bālacarite dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
aparasmin dine rājā prātaḥsnānakṛtodyamaḥ |
paurāḥ sarve vitarkyaivaṃ nāyaṃ devo na mānuṣaḥ
||1||अपरस्मिन् दिने राजा प्रातःस्नानकृतोद्यमः ।
पौराः सर्वे वितर्क्यैवं नायं देवो न मानुषः
na devaścet kathaṃ pañca mahānto devadurdharāḥ |
ajeyāḥ śakraharibhirhatā daityā mahābalāḥ
||2||न देवश्चेत् कथं पञ्च महान्तो देवदुर्धराः ।
अजेयाः शक्रहरिभिर्हता दैत्या महाबलाः
deva eva bhaved bālamadhye'yaṃ krīḍate laghu |
iti tarkya tatastāvadāgatā rājadarśanam
||3||देव एव भवेद् बालमध्येऽयं क्रीडते लघु ।
इति तर्क्य ततस्तावदागता राजदर्शनम्
rājā'pi bhadramagamaduvāca sakalān prati |
nirūpayantu yatkāryaṃ tad vaḥ siddhiṃ prayāsyati
||4||राजाऽपि भद्रमगमदुवाच सकलान् प्रति ।
निरूपयन्तु यत्कार्यं तद् वः सिद्धिं प्रयास्यति
kimarthaṃ prātareveha paurā yūyaṃ samāgatāḥ |
ta ūcurna rahasyaṃ yat svābhipretamṛte vacaḥ
||5||किमर्थं प्रातरेवेह पौरा यूयं समागताः ।
त ऊचुर्न रहस्यं यत् स्वाभिप्रेतमृते वचः
tvayā'yaṃ hi samānīto muniputro vināyakaḥ |
nāsya dāsyamabhūnno hi kiñcit kvāpi kadācana
||6||त्वयाऽयं हि समानीतो मुनिपुत्रो विनायकः ।
नास्य दास्यमभून्नो हि किञ्चित् क्वापि कदाचन
tvayā tu pūjito'nekavāraṃ svaśaraṇe sthitaḥ |
yad yat tava gṛhe yāti tat tannaḥ preṣayasyaho
||7||त्वया तु पूजितोऽनेकवारं स्वशरणे स्थितः ।
यद् यत् तव गृहे याति तत् तन्नः प्रेषयस्यहो
ayaṃ tu na kathaṃ rājan preṣito nu vināyakaḥ |
rājovāca |
samyaguktaṃ yatra janā vibhajya bhujyate tu yat
||8||अयं तु न कथं राजन् प्रेषितो नु विनायकः ।
राजोवाच ।
सम्यगुक्तं यत्र जना विभज्य भुज्यते तु यत्
amṛtaṃ yāti ca viṣaṃ viṣamanyad bhavettu tat |
asminyasya bhaved bhaktirdeve vā mānuṣe'pi vā
||9||अमृतं याति च विषं विषमन्यद् भवेत्तु तत् ।
अस्मिन्यस्य भवेद् भक्तिर्देवे वा मानुषेऽपि वा
sa enaṃ svagṛhe nītvā pūjayed bhojayedapi |
janāstu trividhāḥ paurā rajaḥsattvatamo guṇaiḥ
||10||स एनं स्वगृहे नीत्वा पूजयेद् भोजयेदपि ।
जनास्तु त्रिविधाः पौरा रजःसत्त्वतमो गुणैः
parīkṣante'narā duṣṭāḥ puṇyavanto bhajantyapi |
kecidenaṃ vinindanti praśaṃsanti ca kecana
||11||परीक्षन्तेऽनरा दुष्टाः पुण्यवन्तो भजन्त्यपि ।
केचिदेनं विनिन्दन्ति प्रशंसन्ति च केचन
yasya svabhāvo yādṛk syāt tathā vartate naraḥ |
na jahāti ghṛṣyamāṇaścandanaḥ svasugandhitām
||12||यस्य स्वभावो यादृक् स्यात् तथा वर्तते नरः ।
न जहाति घृष्यमाणश्चन्दनः स्वसुगन्धिताम्
kasturīkardamayutaḥ palāṇḍurvā nijaṃ guṇam |
bhavatāṃ yadi bhaktiścedananyā'sminsute muneḥ
||13||कस्तुरीकर्दमयुतः पलाण्डुर्वा निजं गुणम् ।
भवतां यदि भक्तिश्चेदनन्याऽस्मिन्सुते मुनेः
nīyatāṃ pūjayantvāśu bhojanāya priyāya ca |
parīkṣārthaṃ na neyo'sau janako jananī mama
||14||नीयतां पूजयन्त्वाशु भोजनाय प्रियाय च ।
