nakramokṣaṇaṃ nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ
ka uvāca
virajāṃ nihatāṃ śrutvā rākṣasīṃ balavattarām |
uddhato dhundhuraścāpi rākṣasau balavattarau
||1||विरजां निहतां श्रुत्वा राक्षसीं बलवत्तराम् ।
उद्धतो धुन्धुरश्चापि राक्षसौ बलवत्तरौ
āgatāvāśramapadaṃ kaśyapasya mahātmanaḥ |
śukarūpadharau bālo dṛṣṭvā proce'ditiṃ tadā
||2||आगतावाश्रमपदं कश्यपस्य महात्मनः ।
शुकरूपधरौ बालो दृष्ट्वा प्रोचेऽदितिं तदा
tyaktvā stanaṃ dīyatāṃ me ubhau rantuṃ śukāvimau |
soce taṃ khagamau śakyau bhūgayā na striyā kvacit
||3||त्यक्त्वा स्तनं दीयतां मे उभौ रन्तुं शुकाविमौ ।
सोचे तं खगमौ शक्यौ भूगया न स्त्रिया क्वचित्
athāpi dhartuṃ yātā ceduḍḍīyaitau gamiṣyataḥ |
kaṭeruttīrya jagrāha bālastau śyenavattadā
||4||अथापि धर्तुं याता चेदुड्डीयैतौ गमिष्यतः ।
कटेरुत्तीर्य जग्राह बालस्तौ श्येनवत्तदा
pakṣāghātena cañcvā ca jaghnatustau bhṛśaṃ ca tam |
tāvadāsphālayat so'pi tau balena dharātale
||5||पक्षाघातेन चञ्च्वा च जघ्नतुस्तौ भृशं च तम् ।
तावदास्फालयत् सोऽपि तौ बलेन धरातले
jahatustau tadā prāṇān nijarūpadharāvubhau |
taddehabhārabhītyā bhūrbhṛśaṃ vivhalitā'bhavat
||6||जहतुस्तौ तदा प्राणान् निजरूपधरावुभौ ।
तद्देहभारभीत्या भूर्भृशं विव्हलिताऽभवत्
bhagnavṛkṣau saninadau dehau nipatitau tayoḥ |
gavyūtimātraṃ tau dṛṣṭavā'ditistaṃ punaragrahīt
||7||भग्नवृक्षौ सनिनदौ देहौ निपतितौ तयोः ।
गव्यूतिमात्रं तौ दृष्टवाऽदितिस्तं पुनरग्रहीत्
śarīre dadṛśe tena muninā vistṛte tayoḥ |
chittvā dadāha tau lokaḥ kāṣṭhasañcayayogataḥ
||8||शरीरे ददृशे तेन मुनिना विस्तृते तयोः ।
छित्त्वा ददाह तौ लोकः काष्ठसञ्चययोगतः
cakārādbhutaśāntiṃ ca bālakābhyudayecchayā |
āścaryaṃ paramaṃ cakre śiśordaṣṭvā parākramam
||9||चकाराद्भुतशान्तिं च बालकाभ्युदयेच्छया ।
आश्चर्यं परमं चक्रे शिशोर्दष्ट्वा पराक्रमम्
uvāca paramaprīto'ditiṃ putrayutāṃ tadā |
yau na devena śakreṇa na hatau rākṣaseśvarau
||10||उवाच परमप्रीतोऽदितिं पुत्रयुतां तदा ।
यौ न देवेन शक्रेण न हतौ राक्षसेश्वरौ
śukarūpadharāvetau līlayā śiśunā hatau |
aditiṃ ca cukopā'sau kimarthaṃ mocitastvayā
||11||शुकरूपधरावेतौ लीलया शिशुना हतौ ।
अदितिं च चुकोपाऽसौ किमर्थं मोचितस्त्वया
rakṣito jagadīśena kvāyuṣyaṃ nāsya vidmahe |
avismaro rakṣaṇīyo bālo'yaṃ yatnataḥsati
||12||रक्षितो जगदीशेन क्वायुष्यं नास्य विद्महे ।
अविस्मरो रक्षणीयो बालोऽयं यत्नतःसति
kathaṃ ca nihatāvetau girisārau niśācarau |
niśācarasthalamidaṃ kathaṃ jīvecchiśurmama
||13||कथं च निहतावेतौ गिरिसारौ निशाचरौ ।
निशाचरस्थलमिदं कथं जीवेच्छिशुर्मम
