saptanavatitamo'dhyāyaḥ
muniruvāca
tvayā vināyako devo mayūreśvarasaṃjñitaḥ |
tato guṇeśanāmnā me mahimā'yaṃ nirūpitaḥ
||1||त्वया विनायको देवो मयूरेश्वरसंज्ञितः ।
ततो गुणेशनाम्ना मे महिमाऽयं निरूपितः
sa kathaṃ prāpa tannāma kiṃ ca tena kṛtaṃ mahat |
karma tanme samācakṣva sāmprataṃ viśvasṛgvibho
||2||स कथं प्राप तन्नाम किं च तेन कृतं महत् ।
कर्म तन्मे समाचक्ष्व साम्प्रतं विश्वसृग्विभो
ka uvāca
yathā tena kṛtaṃ karma mayūreśvaranāma ca |
prāpadvināyako devo nirūpiṣye'khilaṃ tava
||3||यथा तेन कृतं कर्म मयूरेश्वरनाम च ।
प्रापद्विनायको देवो निरूपिष्येऽखिलं तव
pātālabhavane śeṣaḥ sabhāmadhyagato'bhavat |
vāsukipramakhaiḥ sarveḥ samantātparivāritaḥ
||4||पातालभवने शेषः सभामध्यगतोऽभवत् ।
वासुकिप्रमखैः सर्वेः समन्तात्परिवारितः
tattaḥ kadrūḥ samāyātā tejorūpā surūpiṇī |
muktāmaṇiyutaṃ cāru bibhratī kañcukaṃ śubham
||5||तत्तः कद्रूः समायाता तेजोरूपा सुरूपिणी ।
मुक्तामणियुतं चारु बिभ्रती कञ्चुकं शुभम्
bimboṣṭhī candravadanā divyabhūṣāmbarāvṛtā |
tāṃ dṛṣṭvā jananīṃ śeṣo vāsukipramukhāśca ye
||6||बिम्बोष्ठी चन्द्रवदना दिव्यभूषाम्बरावृता ।
तां दृष्ट्वा जननीं शेषो वासुकिप्रमुखाश्च ये
nemurmātarbahudinairabhavad darśanaṃ tava |
kāṅkṣante darśanaṃ sarve tvaṃ tu niṣṭhuratāṃ gatā
||7||नेमुर्मातर्बहुदिनैरभवद् दर्शनं तव ।
काङ्क्षन्ते दर्शनं सर्वे त्वं तु निष्ठुरतां गता
ityucustāṃ kare dhṛtvā'sthāpayan paitrya āsane |
pupūjuḥ parayā bhaktyā tataḥ śeṣo'bravīttu tām
||8||इत्युचुस्तां करे धृत्वाऽस्थापयन् पैत्र्य आसने ।
पुपूजुः परया भक्त्या ततः शेषोऽब्रवीत्तु ताम्
śeṣa uvāca
tvaṃ mātaḥ kaśyapasyāpi patnī cārutarā satī |
sarvavidyānidhānasya sṛṣṭisthityantakāriṇaḥ
||9||त्वं मातः कश्यपस्यापि पत्नी चारुतरा सती ।
सर्वविद्यानिधानस्य सृष्टिस्थित्यन्तकारिणः
brahmādayo devagaṇāstattvaṃ yasya na vai viduḥ |
tvaṃ cāpi sahasā śāpānugrahe ca kṣamā hyasi
||10||ब्रह्मादयो देवगणास्तत्त्वं यस्य न वै विदुः ।
त्वं चापि सहसा शापानुग्रहे च क्षमा ह्यसि
tava putrā vayaṃ mātastrailokyagrāsasāhasāḥ |
sā kathaṃ tvamihāyātā kimuddiśya prayojanam
||11||तव पुत्रा वयं मातस्त्रैलोक्यग्राससाहसाः ।
सा कथं त्वमिहायाता किमुद्दिश्य प्रयोजनम्
kadrūruvāca
vinā prayojanaṃ putra ko'pi nāyāti kiñcana |
tacca te kathayiṣye'haṃ śaṛṇu sādaramātmaja
||12||विना प्रयोजनं पुत्र कोऽपि नायाति किञ्चन ।
तच्च ते कथयिष्येऽहं शृणु सादरमात्मज
vinatā me sapatnī yā jananī putra pakṣiṇām |
tasyā darśanakāṅkṣā me kadācitsambabhūva ha
||13||विनता मे सपत्नी या जननी पुत्र पक्षिणाम् ।
तस्या दर्शनकाङ्क्षा मे कदाचित्सम्बभूव ह
anādṛtā tayā'hantu tadgṛhaṃ sahasā gatā |
nāsanaṃ na ca satkāraṃ svāgataṃ na ca sā'karot