परीक्षार्थं न नेयोऽसौ जनको जननी मम
mayā kathaṃ narā vācyā nītvainaṃ pūjayantviti |
asya śaktiṃ dṛḍhāṃ dṛṣṭvā mama bhaktirviśiṣyate
||15||मया कथं नरा वाच्या नीत्वैनं पूजयन्त्विति ।
अस्य शक्तिं दृढां दृष्ट्वा मम भक्तिर्विशिष्यते
nāyaṃ cenmatpurī kvatyā kṛto yūyaṃ kva cāpyaham |
iti rājavacaḥ śrutvā punarūcuśca nāgarāḥ
||16||नायं चेन्मत्पुरी क्वत्या कृतो यूयं क्व चाप्यहम् ।
इति राजवचः श्रुत्वा पुनरूचुश्च नागराः
yathā vadasi kalyāṇa tattathā na tadanyathā |
asmākaṃ kāryasiddhiryā tāṃ kuruṣva janādhipa
||17||यथा वदसि कल्याण तत्तथा न तदन्यथा ।
अस्माकं कार्यसिद्धिर्या तां कुरुष्व जनाधिप
nītvemaṃ svagṛhe bālaṃ pūjayāmo yathārhataḥ |
etasminnantare bālo'vadat tān sadasi sthitān
||18||नीत्वेमं स्वगृहे बालं पूजयामो यथार्हतः ।
एतस्मिन्नन्तरे बालोऽवदत् तान् सदसि स्थितान्
jānannantargataṃ teṣāṃ sarvasākṣī jagadguruḥ |
vināyaka uvāca |
kimarthaṃ māṃ prārthayanto bhavanto'timahattarāḥ
||19||जानन्नन्तर्गतं तेषां सर्वसाक्षी जगद्गुरुः ।
विनायक उवाच ।
किमर्थं मां प्रार्थयन्तो भवन्तोऽतिमहत्तराः
ahaṃ bālo munisuto matpūjanaphalaṃ nu kim |
bhaviṣyati na jāne'haṃ bhavatāṃ vyayakāriṇām
||20||अहं बालो मुनिसुतो मत्पूजनफलं नु किम् ।
भविष्यति न जानेऽहं भवतां व्ययकारिणाम्
vivāho vratabandho vā yajño vā'nyo mahotsavaḥ |
tadā bhavadgṛhaṃ yāsye havyaṃ kavyaṃ yadā bhavet
||21||विवाहो व्रतबन्धो वा यज्ञो वाऽन्यो महोत्सवः ।
तदा भवद्गृहं यास्ये हव्यं कव्यं यदा भवेत्
asaṅkhyātā bhavanto hi kathameko gṛhaṃ vraje |
vakeśinīṃ kimarthaṃ vā gāṃ dhokṣyatha bhavadvidhāḥ
||22||असङ्ख्याता भवन्तो हि कथमेको गृहं व्रजे ।
वकेशिनीं किमर्थं वा गां धोक्ष्यथ भवद्विधाः
vāñchitārthī kathaṃ yācet tyaktvā kalpadrumaṃ drumam |
anyat kṣudraṃ vāñchitaṃ vā tadvad yūyaṃ samutsukāḥ
||23||वाञ्छितार्थी कथं याचेत् त्यक्त्वा कल्पद्रुमं द्रुमम् ।
अन्यत् क्षुद्रं वाञ्छितं वा तद्वद् यूयं समुत्सुकाः
ka uvāca
vināyaka vacaḥ śrutvā śreṇīmukhyā jaguḥ punaḥ |
asminvivāhe sampanne na sthāsyati kṣaṇaṃ bhavān
||24||विनायक वचः श्रुत्वा श्रेणीमुख्या जगुः पुनः ।
अस्मिन्विवाहे सम्पन्ने न स्थास्यति क्षणं भवान्
rājñaḥ prasādād dṛṣṭo'si bhaktiṃ na saphalīkurū |
avāptakāmasya ca te sṛṣṭi sthityantakāriṇaḥ
||25||राज्ञः प्रसादाद् दृष्टोऽसि भक्तिं न सफलीकुरू ।
अवाप्तकामस्य च ते सृष्टि स्थित्यन्तकारिणः
sarvāntaryāmiṇaḥ sarvacittavṛttīrvijānataḥ |
kartuṃ vāpyanyathākartumakartuṃ vā kṣamasya ha
||26||सर्वान्तर्यामिणः सर्वचित्तवृत्तीर्विजानतः ।
कर्तुं वाप्यन्यथाकर्तुमकर्तुं वा क्षमस्य ह
cidānandasya naivā'sti pūjābhirnaḥ prayojanam |
bhaktipriyo deva iti nigamaṃ na vṛthā kurū
||27||चिदानन्दस्य नैवाऽस्ति पूजाभिर्नः प्रयोजनम् ।
भक्तिप्रियो देव इति निगमं न वृथा कुरू