ka uvāca
uktvā parasparaṃ tau tu snāpya bālaṃ tathāvidham |
snātvā suṣupatustatra dampattī vismayānvitau
||14||उक्त्वा परस्परं तौ तु स्नाप्य बालं तथाविधम् ।
स्नात्वा सुषुपतुस्तत्र दम्पत्ती विस्मयान्वितौ
tataścaturthe varṣe sa svāśramāt parato yayau |
kāsāraṃ jalajairyuktaṃ nakramatsyagaṇairyutam
||15||ततश्चतुर्थे वर्षे स स्वाश्रमात् परतो ययौ ।
कासारं जलजैर्युक्तं नक्रमत्स्यगणैर्युतम्
tamālavṛkṣasaralajambvāmrapanasānvitam |
nānāvṛkṣalatākīrṇaṃ phalapuṣpasuśobhitam
||16||तमालवृक्षसरलजम्ब्वाम्रपनसान्वितम् ।
नानावृक्षलताकीर्णं फलपुष्पसुशोभितम्
nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ nānāmunigaṇānvitam |
ati svacchajalaṃ ramyaṃ sujanasyeva mānasam
||17||नानापक्षिगणाकीर्णं नानामुनिगणान्वितम् ।
अति स्वच्छजलं रम्यं सुजनस्येव मानसम्
vyatīpāte somavatyāṃ snātuṃ tatrāditiryayau |
upaveśya svakaṃ bālamākaṇṭhaṃ jalagā'bhavat
||18||व्यतीपाते सोमवत्यां स्नातुं तत्रादितिर्ययौ ।
उपवेश्य स्वकं बालमाकण्ठं जलगाऽभवत्
bāla uḍḍīya tāṃ gantuṃ jalamadhye papāta ha |
cikrīḍa sa jale yāvat tāvannakro dadhāra tam
||19||बाल उड्डीय तां गन्तुं जलमध्ये पपात ह ।
चिक्रीड स जले यावत् तावन्नक्रो दधार तम्
dhāva dhāveti jananī cukrośa jalamadhyagā |
āgatya jananī bālaṃ gṛhītuṃ naiva cāśakat
||20||धाव धावेति जननी चुक्रोश जलमध्यगा ।
आगत्य जननी बालं गृहीतुं नैव चाशकत्
ākṛṣyate jale tena jananyāḥ bahireva saḥ |
sa nakro bālasahitāṃ dūre dūre cakarṣa ha
||21||आकृष्यते जले तेन जनन्याः बहिरेव सः ।
स नक्रो बालसहितां दूरे दूरे चकर्ष ह
bālo'vadat tatastāṃ sa na mocyo'haṃ sutastvayā |
saha tvayā sahaivā'haṃ mariṣye na balaṃ mama
||22||बालोऽवदत् ततस्तां स न मोच्योऽहं सुतस्त्वया ।
सह त्वया सहैवाऽहं मरिष्ये न बलं मम
dṛṣṭvā sa bālāmākaṇṭhamagnāṃ tāṃ vivhalāṃ bhṛśam |
niṣkāsituṃ balācchiṣyā uḍḍīya patitā vane
||23||दृष्ट्वा स बालामाकण्ठमग्नां तां विव्हलां भृशम् ।
निष्कासितुं बलाच्छिष्या उड्डीय पतिता वने
tasmādbalavato nakrāt te'pi śaktā na cābhavan |
tato'tyantaṃ balaṃ tasya darśayāmāsa bālakaḥ
||24||तस्माद्बलवतो नक्रात् तेऽपि शक्ता न चाभवन् ।
ततोऽत्यन्तं बलं तस्य दर्शयामास बालकः
līlayaiva tadā nakraṃ pṛthivyāṃ jalato'kṣipat |
vāyuryathā phalaṃ pakvaṃ grāvāṇaṃ bālako yathā
||25||लीलयैव तदा नक्रं पृथिव्यां जलतोऽक्षिपत् ।
वायुर्यथा फलं पक्वं ग्रावाणं बालको यथा
śarīraṃ dṛśyate tasya viśīrṇaṃ patitaṃ bhuvi |
gataceṣṭaṃ gataprāṇaṃ yojanāyatamadbhutam
||26||शरीरं दृश्यते तस्य विशीर्णं पतितं भुवि ।
गतचेष्टं गतप्राणं योजनायतमद्भुतम्
sabālā saha śiṣyaiḥ sā mudaṃ prāptā'ditistadā |