||14||अनादृता तयाऽहन्तु तद्गृहं सहसा गता ।
नासनं न च सत्कारं स्वागतं न च साऽकरोत्
pūrvavairaṃ smarantī sā jaṭāyuṃ putramādiśat |
tena cākarṣitā veṇī vivastrā'haṃ kṛtā kṣaṇāt |
māmuvāca mahāduṣṭe nāvalokyaṃ mukhaṃ tava
||15||पूर्ववैरं स्मरन्ती सा जटायुं पुत्रमादिशत् ।
तेन चाकर्षिता वेणी विवस्त्राऽहं कृता क्षणात् ।
मामुवाच महादुष्टे नावलोक्यं मुखं तव
mama mātustu dāsī tvaṃ pūrvamāsīḥ kṛtaṃ tvayā |
tadā na karuṇāleśo dhṛto manasi karhicit
||16||मम मातुस्तु दासी त्वं पूर्वमासीः कृतं त्वया ।
तदा न करुणालेशो धृतो मनसि कर्हिचित्
ito gacchana cet prāṇān gṛhīṣyāmi mahākhale |
śrutvā tadīyavākyāni duḥkhitā'haṃ phaṇīśvara
||17||इतो गच्छन चेत् प्राणान् गृहीष्यामि महाखले ।
श्रुत्वा तदीयवाक्यानि दुःखिताऽहं फणीश्वर
ākrandaṃ paramaṃ prāptā prāṇatyāge tu niścitā |
āgatā'haṃ tato yuṣmaddarśanārthaṃ suduḥkhitāḥ
||18||आक्रन्दं परमं प्राप्ता प्राणत्यागे तु निश्चिता ।
आगताऽहं ततो युष्मद्दर्शनार्थं सुदुःखिताः
yadi vo mayi bhaktiḥ syāt sāhāyyaṃ kriyatāṃ mama |
satputrā yadi mānyā'haṃ tadā tasyā vināśanam
||19||यदि वो मयि भक्तिः स्यात् साहाय्यं क्रियतां मम ।
सत्पुत्रा यदि मान्याऽहं तदा तस्या विनाशनम्
kartavyaṃ ca sapatnyā me tato hṛdi sukhaṃ bhavet |
ka uvāca |
evamākarṇya tadvākyaṃ śeṣo roṣasamanvitaḥ
||20||कर्तव्यं च सपत्न्या मे ततो हृदि सुखं भवेत् ।
क उवाच ।
एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं शेषो रोषसमन्वितः
jajvālasahasā vahnirghṛteneva pradīpitaḥ |
mama mātuḥ kṛtā pīḍā vinatātanayairyadi
||21||जज्वालसहसा वह्निर्घृतेनेव प्रदीपितः ।
मम मातुः कृता पीडा विनतातनयैर्यदि
tadā'haṃ tatpratīkāraṃ kariṣyāmi na saṃśayaḥ |
evamuktvā sa śeṣo'tha vāsukipramukhairyutaḥ
||22||तदाऽहं तत्प्रतीकारं करिष्यामि न संशयः ।
एवमुक्त्वा स शेषोऽथ वासुकिप्रमुखैर्युतः
tatra gantuṃ manaścakre yatra sā vinatā'bhavat |
vāsukiruvāca |
ahameva gamiṣyāmi koṭilāgairyuto'nagha
||23||तत्र गन्तुं मनश्चक्रे यत्र सा विनताऽभवत् ।
वासुकिरुवाच ।
अहमेव गमिष्यामि कोटिलागैर्युतोऽनघ
vinatāmānayiṣyāmi tiṣṭha tvaṃ bhujagādhipa |
ka uvāca |
evamuktvā yayau śīghraṃ vāsukirvinatāśramam
||24||विनतामानयिष्यामि तिष्ठ त्वं भुजगाधिप ।
क उवाच ।
एवमुक्त्वा ययौ शीघ्रं वासुकिर्विनताश्रमम्
asaṅkhyānuragān dṛṣṭvā bibhāya vinatā tadā |
tadaiva veṣṭitā sarpaiḥ krūrairduṣṭasvabhāvakaiḥ
||25||असङ्ख्यानुरगान् दृष्ट्वा बिभाय विनता तदा ।
तदैव वेष्टिता सर्पैः क्रूरैर्दुष्टस्वभावकैः
ninyuste śeṣanikaṭaṃ sā ca tānabravīt tadā |
vinatovāca |
kimarthaṃ bandhanaṃ kṛtvā mama netuṃ samudyatāḥ
||26||निन्युस्ते शेषनिकटं सा च तानब्रवीत् तदा ।
विनतोवाच ।
किमर्थं बन्धनं कृत्वा मम नेतुं समुद्यताः