niśamyeti vacasteṣāṃ tānūce'tha vināyakaḥ |
evaṃ cedbhavatāṃ bhaktistadā yāsye nṛpājñayā
||28||निशम्येति वचस्तेषां तानूचेऽथ विनायकः ।
एवं चेद्भवतां भक्तिस्तदा यास्ये नृपाज्ञया
evamākarṇya tadvākyaṃ sarve'pi svagṛhān yayuḥ |
maṇḍapān vidadhuḥ kecit kecidvastragṛhāṇi ca
||29||एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं सर्वेऽपि स्वगृहान् ययुः ।
मण्डपान् विदधुः केचित् केचिद्वस्त्रगृहाणि च
toraṇān vidadhurbhaktyā''darśaśobhādbhutāni ca |
bhājanāni mahārhāṇi sugandhacandanāni ca
||30||तोरणान् विदधुर्भक्त्याऽऽदर्शशोभाद्भुतानि च ।
भाजनानि महार्हाणि सुगन्धचन्दनानि च
dravyāṇi ca sugandhīni mṛganābhibhavāni ca |
phalāni ca vicitrāṇi vāsāṃsyābharaṇāni ca
||31||द्रव्याणि च सुगन्धीनि मृगनाभिभवानि च ।
फलानि च विचित्राणि वासांस्याभरणानि च
pakvānnāni vicitrāṇi pañcāmṛtayutāni ca |
sthāpitā mūrtayo nānāmuktāmālāvibhūṣitāḥ
||32||पक्वान्नानि विचित्राणि पञ्चामृतयुतानि च ।
स्थापिता मूर्तयो नानामुक्तामालाविभूषिताः
evaṃ gṛhe gṛhe sarve sāmagrīṃ cakrurutsukāḥ |
eko'bhūnnagaraprānte brāhmaṇo vedaśāstravit
||33||एवं गृहे गृहे सर्वे सामग्रीं चक्रुरुत्सुकाः ।
एकोऽभून्नगरप्रान्ते ब्राह्मणो वेदशास्त्रवित्
śuklanāmnā śuklavṛttiḥ śānto dāntaḥ kṣamānvitaḥ |
śrautasmārtakarmanidhirbrahmaniṣṭho'tithipriyaḥ
||34||शुक्लनाम्ना शुक्लवृत्तिः शान्तो दान्तः क्षमान्वितः ।
श्रौतस्मार्तकर्मनिधिर्ब्रह्मनिष्ठोऽतिथिप्रियः
yasya patnī mahābhāgā vidrumā nāma nāmataḥ |
nispṛhā jñānasampannā sarvāvayavasundarā
||35||यस्य पत्नी महाभागा विद्रुमा नाम नामतः ।
निस्पृहा ज्ञानसम्पन्ना सर्वावयवसुन्दरा
daridrā jñānaniṣṭhā sā patiprāṇā pativratā |
tasyā gṛhagataṃ dṛśyaṃ nabhastārāṅkitaṃ sphuṭam
||36||दरिद्रा ज्ञाननिष्ठा सा पतिप्राणा पतिव्रता ।
तस्या गृहगतं दृश्यं नभस्ताराङ्कितं स्फुटम्
na svarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ bhājanaṃ rītijaṃ na ca |
gaurā valkalasaṃvītā tejojvālā suśobhanā
||37||न स्वर्णं राजतं ताम्रं भाजनं रीतिजं न च ।
गौरा वल्कलसंवीता तेजोज्वाला सुशोभना
yadaṅgatejasā vyāptaṃ dṛśyamānaṃ na dṛśyate |
tena vṛttena tuṣṭā sā gṛhaśobhāvidhāyinī
||38||यदङ्गतेजसा व्याप्तं दृश्यमानं न दृश्यते ।
तेन वृत्तेन तुष्टा सा गृहशोभाविधायिनी
tasyāstoṣeṇa tuṣṭo'bhūd vinayena ca sevayā |
svasthaḥsthito jñānaniṣṭhastiṣṭhatyakṛtabhojanaḥ
||39||तस्यास्तोषेण तुष्टोऽभूद् विनयेन च सेवया ।
स्वस्थःस्थितो ज्ञाननिष्ठस्तिष्ठत्यकृतभोजनः
kadācid bhikṣituṃ yāto vāritastu gṛhegṛhe |
mahotsavaṃ prakurvadbhirvināyakakṛte janaiḥ
||40||कदाचिद् भिक्षितुं यातो वारितस्तु गृहेगृहे ।
महोत्सवं प्रकुर्वद्भिर्विनायककृते जनैः
yallabdhaṃ tena tuṣṭo'sau bhāryāmetyā'bravīdidam |
śrūyatāṃ patni nagare vārito'haṃ gṛhegṛhe
||41||यल्लब्धं तेन तुष्टोऽसौ भार्यामेत्याऽब्रवीदिदम् ।
