bālacarite nagarīmokṣaṇaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ
ka uvāca
aparasmin dine rājā lokaiḥ saha sabhāṃ yayau |
vināyakena sahito mitrāmatyasamanvitaḥ
||1||अपरस्मिन् दिने राजा लोकैः सह सभां ययौ ।
विनायकेन सहितो मित्रामत्यसमन्वितः
tānuvāca tataḥ sarvān bālakasya guṇān bahūn |
guṇavantaṃ pradhānaṃ taṃ puraskṛtya mahāśayam
||2||तानुवाच ततः सर्वान् बालकस्य गुणान् बहून् ।
गुणवन्तं प्रधानं तं पुरस्कृत्य महाशयम्
ahaṃ hi kaśyapaṃ yāta ākārayitumantikam |
vivāhasya ca siddhyarthaṃ putrastenehayojitaḥ
||3||अहं हि कश्यपं यात आकारयितुमन्तिकम् ।
विवाहस्य च सिद्ध्यर्थं पुत्रस्तेनेहयोजितः
prasthito'nena yāvacca tāvadrākṣasamadbhutam |
ariṣṭānāṃ samūhaṃ ca na dṛṣṭaṃ na ca vai śrutam
||4||प्रस्थितोऽनेन यावच्च तावद्राक्षसमद्भुतम् ।
अरिष्टानां समूहं च न दृष्टं न च वै श्रुतम्
ādāvanena nihato dhūmrākṣo rākṣasādhipaḥ |
jaghanaśca manuścāpi sahasrārddhayuto hataḥ
||5||आदावनेन निहतो धूम्राक्षो राक्षसाधिपः ।
जघनश्च मनुश्चापि सहस्रार्द्धयुतो हतः
yo vyoma nītavānenaṃ nagare danturo hataḥ |
vighaṇṭo bālarūpaśca vidhūlaśca mahābalaḥ
||6||यो व्योम नीतवानेनं नगरे दन्तुरो हतः ।
विघण्टो बालरूपश्च विधूलश्च महाबलः
pataṅgaścaiva nagare vātarūpadharo hataḥ |
kūṭo nāma hato'nena dvāri pāṣāṇarūpadhṛk
||7||पतङ्गश्चैव नगरे वातरूपधरो हतः ।
कूटो नाम हतोऽनेन द्वारि पाषाणरूपधृक्
kāmakrodhāvapi hatau kharaveṣadharāvubhau |
gajarūpadharaḥ kuṇḍo hato'nena niśācaraḥ
||8||कामक्रोधावपि हतौ खरवेषधरावुभौ ।
गजरूपधरः कुण्डो हतोऽनेन निशाचरः
yāni cānyānyariṣṭāni nāśayiṣyati bālakaḥ |
idānīṃ niścayaḥ kāryo vivāhasya dvijaiḥ saha
||9||यानि चान्यान्यरिष्टानि नाशयिष्यति बालकः ।
इदानीं निश्चयः कार्यो विवाहस्य द्विजैः सह
devatāsthāpanasyāpi haridrāmaṇḍapasya ca |
vivāhopaskarārthaṃ ca jyotiḥśāstraviśāradaiḥ
||10||देवतास्थापनस्यापि हरिद्रामण्डपस्य च ।
विवाहोपस्करार्थं च ज्योतिःशास्त्रविशारदैः
ka uvāca
evamākarṇya tadvākyamamātyāvūcaturnupam |
ayaṃ bālaḥ pure yāvad vartate nṛpasattam
||11||एवमाकर्ण्य तद्वाक्यममात्यावूचतुर्नुपम् ।
अयं बालः पुरे यावद् वर्तते नृपसत्तम्
tāvad vivāho na bhavediti no bhāti niścitam |
asminsthite mahotpātā bhaviṣyanti dinedine
||12||तावद् विवाहो न भवेदिति नो भाति निश्चितम् ।
अस्मिन्स्थिते महोत्पाता भविष्यन्ति दिनेदिने
pakṣe māse gate rājan vivāhaṃ kartumarhasi |
omityukte nṛpeṇā'tha jagmuḥ sarvenijālaye
||13||पक्षे मासे गते राजन् विवाहं कर्तुमर्हसि ।
ओमित्युक्ते नृपेणाऽथ जग्मुः सर्वेनिजालये
rājā vināyakaścāpi bhuktvā suṣupatuḥ sukham |
tato niśīthe samprāpte supte sarvajane mune
||14||राजा विनायकश्चापि भुक्त्वा सुषुपतुः सुखम् ।
ततो निशीथे सम्प्राप्ते सुप्ते सर्वजने मुने
jvālāmukho vyāghramukho dārūṇo'tha trayo'surāḥ |