aparādhavihināyāḥ pāpiṣṭhā gadatāśu me |
mama putrasyānubhavo jñāto'sti sarvapannagaiḥ
||27||अपराधविहिनायाः पापिष्ठा गदताशु मे ।
मम पुत्रस्यानुभवो ज्ञातोऽस्ति सर्वपन्नगैः
ato muñcantu māṃ no cetsa saṃhāraṃ kariṣyati |
ka uvāca |
dhārṣṭayaṃ teṣāṃ samīkṣyaiva sasmāra garuḍaṃ tu sā
||28||अतो मुञ्चन्तु मां नो चेत्स संहारं करिष्यति ।
क उवाच ।
धार्ष्टयं तेषां समीक्ष्यैव सस्मार गरुडं तु सा
so'pi jñātvā smṛtiṃ tasyā āgataḥ pakṣibhiḥ saha |
śyenaḥ sampātiratha ca jaṭāyuḥ pakṣipuṅgavaḥ
||29||सोऽपि ज्ञात्वा स्मृतिं तस्या आगतः पक्षिभिः सह ।
श्येनः सम्पातिरथ च जटायुः पक्षिपुङ्गवः
yeṣāṃ pakṣasamīreṇa ca kampe bhuvanatrayam |
bhujagāste tu sarve'pi vamadviṣakaṇābhavan (babhuḥ)
||30||येषां पक्षसमीरेण च कम्पे भुवनत्रयम् ।
भुजगास्ते तु सर्वेऽपि वमद्विषकणाभवन् (बभुः)
yuddhamāsīnmahāghoraṃ bhujagendrapatattriṇām |
tato jaṭāyuṃ sampātiṃ śyenaṃ baddhvānayaṃstu te
||31||युद्धमासीन्महाघोरं भुजगेन्द्रपतत्त्रिणाम् ।
ततो जटायुं सम्पातिं श्येनं बद्ध्वानयंस्तु ते
mātuḥ smṛte tu samprāpto garuḍaḥ pakṣaghātataḥ |
kampayañjagatīṃ sarvā pātayan drumaparvatān
||32||मातुः स्मृते तु सम्प्राप्तो गरुडः पक्षघाततः ।
कम्पयञ्जगतीं सर्वा पातयन् द्रुमपर्वतान्
tadgandhaṃ bhujagā ghrātvā palāyanaparā yayuḥ |
pakṣavātena gagane babhramurbhujagāḥ pare
||33||तद्गन्धं भुजगा घ्रात्वा पलायनपरा ययुः ।
पक्षवातेन गगने बभ्रमुर्भुजगाः परे
muktā tu vinatā bandhāt svasthānaṃ gantumudyatā |
tāṃ dṛṣṭvā vāsukiḥ kuddho dahan vyoma vaman viṣam
||34||मुक्ता तु विनता बन्धात् स्वस्थानं गन्तुमुद्यता ।
तां दृष्ट्वा वासुकिः कुद्धो दहन् व्योम वमन् विषम्
pakṣāghātena garuḍo'pātayad bhūtale ca tam |
vinatā tu gatā vegāt svasthā svasthānamuttamam
||35||पक्षाघातेन गरुडोऽपातयद् भूतले च तम् ।
विनता तु गता वेगात् स्वस्था स्वस्थानमुत्तमम्
pratāpaṃ vāsukerdṛṣṭvā garuḍaḥ sūkṣmarūpadhṛk |
vinatāṃ rakṣituṃ yāto yāte tasmiṃścukopa ha
||36||प्रतापं वासुकेर्दृष्ट्वा गरुडः सूक्ष्मरूपधृक् ।
विनतां रक्षितुं यातो याते तस्मिंश्चुकोप ह
vāsukirviṣamatyantamasṛjajjagatīṃ dahan |
nāgalokaṃ nināyāśu baddhvā tān vivare'kṣipat
||37||वासुकिर्विषमत्यन्तमसृजज्जगतीं दहन् ।
नागलोकं निनायाशु बद्ध्वा तान् विवरेऽक्षिपत्
pidhāyadvāraṃ śilayā tato mātaramabhyagāt |
udantaṃ sarvamācakhyau mātre śeṣāya cārudhiḥ
||38||पिधायद्वारं शिलया ततो मातरमभ्यगात् ।
उदन्तं सर्वमाचख्यौ मात्रे शेषाय चारुधिः
śuśoca vinatā śrutvā baddhvā nītān sutāṃstutān |
prayayau kaśyapaṃ śīghraṃ namaskṛtyābravīdidam
||39||शुशोच विनता श्रुत्वा बद्ध्वा नीतान् सुतांस्तुतान् ।
प्रययौ कश्यपं शीघ्रं नमस्कृत्याब्रवीदिदम्
