान्
nirāhārau vāyubhakṣau śaradāṃ dvisahasrakam |
sahasravarṣaṃ patrāṇi pakvāni jakṣatuśca tau
||7||निराहारौ वायुभक्षौ शरदां द्विसहस्रकम् ।
सहस्रवर्षं पत्राणि पक्वानि जक्षतुश्च तौ
evaṃ daśasahasrāṇi varṣāṇi japatoryayuḥ |
vivṛddhe bhūritapasi tataśca tejasā tayoḥ
||8||एवं दशसहस्राणि वर्षाणि जपतोर्ययुः ।
विवृद्धे भूरितपसि ततश्च तेजसा तयोः
sūryo'bhūnmandakiraṇo bhasmoddhūlita dehayoḥ |
vyāghrājine cākṣamāle bibhratogajacarmaṇī
||9||सूर्योऽभून्मन्दकिरणो भस्मोद्धूलित देहयोः ।
व्याघ्राजिने चाक्षमाले बिभ्रतोगजचर्मणी
pupūjaturuṣaḥkāle śambhuṃ kusumapallavaiḥ |
tasmiṃstapovane tāta tayoradbhutatejasā
||10||पुपूजतुरुषःकाले शम्भुं कुसुमपल्लवैः ।
तस्मिंस्तपोवने तात तयोरद्भुततेजसा
jātivairāḥ sunirvairā āsan siṃhagajādayaḥ |
evaṃ tattapasā tuṣṭa pañcavaktrastrilocanaḥ
||11||जातिवैराः सुनिर्वैरा आसन् सिंहगजादयः ।
एवं तत्तपसा तुष्ट पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः
daśabāhūrapaṇāṅgo vyāghrebhacarmaśūlavān |
bibhracchirasi gaṅgāṃ ca ḍamaruṃ dakṣiṇe kare
||12||दशबाहूरपणाङ्गो व्याघ्रेभचर्मशूलवान् ।
बिभ्रच्छिरसि गङ्गां च डमरुं दक्षिणे करे
phaṇihārasamāyukto ruṇḍamālālasadgalaḥ |
vṛṣāruḍho nīlakaṇṭhaḥ prabhayā bhāsitāmbaraḥ
||13||फणिहारसमायुक्तो रुण्डमालालसद्गलः ।
वृषारुढो नीलकण्ठः प्रभया भासिताम्बरः
nānālaṅkārasaṃyuktaḥ śvetāṅgaścandraśekharaḥ |
dṛṣṭvā tau tādṛśaṃ devaṃ harṣamāpaturuttamam
||14||नानालङ्कारसंयुक्तः श्वेताङ्गश्चन्द्रशेखरः ।
दृष्ट्वा तौ तादृशं देवं हर्षमापतुरुत्तमम्
nanartaturubhau paścāt sāṣṭāṅgaṃ praṇipetatuḥ |
baddhāñjalipuṭau tau taṃ devadevaṃ samūcatuḥ
||15||ननर्ततुरुभौ पश्चात् साष्टाङ्गं प्रणिपेततुः ।
बद्धाञ्जलिपुटौ तौ तं देवदेवं समूचतुः
dhanyau nau pitarau devajanuṣī nayane tapaḥ |
dhanyaṃ kulaṃ ca dehau ca yato dṛṣṭo maheśvaraḥ
||16||धन्यौ नौ पितरौ देवजनुषी नयने तपः ।
धन्यं कुलं च देहौ च यतो दृष्टो महेश्वरः
vedāntā'gocaro'gamyo vāco yasmādupāvṛttāḥ |
āgamaḥ kuṇṭhito yatra ṣaṭśāstrāṇyatha mānasam
||17||वेदान्ताऽगोचरोऽगम्यो वाचो यस्मादुपावृत्ताः ।
आगमः कुण्ठितो यत्र षट्शास्त्राण्यथ मानसम्
sahasravadanaḥ stotuṃ na kṣamaḥ sanakādayaḥ |
na śaktāḥ sarvajagataḥ kartā pātā'pahārakaḥ
||18||सहस्रवदनः स्तोतुं न क्षमः सनकादयः ।
न शक्ताः सर्वजगतः कर्ता पाताऽपहारकः
raṅkaṃ karoti rājānaṃ rājānaṃ raṅkameva ca |
sarpaṃ karoti valayaṃ valayaṃ sarpameva ca |
mṛtaṃ karoti jīvantaṃ mṛtamevaca
||19||रङ्कं करोति राजानं राजानं रङ्कमेव च ।
सर्पं करोति वलयं वलयं सर्पमेव च ।
मृतं करोति जीवन्तं मृतमेवच
adhanaṃ yo dhanāḍhyaṃ ca dhanāḍhyamadhanaṃ tathā |
śrutvaivaṃ sa tayorvāṇīṃ provāca ca umāpatiḥ
||20||अधनं यो धनाढ्यं च धनाढ्यमधनं तथा ।
श्रुत्वैवं स तयोर्वाणीं प्रोवाच च उमापतिः
sādhu sādhu śrutaṃ vākyāmṛtaṃ vāṃ samudā mayā |
tapasā parituṣṭo vāṃ vṛṣārūḍhaḥ sahomayā
||21||साधु साधु श्रुतं वाक्यामृतं वां समुदा मया ।
तपसा परितुष्टो वां वृषारूढः सहोमया
āgato dhyānaniṣṭhābhyāṃ yācetāṃ vāñchitān varān |
ka uvāca |
andhakāreridaṃ vākyaṃ śrutvā tau procatustadā
||22||आगतो ध्याननिष्ठाभ्यां याचेतां वाञ्छितान् वरान् ।
क उवाच ।
अन्धकारेरिदं वाक्यं श्रुत्वा तौ प्रोचतुस्तदा
harṣagadgadayā vācā devāntakanarāntakau |