icchanto'pacitiṃ pūrvahatānāṃ daityarakṣasām
||15||ज्वालामुखो व्याघ्रमुखो दारूणोऽथ त्रयोऽसुराः ।
इच्छन्तोऽपचितिं पूर्वहतानां दैत्यरक्षसाम्
sampūrṇāṃ nagarīṃ dagdhumādya aicchat tadā'suraḥ |
dāruṇo vāyurūpeṇa tatsahāyārthamudyataḥ
||16||सम्पूर्णां नगरीं दग्धुमाद्य ऐच्छत् तदाऽसुरः ।
दारुणो वायुरूपेण तत्सहायार्थमुद्यतः
vyāghrāsyo bhakṣituṃ tatra palāyanaparānabhūt |
evaṃ te niścayaṃ kṛtvā prākrośan sumahāsvanaiḥ
||17||व्याघ्रास्यो भक्षितुं तत्र पलायनपरानभूत् ।
एवं ते निश्चयं कृत्वा प्राक्रोशन् सुमहास्वनैः
trailokyaṃ kampitaṃ sarvaṃ tadā saṃśayitaṃ bhṛśam |
pralayaḥ paracakraṃ vā kimāgatamiti bruvan
||18||त्रैलोक्यं कम्पितं सर्वं तदा संशयितं भृशम् ।
प्रलयः परचक्रं वा किमागतमिति ब्रुवन्
vyāghrāsyaḥ sumahākāyaḥ sthāpyoṣṭhaṃ dharaṇītale |
pūrvaṃ paraṃ ca gagane madhye jivhā nadī iva
||19||व्याघ्रास्यः सुमहाकायः स्थाप्योष्ठं धरणीतले ।
पूर्वं परं च गगने मध्ये जिव्हा नदी इव
utsṛjan mukhato jvālāḥ sāmbaraṃ pattanaṃ dahan |
yathā hanumatā dagdhā nagarī pucchavahnitaḥ
||20||उत्सृजन् मुखतो ज्वालाः साम्बरं पत्तनं दहन् ।
यथा हनुमता दग्धा नगरी पुच्छवह्नितः
tathā dadāha nagarīṃ duṣṭo'sau mukhavahnitaḥ |
dagdhā vṛkṣā latārāmāḥ prāsādanicayāstadā
||21||तथा ददाह नगरीं दुष्टोऽसौ मुखवह्नितः ।
दग्धा वृक्षा लतारामाः प्रासादनिचयास्तदा
kolāhalo mahānāsīnmukhahastaravastathā |
hitvā sarvāṇi kāryāṇi vidravanti janā diśaḥ
||22||कोलाहलो महानासीन्मुखहस्तरवस्तथा ।
हित्वा सर्वाणि कार्याणि विद्रवन्ति जना दिशः
nagarād bahirāyāntaṃ vyāghrāsyo grasate naram |
tadeva bhojanaṃ tasya bālakāścopadaṃśakāḥ
||23||नगराद् बहिरायान्तं व्याघ्रास्यो ग्रसते नरम् ।
तदेव भोजनं तस्य बालकाश्चोपदंशकाः
kecid vistrastavasanā vivastrāścāpare yayuḥ |
striyaḥ kūrpāsakāḥ kāścit kāścit patyaṃśukā yayuḥ
||24||केचिद् विस्त्रस्तवसना विवस्त्राश्चापरे ययुः ।
स्त्रियः कूर्पासकाः काश्चित् काश्चित् पत्यंशुका ययुः
vyāghrāsyaṃ vivaraṃ matvā viviśurjīvitecchayā |
anyānākārayantyastā hyabhakṣayata so'suraḥ
||25||व्याघ्रास्यं विवरं मत्वा विविशुर्जीवितेच्छया ।
अन्यानाकारयन्त्यस्ता ह्यभक्षयत सोऽसुरः
akāle pralaye prāpte kāśirājo vināyakam |
savaṃ vihāya rājyaṃ svaṃ strīputrādi svavastu saḥ
||26||अकाले प्रलये प्राप्ते काशिराजो विनायकम् ।
सवं विहाय राज्यं स्वं स्त्रीपुत्रादि स्ववस्तु सः
skandhe gṛhītvā bhramate nānāsthāne gṛhe gṛhe |
atiduḥkhena santaptastejasā caiva śuṣmiṇaḥ
||27||स्कन्धे गृहीत्वा भ्रमते नानास्थाने गृहे गृहे ।
अतिदुःखेन सन्तप्तस्तेजसा चैव शुष्मिणः
kathaṃ mayā bāla eṣa sarvāriṣṭapravartakaḥ |
sarvasvahārako mauḍhyād durnimittasya kāraṇam
||28||कथं मया बाल एष सर्वारिष्टप्रवर्तकः ।
सर्वस्वहारको मौढ्याद् दुर्निमित्तस्य कारणम्
vinainaṃ kimahaṃ brūyāmadityai kaśyapāya ca |
nirastāni ca pūrvāṇi mahāriṣṭānyanena hi
