bhagāsuravadho nāma śatatamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
anekarūpavān devo mayūreśo'khileśvaraḥ |
atisundaradehaḥ sannāgakanyābhirāhṛtaḥ
||1||अनेकरूपवान् देवो मयूरेशोऽखिलेश्वरः ।
अतिसुन्दरदेहः सन्नागकन्याभिराहृतः
gṛhaṃ svakīyaṃ krīḍārthaṃ pūjito bahuvistarāt |
sugandhatailodvartanaiḥ snāpyoṣṇairapi taṃ jalaiḥ
||2||गृहं स्वकीयं क्रीडार्थं पूजितो बहुविस्तरात् ।
सुगन्धतैलोद्वर्तनैः स्नाप्योष्णैरपि तं जलैः
divyavastrairalaṅkāraiścandanairapi pūjya ca |
dhūpadīpaiśca naivedyaiḥ phalatāmbulakāñcanaiḥ
||3||दिव्यवस्त्रैरलङ्कारैश्चन्दनैरपि पूज्य च ।
धूपदीपैश्च नैवेद्यैः फलताम्बुलकाञ्चनैः
ūcuḥ karapuṭaṃ baddhvā vayaṃ dhanyatamā vibho |
yad dṛṣṭante padaṃ deva brahmādyairapi kāṅkṣitam
||4||ऊचुः करपुटं बद्ध्वा वयं धन्यतमा विभो ।
यद् दृष्टन्ते पदं देव ब्रह्माद्यैरपि काङ्क्षितम्
nāgaloko dhanyatamo jīvitaṃ naḥ sujīvitam |
ānandahṛdamagnaṃ no mānasaṃ tāpamatyajat
||5||नागलोको धन्यतमो जीवितं नः सुजीवितम् ।
आनन्दहृदमग्नं नो मानसं तापमत्यजत्
yadyatte īpsitaṃ deva tattadatrāpi gṛhyatām |
atra sthitvā kati dinaṃ paścāttvaṃ gantumarhasi
||6||यद्यत्ते ईप्सितं देव तत्तदत्रापि गृह्यताम् ।
अत्र स्थित्वा कति दिनं पश्चात्त्वं गन्तुमर्हसि
mayūreśa uvāca
vāñcchitaṃ vo vidhāsye'haṃ girijā māṃ pratīkṣate |
madviyogena taptā sā na bhakṣayati kiñcana
||7||वाञ्च्छितं वो विधास्येऽहं गिरिजा मां प्रतीक्षते ।
मद्वियोगेन तप्ता सा न भक्षयति किञ्चन
yūyaṃ kasyātmajāstasya darśanaṃ ced bhavenmama |
ka uvāca |
tata ūcurnāgakanyā vāsukeḥ putrikā vayam
||8||यूयं कस्यात्मजास्तस्य दर्शनं चेद् भवेन्मम ।
क उवाच ।
तत ऊचुर्नागकन्या वासुकेः पुत्रिका वयम्
brahmādyā munayo devā yānti yasya gṛhaṃ sadā |
yasya viṣabhavā jvālā dahat tribhuvanaṃ vibho
||9||ब्रह्माद्या मुनयो देवा यान्ति यस्य गृहं सदा ।
यस्य विषभवा ज्वाला दहत् त्रिभुवनं विभो
ka uvāca
ityuktvā taṃ puraskṛtya pitaraṃ prāpuraṅganāḥ |
ratnasiṃhāsane dīpte tiṣṭhantaṃ pannagairyutam
||10||इत्युक्त्वा तं पुरस्कृत्य पितरं प्रापुरङ्गनाः ।
रत्नसिंहासने दीप्ते तिष्ठन्तं पन्नगैर्युतम्
sūryakoṭinibhaṃ ratnamālayā śobhitaṃ tadā |
mūrdhastharatnakiraṇairbhāsayantaṃ diśo'khilāḥ |
taṃ dṛṣṭvā vāsukiṃ devo garvitaṃ balavattaram
||11||सूर्यकोटिनिभं रत्नमालया शोभितं तदा ।
मूर्धस्थरत्नकिरणैर्भासयन्तं दिशोऽखिलाः ।
तं दृष्ट्वा वासुकिं देवो गर्वितं बलवत्तरम्
uḍḍīya tatphaṇāsaṃsthaṃ maṇiṃ jagrāha satvaram |
yena pātālavivare nāndhakāro'bhavatkila
||12||उड्डीय तत्फणासंस्थं मणिं जग्राह सत्वरम् ।
येन पातालविवरे नान्धकारोऽभवत्किल
āndolayāmāsa śiraḥ kampayan saptaparvatān |
udadhīn saptasvargāṃśca pātālāni rasātalam
||13||आन्दोलयामास शिरः कम्पयन् सप्तपर्वतान् ।