yadi tuṣṭo'si deveśa sarveśa jagadīśvaraḥ
||23||हर्षगद्गदया वाचा देवान्तकनरान्तकौ ।
यदि तुष्टोऽसि देवेश सर्वेश जगदीश्वरः
yadi tvayā varā deyā yadyanugrāhyatā ca nau |
tadā devamanuṣyendrayakṣarakṣaḥ piśācataḥ
||24||यदि त्वया वरा देया यद्यनुग्राह्यता च नौ ।
तदा देवमनुष्येन्द्रयक्षरक्षः पिशाचतः
mānavoragagandharvāpsaraḥ kinnarato'pi ca |
sarvaśastrāstrayorvavanyagrāmyapaśvādito'pi ca
||25||मानवोरगगन्धर्वाप्सरः किन्नरतोऽपि च ।
सर्वशस्त्रास्त्रयोर्ववन्यग्राम्यपश्वादितोऽपि च
grahanakṣatra bhūtebhyo dānavāsurato'pi ca |
na divā na ca rātrau vā kṛmikīṭādito'pi vā
||26||ग्रहनक्षत्र भूतेभ्यो दानवासुरतोऽपि च ।
न दिवा न च रात्रौ वा कृमिकीटादितोऽपि वा
mṛtyuḥ kadāpi nau syātte prasādājjagadīśvara |
trailokyarājyaṃ nau yaccha bhaktiṃ te caraṇe'pi ca
||27||मृत्युः कदापि नौ स्यात्ते प्रसादाज्जगदीश्वर ।
त्रैलोक्यराज्यं नौ यच्छ भक्तिं ते चरणेऽपि च
ka uvāca
tau jagāda tataḥ śūlī prasannastapasā tayoḥ |
samākarṇya varān sarvān nijabhaktāmarāṅghripaḥ (bhaktayorvṛṣabhadhvajaḥ)
||28||तौ जगाद ततः शूली प्रसन्नस्तपसा तयोः ।
समाकर्ण्य वरान् सर्वान् निजभक्तामराङ्घ्रिपः (भक्तयोर्वृषभध्वजः)
śiva uvāca
yadyadvāṃvāñchitaṃ sarvatattathā na tadanyathā |
abhayaṃ sarvato'mṛtyustrailokye rājyameva ca
||29||यद्यद्वांवाञ्छितं सर्वतत्तथा न तदन्यथा ।
अभयं सर्वतोऽमृत्युस्त्रैलोक्ये राज्यमेव च
lapsyatho lapsyate cāpi bhavadbhyāmantako bhayam |
tayoḥ śīrṣṇoradhācchambhurabhayaṃ karapaṅkajam
||30||लप्स्यथो लप्स्यते चापि भवद्भ्यामन्तको भयम् ।
तयोः शीर्ष्णोरधाच्छम्भुरभयं करपङ्कजम्
evaṃ prāpyepsitān kāmānantardhānaṃ yayau śivaḥ |
tāvanujñāṃ tato gṛhya tasminnantarhite gṛham
||31||एवं प्राप्येप्सितान् कामानन्तर्धानं ययौ शिवः ।
तावनुज्ञां ततो गृह्य तस्मिन्नन्तर्हिते गृहम्
īyatustaṃ parikramya praṇamya ca prapūjya ca |
harṣeṇa pitarau dṛṣṭvā nematurbhṛśaharṣitau
||32||ईयतुस्तं परिक्रम्य प्रणम्य च प्रपूज्य च ।
हर्षेण पितरौ दृष्ट्वा नेमतुर्भृशहर्षितौ
āliṅgya pitarau tau tu nijavṛttāntamūcatuḥ
āghrāya mastakaṃ prāha pitā tau tanayau mudā
||33||आघ्राय मस्तकं प्राह पिता तौ तनयौ मुदा
yuvayoḥ suvaraprāptyā darśanācchaṅkarasya ca |
pāvitaṃ janma ca kulamarjitaṃ sumahadyaśaḥ
||34||युवयोः सुवरप्राप्त्या दर्शनाच्छङ्करस्य च ।
पावितं जन्म च कुलमर्जितं सुमहद्यशः
śrutvodantaṃ śītalāni jātānyaṅgāni me sutau |
jātā cāmṛtapānasya parā tṛptirna saṃśayaḥ
||35||श्रुत्वोदन्तं शीतलानि जातान्यङ्गानि मे सुतौ ।
जाता चामृतपानस्य परा तृप्तिर्न संशयः
mātrābhyaktau bubhujatustato'nnaṃ vividhaṃ śubham |
pitrāsamaṃ brāhmaṇaiśca vedaśāstraviśāradaiḥ
||36||मात्राभ्यक्तौ बुभुजतुस्ततोऽन्नं विविधं शुभम् ।
पित्रासमं ब्राह्मणैश्च वेदशास्त्रविशारदैः
tataḥ sā pūjayāmāsa nānālaṅkārabhūṣaṇaiḥ |
tau putrau brāhmaṇāṃścaiva tebhyo gṛhyaśiṣo bahu |
visasarja praṇamyaitān vyatīyaturubhau niśām
||37||ततः सा पूजयामास नानालङ्कारभूषणैः ।
तौ पुत्रौ ब्राह्मणांश्चैव तेभ्यो गृह्यशिषो बहु ।
विससर्ज प्रणम्यैतान् व्यतीयतुरुभौ निशाम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe devāntakanarāntakavaraprāptivarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||
āditaḥ ślokānāṃ samaṣṭyaṅṅāḥ = 4148 + 37 = 4185