tato divyavapuścitragandharvastamuvāca ha
||27||सबाला सह शिष्यैः सा मुदं प्राप्ताऽदितिस्तदा ।
ततो दिव्यवपुश्चित्रगन्धर्वस्तमुवाच ह
ahamāsaṃ purā rājā gandharvāṇāṃ gajānana |
vivāhe sarvagandharvā mama gehamupāgatāḥ
||28||अहमासं पुरा राजा गन्धर्वाणां गजानन ।
विवाहे सर्वगन्धर्वा मम गेहमुपागताः
pūjitāḥ parayā bhaktyā na bhṛguḥ pūjito mayā |
vaivāhikāni kāryāṇi kurvatā kupito muniḥ
||29||पूजिताः परया भक्त्या न भृगुः पूजितो मया ।
वैवाहिकानि कार्याणि कुर्वता कुपितो मुनिः
śaśāpa māṃ nakravaro bhaviṣyasi sarogataḥ |
samākarṇya muneḥ śāpamupaśāpaṃ tamarthayam
||30||शशाप मां नक्रवरो भविष्यसि सरोगतः ।
समाकर्ण्य मुनेः शापमुपशापं तमर्थयम्
tato bhṛguruvācetthaṃ yadā kaśyapanandanaḥ |
gajānanaḥ spṛśet tvāntu tadā svaṃ vapurāpsyasi
||31||ततो भृगुरुवाचेत्थं यदा कश्यपनन्दनः ।
गजाननः स्पृशेत् त्वान्तु तदा स्वं वपुराप्स्यसि
idānīmasi vijñāto bālarūpī gajānanaḥ |
tvameva jagatāṃ nāthaḥ kartā pātā'pahārakaḥ
||32||इदानीमसि विज्ञातो बालरूपी गजाननः ।
त्वमेव जगतां नाथः कर्ता पाताऽपहारकः
nirguṇo nirahaṅkāraḥ sadasatkāraṇaṃ param |
nānāvatārairbhaktānāṃ pālako duṣṭanāśanaḥ
||33||निर्गुणो निरहङ्कारः सदसत्कारणं परम् ।
नानावतारैर्भक्तानां पालको दुष्टनाशनः
sarvavyāpī pūrṇakāmo'nekabrahmāṇḍanāyakaḥ |
munīnāmapyagamyastvaṃ manovāganirūpitaḥ
||34||सर्वव्यापी पूर्णकामोऽनेकब्रह्माण्डनायकः ।
मुनीनामप्यगम्यस्त्वं मनोवागनिरूपितः
iti stutvā ca natvā ca sampūjya bālarūpiṇam |
gajānanaṃ prayāto'sau kṛtvā pradakṣiṇāṃ muhuḥ
||35||इति स्तुत्वा च नत्वा च सम्पूज्य बालरूपिणम् ।
गजाननं प्रयातोऽसौ कृत्वा प्रदक्षिणां मुहुः
aditirbālakaṃ gṛhya lālayitvā stanaṃ dadau |
āścaryamānasā yātā prasannā nijamandiram
||36||अदितिर्बालकं गृह्य लालयित्वा स्तनं ददौ ।
आश्चर्यमानसा याता प्रसन्ना निजमन्दिरम्
praṇamya kaśyapaṃ sarva vṛttāntaṃ samabhāṣata |
sa vismito'bravīccaināmayanttu parameśvaraḥ
||37||प्रणम्य कश्यपं सर्व वृत्तान्तं समभाषत ।
स विस्मितोऽब्रवीच्चैनामयन्त्तु परमेश्वरः
līlāvigrahavān manye mānuṣaṃ dehamāśritaḥ |
atyadbhutāni cānyāni karmāṇyeṣa kariṣyati
||38||लीलाविग्रहवान् मन्ये मानुषं देहमाश्रितः ।
अत्यद्भुतानि चान्यानि कर्माण्येष करिष्यति
devāsurairaśakyāni draṣṭavyāni prasādataḥ |
asmin bhaktirdṛḍhā kāryā janairātmahitepsubhiḥ
||39||देवासुरैरशक्यानि द्रष्टव्यानि प्रसादतः ।
अस्मिन् भक्तिर्दृढा कार्या जनैरात्महितेप्सुभिः
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite nakramokṣaṇaṃ nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||