उदधीन् सप्तस्वर्गांश्च पातालानि रसातलम्
hastenaikena taṃ gṛhya mayūreśaḥ svalīlayā |
vāsukiṃ nijakaṇṭhe taṃ babandha sarpabhūṣaṇaḥ
||14||हस्तेनैकेन तं गृह्य मयूरेशः स्वलीलया ।
वासुकिं निजकण्ठे तं बबन्ध सर्पभूषणः
vikhyātaḥ svargaloke'bhūjjagarjānandato vibhuḥ |
tadgarjitaṃ samākarṇya cukṣubhe bhuvanatrayama
||15||विख्यातः स्वर्गलोकेऽभूज्जगर्जानन्दतो विभुः ।
तद्गर्जितं समाकर्ण्य चुक्षुभे भुवनत्रयम
tataḥ sarpagaṇāḥ śeṣaṃ nītuṃ vāsukimabruvan |
sa ca krodhasamāviṣṭo vistārya nikhilānphaṇān
||16||ततः सर्पगणाः शेषं नीतुं वासुकिमब्रुवन् ।
स च क्रोधसमाविष्टो विस्तार्य निखिलान्फणान्
viṣāgnimutsṛjandagdhuṃ trailokyamupacakrame |
uvāca kaḥ kṣamo jetuṃ mama bandhuṃ tu vāsukim
||17||विषाग्निमुत्सृजन्दग्धुं त्रैलोक्यमुपचक्रमे ।
उवाच कः क्षमो जेतुं मम बन्धुं तु वासुकिम्
āveśena yayau roṣād dāvānala iva jvalan |
śīghraṃ yāto mayūreśaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt
||18||आवेशेन ययौ रोषाद् दावानल इव ज्वलन् ।
शीघ्रं यातो मयूरेशं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
tato nāgakulānyāśu taṃ śeṣamanvayustadā |
tataḥ pannagavṛndaṃ taṃ dṛṣṭvā devo vyatiṣṭhata
||19||ततो नागकुलान्याशु तं शेषमन्वयुस्तदा ।
ततः पन्नगवृन्दं तं दृष्ट्वा देवो व्यतिष्ठत
śikhaṇḍimastake hastaṃ nyadhād yuddhāya pannagaiḥ |
sa yayau taṃ namaskṛtya grasanniva mahādbhutaḥ
||20||शिखण्डिमस्तके हस्तं न्यधाद् युद्धाय पन्नगैः ।
स ययौ तं नमस्कृत्य ग्रसन्निव महाद्भुतः
dudhāva pakṣau tadvātād bhrāmayan bhujagottamān |
kām̐ścit sa bhakṣayāmāsa cucūrṇa cāparānapi
||21||दुधाव पक्षौ तद्वाताद् भ्रामयन् भुजगोत्तमान् ।
काँश्चित् स भक्षयामास चुचूर्ण चापरानपि
mārayāmāsa kāṃścitsa bhujagānbalavattarān |
nirīkṣya taṃ mṛtāḥ kecit pannagā bhayavivhalāḥ
||22||मारयामास कांश्चित्स भुजगान्बलवत्तरान् ।
निरीक्ष्य तं मृताः केचित् पन्नगा भयविव्हलाः
dṛṣṭvā parākrama tasya śeṣaḥ śvāsamapāsṛjat |
śikhaṇḍī patitastena mūrchito dharaṇītale
||23||दृष्ट्वा पराक्रम तस्य शेषः श्वासमपासृजत् ।
शिखण्डी पतितस्तेन मूर्छितो धरणीतले
mayūreśaṃ tataḥ śeṣo yayau krodhād dahanniva |
trailokyaṃ viṣavanhisthaṃ samālokya guṇeśvaraḥ
||24||मयूरेशं ततः शेषो ययौ क्रोधाद् दहन्निव ।
त्रैलोक्यं विषवन्हिस्थं समालोक्य गुणेश्वरः
virāṭrūpaṃ samāsthāya ruroha tatphaṇopari |
uḍḍīya bālabhāvena garjanmegha ivāparaḥ
||25||विराट्रूपं समास्थाय रुरोह तत्फणोपरि ।
उड्डीय बालभावेन गर्जन्मेघ इवापरः
nanarta karatālena pādāghātena mardayan |
anantakoṭibrahmāṇḍabhāreṇa paripīḍitaḥ
||26||ननर्त करतालेन पादाघातेन मर्दयन् ।
अनन्तकोटिब्रह्माण्डभारेण परिपीडितः
ekabrahmāṇḍavāhī sa kathaṃ tadbhāramāvahet |
babandha śeṣaṃ hi kaṭau rajjuṃ bālo yathā raman
||27||एकब्रह्माण्डवाही स कथं तद्भारमावहेत् ।