||29||विनैनं किमहं ब्रूयामदित्यै कश्यपाय च ।
निरस्तानि च पूर्वाणि महारिष्टान्यनेन हि
āste tūṣṇīmidānīṃ kiṃ na jāne'trāpi kāraṇam |
evaṃ śocandurgamuccai ruroha saha tena saḥ
||30||आस्ते तूष्णीमिदानीं किं न जानेऽत्रापि कारणम् ।
एवं शोचन्दुर्गमुच्चै रुरोह सह तेन सः
tatrāpi dahano vāyu sahāyaḥ samupāgamat |
kumbhaiśca mṛnmayaiḥ pātraiḥ siṣicuḥ sevakāstadā
||31||तत्रापि दहनो वायु सहायः समुपागमत् ।
कुम्भैश्च मृन्मयैः पात्रैः सिषिचुः सेवकास्तदा
tatpatnyo niryayurhitvā vrīḍāṃ bālayutā bahiḥ |
avatīrya tatorājā vivhalo'dhaḥ samāyayau
||32||तत्पत्न्यो निर्ययुर्हित्वा व्रीडां बालयुता बहिः ।
अवतीर्य ततोराजा विव्हलोऽधः समाययौ
aśvāśvataravīrāśca rathanāgapadātayaḥ |
niryayurnagarāt sarve paurāśca sahagodhanā
||33||अश्वाश्वतरवीराश्च रथनागपदातयः ।
निर्ययुर्नगरात् सर्वे पौराश्च सहगोधना
vināyakaḥ kāśirājaṃ kāśirājo vināyakam |
gaveṣayāmāsa tadā vartamāne janakṣaye
||34||विनायकः काशिराजं काशिराजो विनायकम् ।
गवेषयामास तदा वर्तमाने जनक्षये
sarveṣu lokeṣu gateṣu madhye sa vyāghratuṇḍo na nimīla tuṇḍam |
yāvanna tuṇḍe viśati sma devo vināyako'nanta guṇo mahātmā
||35||सर्वेषु लोकेषु गतेषु मध्ये स व्याघ्रतुण्डो न निमील तुण्डम् ।
यावन्न तुण्डे विशति स्म देवो विनायकोऽनन्त गुणो महात्मा
udaye tu raverjāte dadarśā'tha vināyakaḥ |
vyāghrāsyaṃ dagdhanagaraṃ janapūrṇaṃ ca tanmukham
||36||उदये तु रवेर्जाते ददर्शाऽथ विनायकः ।
व्याघ्रास्यं दग्धनगरं जनपूर्णं च तन्मुखम्
vanhiṃ ca nikaṭe vīkṣya viveśa tanmukhaṃ balāt |
tasmin gate nijāsye tu nyamīlayata so'suraḥ
||37||वन्हिं च निकटे वीक्ष्य विवेश तन्मुखं बलात् ।
तस्मिन् गते निजास्ये तु न्यमीलयत सोऽसुरः
āsyaṃ gavharasaṅkāśaṃ sarvasaṃharaṇecchayā |
dārituṃ bālakastatra vavṛdhe'tīva tatkṣaṇāt
||38||आस्यं गव्हरसङ्काशं सर्वसंहरणेच्छया ।
दारितुं बालकस्तत्र ववृधेऽतीव तत्क्षणात्
pāṭayāmāsa taddehaṃ vyāghradehena rodasī |
abhūccaṭacaṭāśabdo vaṃśānāṃ pāṭyatāmiva
||39||पाटयामास तद्देहं व्याघ्रदेहेन रोदसी ।
अभूच्चटचटाशब्दो वंशानां पाट्यतामिव
tato dvedhā'bhavaddaityo gatāsurabhavat kṣaṇāt |
tadekaṃ śakalaṃ tasya gagane sa tu cikṣipe
||40||ततो द्वेधाऽभवद्दैत्यो गतासुरभवत् क्षणात् ।
तदेकं शकलं तस्य गगने स तु चिक्षिपे
vāyunā bhramati smaitad dūre deśe papāta ca |
ardhena patatā tena cūrṇitaṃ gahanaṃ vanam
||41||वायुना भ्रमति स्मैतद् दूरे देशे पपात च ।
अर्धेन पतता तेन चूर्णितं गहनं वनम्
aparaṃ cābhavat krīḍāgṛhaṃ bālamudāvaham |
udatiṣṭhaṃstato lokā aparānapya bodhayan
||42||अपरं चाभवत् क्रीडागृहं बालमुदावहम् ।
उदतिष्ठंस्ततो लोका अपरानप्य बोधयन्
tato'gnimapibat sarvaṃ pādāghātādacūrṇayat |
vidāraṇa mahākāyaṃ jvālāsurayutaṃ tadā
||43||ततोऽग्निमपिबत् सर्वं पादाघातादचूर्णयत् ।
विदारण महाकायं ज्वालासुरयुतं तदा