viparītamidaṃ jātaṃ pratyak sūryodayo yathā |
gṛhe sthitāṃ māmanayat sahasā vāsukī ripuḥ
||40||विपरीतमिदं जातं प्रत्यक् सूर्योदयो यथा ।
गृहे स्थितां मामनयत् सहसा वासुकी रिपुः
pṛṣṭhato'nuyayau śyeno jaṭāyurmocituṃ ca mām |
sampātiḥ sarpasaṅghāṃste mārayāmāsurojasā
||41||पृष्ठतोऽनुययौ श्येनो जटायुर्मोचितुं च माम् ।
सम्पातिः सर्पसङ्घांस्ते मारयामासुरोजसा
parājiteṣu teṣvāśu bhujagaibahubhirmune |
garuḍaṃ cāsmaraṃ tena jitvā sarpagaṇām̐stu tān
||42||पराजितेषु तेष्वाशु भुजगैबहुभिर्मुने ।
गरुडं चास्मरं तेन जित्वा सर्पगणाँस्तु तान्
mocitā cāṇurūpeṇa tenāpyāgamanaṃ kṛtam |
jaṭāyustena sampātiḥ śyeno vāsukinā balāt
||43||मोचिता चाणुरूपेण तेनाप्यागमनं कृतम् ।
जटायुस्तेन सम्पातिः श्येनो वासुकिना बलात्
nītāḥ pātālavivare pidhāya sthāpitā dṛḍham |
gamiṣyanti mama prāṇāstān vinā niścitaṃ mune
||44||नीताः पातालविवरे पिधाय स्थापिता दृढम् ।
गमिष्यन्ति मम प्राणास्तान् विना निश्चितं मुने
etāvadduḥkhataptā'haṃ tvayi nāthe sati prabho |
ka uvāca |
iti śrutvā priyā vākyaṃ prāha tāṃ kaśyapo muniḥ
||45||एतावद्दुःखतप्ताऽहं त्वयि नाथे सति प्रभो ।
क उवाच ।
इति श्रुत्वा प्रिया वाक्यं प्राह तां कश्यपो मुनिः
muniruvāca
mā cintāṃ kuru bhadre tvaṃ vyatu te mānaso jvaraḥ |
ṛtuṃ te'haṃ pradāsyāmi putraste'nyo bhaviṣyati
||46||मा चिन्तां कुरु भद्रे त्वं व्यतु ते मानसो ज्वरः ।
ऋतुं तेऽहं प्रदास्यामि पुत्रस्तेऽन्यो भविष्यति
abhedyamaṇḍaṃ vajreṇa pārvatyā yadi bālakaḥ |
krīḍanbhetsyati pādābhyāṃ tataḥ putro bhavettava
||47||अभेद्यमण्डं वज्रेण पार्वत्या यदि बालकः ।
क्रीडन्भेत्स्यति पादाभ्यां ततः पुत्रो भवेत्तव
sa nīlakaṇṭho balavān nīlakaṇṭha ivāparaḥ |
śravaṇāt tasya śabdasya bhujagāste parābhavam
||48||स नीलकण्ठो बलवान् नीलकण्ठ इवापरः ।
श्रवणात् तस्य शब्दस्य भुजगास्ते पराभवम्
yāsyanti ca guṇeśo'pi tamāruhya bhuvo bharam |
hariṣyati tadā patrāḥ mokṣyante nāgabandhanāt
||49||यास्यन्ति च गुणेशोऽपि तमारुह्य भुवो भरम् ।
हरिष्यति तदा पत्राः मोक्ष्यन्ते नागबन्धनात्
evamuktvā munistasyai raho nītvā ṛtuṃ dadau |
vinatātha yayau harṣāt kānanaṃ jantuvarjitam
||50||एवमुक्त्वा मुनिस्तस्यै रहो नीत्वा ऋतुं ददौ ।
विनताथ ययौ हर्षात् काननं जन्तुवर्जितम्
kālena suṣuve cāṇḍamabhedyaṃ vajraparvataiḥ |
mṛdbhāṇḍe valkalairveṣṭaya nikṣipyāṇḍaṃ sthirā'bhavat
||51||कालेन सुषुवे चाण्डमभेद्यं वज्रपर्वतैः ।
मृद्भाण्डे वल्कलैर्वेष्टय निक्षिप्याण्डं स्थिराऽभवत्
yathā bhūmigataṃ dravyaṃ bhujago balavattaraḥ
||52||यथा भूमिगतं द्रव्यं भुजगो बलवत्तरः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe kadrūvinitākalahaprasaṅge kaśyapadvārā vinatāyāṃ garbhādhānaṃ nāma saptanavatitamo'dhyāyaḥ || 97 ||