बबन्ध शेषं हि कटौ रज्जुं बालो यथा रमन्
tataste bhujagāḥ sarve yoddhu kāmāstamanvayuḥ |
huṅkāreṇaiva tān sarvān pātayāmāsa vighnarāṭ
||28||ततस्ते भुजगाः सर्वे योद्धु कामास्तमन्वयुः ।
हुङ्कारेणैव तान् सर्वान् पातयामास विघ्नराट्
abadhnānmastake kāṃścitkāṃścicca karṇayorvibhuḥ |
pariśrāntastadā śeṣastaṃ nunāva guṇeśvaram
||29||अबध्नान्मस्तके कांश्चित्कांश्चिच्च कर्णयोर्विभुः ।
परिश्रान्तस्तदा शेषस्तं नुनाव गुणेश्वरम्
na svarūpaṃ vidurdevā brahmādyā munayo'pi ca |
tvameva sṛjase viśvaṃ pāsi haṃsi tvameva hi
||30||न स्वरूपं विदुर्देवा ब्रह्माद्या मुनयोऽपि च ।
त्वमेव सृजसे विश्वं पासि हंसि त्वमेव हि
nānāvatārakartā tvaṃ nānādaityavimardanaḥ |
tvameva sākṣī sarvasya sarvāntaryāmitāṃ dadhat
||31||नानावतारकर्ता त्वं नानादैत्यविमर्दनः ।
त्वमेव साक्षी सर्वस्य सर्वान्तर्यामितां दधत्
sarvatrakāraṇaṃ tvaṃ hi kāraṇānāṃ ca kāraṇam |
ajñānādabhimānena yoddhukāmān kṣamasva naḥ
||32||सर्वत्रकारणं त्वं हि कारणानां च कारणम् ।
अज्ञानादभिमानेन योद्धुकामान् क्षमस्व नः
sampātiñca jaṭāyuṃ ca śyenamānīya sarparāṭ |
nivedya ca namaskṛtya śeṣastū'ṇīṃ babhūva ha
||33||सम्पातिञ्च जटायुं च श्येनमानीय सर्पराट् ।
निवेद्य च नमस्कृत्य शेषस्तूऽणीं बभूव ह
te'pi taṃ praṇipatyāhurdīnanātha prasādataḥ |
bandhānmuktāḥ sarpakṛtānnamaste parameśvara
||34||तेऽपि तं प्रणिपत्याहुर्दीननाथ प्रसादतः ।
बन्धान्मुक्ताः सर्पकृतान्नमस्ते परमेश्वर
ka uvāca
evamuktvā mayūreśa bandhuṃ taṃ śikhinaṃ trayaḥ |
āliliṅgurmudā yuktāstadā gadgadabhāṣiṇaḥ
||35||एवमुक्त्वा मयूरेश बन्धुं तं शिखिनं त्रयः ।
आलिलिङ्गुर्मुदा युक्तास्तदा गद्गदभाषिणः
papracchuḥ kuśalaṃ mātre te ca kṣemamathābruvan |
tataḥ śikhaṇḍinaṃ so'tha ruroha gaṇanāyakaḥ
||36||पप्रच्छुः कुशलं मात्रे ते च क्षेममथाब्रुवन् ।
ततः शिखण्डिनं सोऽथ रुरोह गणनायकः
pātālād dharaṇīṃ prāyāt strībhiśca saṃyuto vaśī |
bhagāsuraṃ dadarśārddhamārge śiśuharaṃ ca tam
||37||पातालाद् धरणीं प्रायात् स्त्रीभिश्च संयुतो वशी ।
भगासुरं ददर्शार्द्धमार्गे शिशुहरं च तम्
udyamya paraśuṃ dīptaṃ śaśisūryanibhaṃ vibhu |
tatyāja kaṇṭhe taṃ tasya paśumāramamārayat
||38||उद्यम्य परशुं दीप्तं शशिसूर्यनिभं विभु ।
तत्याज कण्ठे तं तस्य पशुमारममारयत्
tacchiraḥ paribabhrāma śaṛṅgaṃ vajrāhataṃ yathā |
tatastadutthitā bālā yogamāyāvimohitāḥ
||39||तच्छिरः परिबभ्राम शृङ्गं वज्राहतं यथा ।
ततस्तदुत्थिता बाला योगमायाविमोहिताः
mayūreśaḥ kva cāstīti prākośan sarva eva te |
āsane krīḍane svāpe jāgṛtau bhojane'pi ca
||40||मयूरेशः क्व चास्तीति प्राकोशन् सर्व एव ते ।
आसने क्रीडने स्वापे जागृतौ भोजनेऽपि च
tameva dhyāyamānāste tanmukhādbahirāyayuḥ |
garbhavāsādivottīrṇā dadṛśustaṃ guṇeśvaram
||41||तमेव ध्यायमानास्ते तन्मुखाद्बहिराययुः ।