evaṃ nihatya tān duṣṭān yogamāyābalena saḥ |
ajīvayan mṛtān sarvān nagaraṃ ca yathā purā
||44||एवं निहत्य तान् दुष्टान् योगमायाबलेन सः ।
अजीवयन् मृतान् सर्वान् नगरं च यथा पुरा
akārṣīcca jagarjāśu kesarīva vināyakaḥ |
sarvalokāśca rājā ca tatastaṃ tuṣṭuvarmudā
||45||अकार्षीच्च जगर्जाशु केसरीव विनायकः ।
सर्वलोकाश्च राजा च ततस्तं तुष्टुवर्मुदा
namo'nantaśakte guṇānāmadhīśa namo'riṣṭahantre namaḥ sṛṣṭikartre |
namo viśvapātre namo vighnahantre namo jñānadātre namo'jñānahantre
||46||नमोऽनन्तशक्ते गुणानामधीश नमोऽरिष्टहन्त्रे नमः सृष्टिकर्त्रे ।
नमो विश्वपात्रे नमो विघ्नहन्त्रे नमो ज्ञानदात्रे नमोऽज्ञानहन्त्रे
akālapralayād deva vītihotrājjagatpate |
līlavatāra daityobhyo rakṣitā līlayā tvayā
||47||अकालप्रलयाद् देव वीतिहोत्राज्जगत्पते ।
लीलवतार दैत्योभ्यो रक्षिता लीलया त्वया
kasya sāmarthyametāvad vahni pātuṃ mahābalam |
bhūgolasadṛśāsyaṃ ko hanyādanyo mahāsuram
||48||कस्य सामर्थ्यमेतावद् वह्नि पातुं महाबलम् ।
भूगोलसदृशास्यं को हन्यादन्यो महासुरम्
mṛtānāṃ jīvanaṃ ko nu tvadanyaḥ kartumutsahet |
tvameva jananī deva tvameva janako'vitā
||49||मृतानां जीवनं को नु त्वदन्यः कर्तुमुत्सहेत् ।
त्वमेव जननी देव त्वमेव जनकोऽविता
mahābhāgyaṃ janānāṃ me yena te sannidhiḥ kṛtaḥ |
evamuktvā''rurohāśvaṃ siṃhayānaṃ vināyakaḥ
||50||महाभाग्यं जनानां मे येन ते सन्निधिः कृतः ।
एवमुक्त्वाऽऽरुरोहाश्वं सिंहयानं विनायकः
svaṃ svaṃ vāhanamārūḍhāḥ sarve vīrāḥ sahasraśaḥ |
sukhena mandiraṃ gatvā nityakarmā''caranmudā
||51||स्वं स्वं वाहनमारूढाः सर्वे वीराः सहस्रशः ।
सुखेन मन्दिरं गत्वा नित्यकर्माऽऽचरन्मुदा
svaṃ svaṃ ca mandiraṃ yātāḥ sarve paurā nirāmayāḥ |
vādyatsu sarvavādyeṣu tuṣṭuvurbandino nṛpam
||52||स्वं स्वं च मन्दिरं याताः सर्वे पौरा निरामयाः ।
वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु तुष्टुवुर्बन्दिनो नृपम्
kāśirājo'tha viprebhyo dadau dānānyanekaśaḥ |
svasti vācya pupūjāśu devāṃstaṃ ca vināyakam
||53||काशिराजोऽथ विप्रेभ्यो ददौ दानान्यनेकशः ।
स्वस्ति वाच्य पुपूजाशु देवांस्तं च विनायकम्
upāyanāni devāya nānālokā dadustadā |
vināyako'pi viprebhyo dadau tāni yadṛcchayā
||54||उपायनानि देवाय नानालोका ददुस्तदा ।
विनायकोऽपि विप्रेभ्यो ददौ तानि यदृच्छया
amātyānāṃ ca vīrāṇāmaṃśukāni dadau nṛpaḥ |
visṛjya sarvān bhuktvā tau sukhena svāpamīyatuḥ
||55||अमात्यानां च वीराणामंशुकानि ददौ नृपः ।
विसृज्य सर्वान् भुक्त्वा तौ सुखेन स्वापमीयतुः
ya idaṃ śaṛṇuyādbhaktyā nagarīmokṣaṇaṃ naraḥ |
sarvān kāmānavāpnoti nāriṣṭairbādhyatai kvacit
||56||य इदं शृणुयाद्भक्त्या नगरीमोक्षणं नरः ।
सर्वान् कामानवाप्नोति नारिष्टैर्बाध्यतै क्वचित्
iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite nagarīmokṣaṇaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||