श्रूयतां पत्नि नगरे वारितोऽहं गृहेगृहे
āyāsyati pratigṛhaṃ pūjārthaṃ sa vināyakaḥ |
yo'vatīrṇo manigṛhaṃ bhūbhāra haraṇodyataḥ
||42||आयास्यति प्रतिगृहं पूजार्थं स विनायकः ।
योऽवतीर्णो मनिगृहं भूभार हरणोद्यतः
āyāsyati gṛhaṃ cet sa pūjārthe yatnamācara |
sā'bravīn mahatīṃ pūjāṃ tyaktvā'nnaṃ vividhantathā
||43||आयास्यति गृहं चेत् स पूजार्थे यत्नमाचर ।
साऽब्रवीन् महतीं पूजां त्यक्त्वाऽन्नं विविधन्तथा
bhavatāṃ so'kiñcanānāṃ kathaṃ vā gṛhameṣyati |
gandhapuṣpaṃ paryuṣitaṃ pakvaṃ kandaphalaṃ mune
||44||भवतां सोऽकिञ्चनानां कथं वा गृहमेष्यति ।
गन्धपुष्पं पर्युषितं पक्वं कन्दफलं मुने
bhaviṣyati kṛtaṃ samyagasamyak svalpamapyaho |
kiṃ vā prayojanaṃ tasya gṛheṇa bhavatāṃ prabho
||45||भविष्यति कृतं सम्यगसम्यक् स्वल्पमप्यहो ।
किं वा प्रयोजनं तस्य गृहेण भवतां प्रभो
iti priyāvacaḥ śrutvā punarūce muniḥ priyām |
sa māṃ bhaktaṃ vijānāti dīnānātha prabhuḥ prabhuḥ
||46||इति प्रियावचः श्रुत्वा पुनरूचे मुनिः प्रियाम् ।
स मां भक्तं विजानाति दीनानाथ प्रभुः प्रभुः
bhaktipri'yosti devo'yaṃ na lobhavaśago vibhuḥ |
arṇasā ca palāśena puṣpeṇa prīyate hi saḥ
||47||भक्तिप्रिऽयोस्ति देवोऽयं न लोभवशगो विभुः ।
अर्णसा च पलाशेन पुष्पेण प्रीयते हि सः
suvarṇānicayairvāpi na hi dambhāt samarpitaiḥ |
ityākarṇya vacastasya vidrumā punarabravīt
||48||सुवर्णानिचयैर्वापि न हि दम्भात् समर्पितैः ।
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विद्रुमा पुनरब्रवीत्
evaṃ cet tarhi yat siddhaṃ tadetasmai nivedyatām |
tato'ṣṭādaśadhānyānāṃ kṛtvā piṣṭaṃ papāca sā
||49||एवं चेत् तर्हि यत् सिद्धं तदेतस्मै निवेद्यताम् ।
ततोऽष्टादशधान्यानां कृत्वा पिष्टं पपाच सा
odanaśca kṛto jīrṇatandulānāṃ jalādhikaḥ |
muṣṭipiṣṭaṃ parṇapuṭe paktvā bhuṅkte dinedine
||50||ओदनश्च कृतो जीर्णतन्दुलानां जलाधिकः ।
मुष्टिपिष्टं पर्णपुटे पक्त्वा भुङ्क्ते दिनेदिने
tattena diyamānena dravyeṇa cailamānayat |
gandhākṣataṃ ca puṣpāṇi dhūpaṃ dīpaṃ mahārtike
||51||तत्तेन दियमानेन द्रव्येण चैलमानयत् ।
गन्धाक्षतं च पुष्पाणि धूपं दीपं महार्तिके
vanyaṃ phalaṃ valkalaṃ ca sthāpayāmāsa caikataḥ |
śuṣkāmalakakhaṇḍāni mukhavāsārthameva ca
||52||वन्यं फलं वल्कलं च स्थापयामास चैकतः ।
शुष्कामलकखण्डानि मुखवासार्थमेव च
prasārya darbhanicayaṃ susikte svāṅgaṇe dhvajam |
cakāra kaśipū nāsau dhyānaniṣṭho'bhavan muniḥ
||53||प्रसार्य दर्भनिचयं सुसिक्ते स्वाङ्गणे ध्वजम् ।
चकार कशिपू नासौ ध्याननिष्ठोऽभवन् मुनिः
(cakārakaśipuñcāsau?) naivedyaṃ vaiśvadevaṃ ca kṛtvā pūrvaṃ prayatnataḥ
||54||(चकारकशिपुञ्चासौ?) नैवेद्यं वैश्वदेवं च कृत्वा पूर्वं प्रयत्नतः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite vidrumāśuklaniṣṭhagaṇeśabhaktinirupaṇaṃ nāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 22 ||