गर्भवासादिवोत्तीर्णा ददृशुस्तं गुणेश्वरम्
dṛṣṭvā te ruruduḥ snehādāliliṅgurmadākhilāḥ |
te ūcuḥ |
tyaktvā'smāndaityajaṭhare mṛtān kvāsti gato bhavān
||42||दृष्ट्वा ते रुरुदुः स्नेहादालिलिङ्गुर्मदाखिलाः ।
ते ऊचुः ।
त्यक्त्वाऽस्मान्दैत्यजठरे मृतान् क्वास्ति गतो भवान्
tvatsmṛtestasya jaṭhare jīvitā nirgatāstataḥ |
mayūreśa uvāca |
sarvavyāpī sarvagataḥ sarvavettā'khileśvaraḥ
||43||त्वत्स्मृतेस्तस्य जठरे जीविता निर्गतास्ततः ।
मयूरेश उवाच ।
सर्वव्यापी सर्वगतः सर्ववेत्ताऽखिलेश्वरः
na tyaktvānkadācid vo mā cintāṃ kartumarhatha |
ka uvāca |
tato yayau mayūreśo bālakaiḥ pariveṣṭitaḥ
||44||न त्यक्त्वान्कदाचिद् वो मा चिन्तां कर्तुमर्हथ ।
क उवाच ।
ततो ययौ मयूरेशो बालकैः परिवेष्टितः
kecid dhāvanti purato nānāśabdakarā bhṛśam |
kecicchatradharāḥ kecid daṇḍacāmaradhāriṇaḥ
||45||केचिद् धावन्ति पुरतो नानाशब्दकरा भृशम् ।
केचिच्छत्रधराः केचिद् दण्डचामरधारिणः
dhūlidhvajaṃ samālokya yayurmunigaṇā bahiḥ |
śikhyārūḍhaṃ mayūreśaṃ bālakaiḥ pariveṣṭitam
||46||धूलिध्वजं समालोक्य ययुर्मुनिगणा बहिः ।
शिख्यारूढं मयूरेशं बालकैः परिवेष्टितम्
ūcuḥ parasparaṃ sarve munayo vismayānvitāḥ |
gṛhe'smin śiśavaścāmī kuto'nye'sya samīpataḥ
||47||ऊचुः परस्परं सर्वे मुनयो विस्मयान्विताः ।
गृहेऽस्मिन् शिशवश्चामी कुतोऽन्येऽस्य समीपतः
tāṃśca tān mīlitāḥ sarve'paśyan te devarūpiṇaḥ |
vicāreṇa ca tān sarve parabrahmasvarūpiṇaḥ
||48||तांश्च तान् मीलिताः सर्वेऽपश्यन् ते देवरूपिणः ।
विचारेण च तान् सर्वे परब्रह्मस्वरूपिणः
ānandahṛdamagnāste na viduḥ svaparaṃ punaḥ |
nāpaśyam̐ste punastām̐stānbhrāntā iva vyalokayan
||49||आनन्दहृदमग्नास्ते न विदुः स्वपरं पुनः ।
नापश्यँस्ते पुनस्ताँस्तान्भ्रान्ता इव व्यलोकयन्
māyayā mohitāḥ sarve svān svān bālān vyalokayan |
kaścit pitaramāsādya paṭhati sma yathā purā
||50||मायया मोहिताः सर्वे स्वान् स्वान् बालान् व्यलोकयन् ।
कश्चित् पितरमासाद्य पठति स्म यथा पुरा
kaścinmātaramāsādya pibatisma stanaṃ mudā |
āliliṅgātha jananīṃ pitaraṃ vāpi kaścana
||51||कश्चिन्मातरमासाद्य पिबतिस्म स्तनं मुदा ।
आलिलिङ्गाथ जननीं पितरं वापि कश्चन
bhrātaraṃ tāḍayitvā'nyo ruroda tāḍanādiva |
umāpi tanayaṃ dṛṣṭvāliṅgya prādāt stanaṃ mudā
||52||भ्रातरं ताडयित्वाऽन्यो रुरोद ताडनादिव ।
उमापि तनयं दृष्ट्वालिङ्ग्य प्रादात् स्तनं मुदा
kathaṃ cirataraṃ yāta iti krodhādabhāṣata |
ādāya haste girijā mayūreśaṃ gṛhaṃ yayau
||53||कथं चिरतरं यात इति क्रोधादभाषत ।
आदाय हस्ते गिरिजा मयूरेशं गृहं ययौ
sarve te munayo jagmuḥ śiśubhiḥ svaṃ svamāśramam
||54||सर्वे ते मुनयो जग्मुः शिशुभिः स्वं स्वमाश्रमम्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bhagāsuravadho nāma śatatamo'dhyāyaḥ || 100 ||
ādita ślokānāṃ samaṣṭyaṅkāḥ 8642 + 54 = 8696